CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Một sô khái niệm cơ bản 1. Khái niệm xã hội dân sự và các tô chức xã hội dân sự 1. Khái niệm “Xã hội dân sự” Xã hội dân sự là một khái niệm được xuất hiện rất sớm ở nhiều nước trên thế giới, nhất là các nước châu Âu vào khoảng 1400.
Trong nghĩa ban đầu, xã hội dân sự (XHDS) cùng nghĩa với xã hội công dân, sự hình thành và phát trién XHDS đánh dau một bước tiến trong cách tô chức xã hội, bao gồm các thiết chế công quyền, các công dân, các luật lệ và các quy tắc nhà nước của đời sống xã hội”. Sau đó trong một số lý thuyết như lý thuyết của các nhà triết hoc Scottish (ở thế ky thứ XVIID thì cho rằng “XHDS có nghĩa là xã hội văn minh với một nhà nước không độc đoán”. Đến thế kỷ thứ XIX, ở nước Đức, Héghen cho rang: XHDS là những tổ chức phân biệt với nhà nước. Hêghen mô tả XHDS như là một phần của đời sống đạo đức, bao gồm ba yếu tố gia đình, xã hội và Nhà nước, trong đó các cá nhân theo đuổi những lợi ích riêng trong giới hạn đã được pháp luật thừa nhận.
Ở nước ta theo một số nhà nghiên cứu thì vào những năm 90 của thế kỷ XX một số tổ chức đoàn thê và các hội được thành lập và đã được thừa nhận có tính pháp lý mang tính chất xã hội dân sự như “Luật 102/L.0 1957 quy định về quyền lập Hội, Hiến pháp 1992 sửa đổi năm 2001, Chỉ thị 202/1990 của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, Nghị định 88/2003 của Thủ tướng Chính phủ ”. Những năm gần đây van dé xã hội dân sự mới thực sự thu hút sự quan tâm chú ý của các nhà nghiên cứu lý luận, bởi vì xét về bản chất, xã hội dân sự có thể được coi là một thành quả của sự phát triển xã hội, xã hội càng phát triển thì vai trò dân sự trong xã hội phát triển càng mạnh. Nước ta trong quá trình phát triển từ một nền kinh ° Trần Việt Phương, bài nói tại Ban nghiên cứu của Thủ tướng Chính phủ (22/9/2004) '© Pham chi Lan, Vai trò của các Hiệp hội Việt Nam trong vận động chính sách (Sdd.24) tế tập trung quan liêu, bao cấp sang nén kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cùng với sự đổi mới nhiều mặt về chính trị-xã hội đã ngày càng xác định vị thế và vai trò của tô chức xã hội dân sự. Vai trò của “xã hội dân sự” đang trở thành những điểm nổi lên trong các cuộc thảo luận của cả giới nghiên cứu khoa học lẫn các nhà hoạch định chính sách.
Theo PGS Đặng Ngọc Dinh (Viện những vẫn đề phát triển-VIDS) thì “ XHDS bao gồm các tô chức xã hội nam ngoài nhà nước, năm ngoài các hoạt động doanh nghiệp (thị truờng), nằm ngoài gia đình, dé liên kết người dân với nhau trong những hoạt động vì một mục đích chung”. Thành phần quan trọng của xã hội dân sự là các Hiệp Hội, các Hội trong dân chúng, trong làng xóm mang tính chất liên kết cộng đồng. Mặt khác, PGS. Đặng Ngọc Dinh cũng cho rằng XHDS là diễn đàn, là nơi mọi người bắt tay nhau dé thúc day quyền lợi chung.
XHDS là tổ chức hỗ trợ người dân thực thi pháp luật, đồng thời phản ánh nguyện vọng của người dân. XHDS là tổ chức của những người tuân theo pháp luật nhà Nước, tuân theo quy luật thị trường, nhưng thúc đây khía cạnh đạo đức, khai thác tính nhân văn, tính cộng đồng ' Tiến sĩ kinh tế Đinh Văn Ân và thạc sĩ Lương Thị Minh Anh (Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương) thì cho răng: “Tổ chức xã hội dân sự là tổ chức của những người cùng sở thích, cùng nghề nghiệp hay cùng chính kiến, tự nguyện tập hợp và hoạt động hướng đến bảo vệ lợi ích chung cho các thành viên”. Cũng có ý kiến cho rang xã hội dân sự là “Diễn đàn giữa gia đình, Nhà nước và thị trường, nơi mà mọi người bat tay nhau thúc đây quyền lợi chung.” Trong bài viết “Xã hội dân sự”: “Khái niệm và các vấn đề”, PGS-TS Bùi Quang Dũng-Phó viện trưởng Viện Xã hội học đưa ra khái niệm: “XHDS” được tạo lập bởi các đoàn thể nhằm kết nối giữa những nhóm quyền 'PGS.TS Đặng Ngọc Dinh-XHDS-ban chat, cấu trúc và xu h ướng phát triển ở nước ta. Bài tham luận t ai Hội thao về “ Những van dé lý luận va thực tiên về XHDS”, Viện nghiên cứu khoa học, Bộ Nội vu, Hà Nội, 2007 !? Tạp chí quan lý kinh tế-Các tổ chức XHDS trong hoạch định và thực thi chính sách kinh tế-xã hội tại WN, tr/3 lợi hiện đại như công đoàn và các đoàn thé có tính chuyên nghiệp và những tổ chức truyền thống dựa trên mối quan hệ họ hàng, dân tộc, văn hoa va khu vực giữa các tổ chức chính thức và phi chính thức, những đoàn thé tự nguyện làm viéc VÌ quyền lợi chung.
Nói một cách đơn giản, các tô chức xã hội dân sự là các tô chức thé hiện nguyện vọng và nhu cầu của người dân. Người dân tự tổ chức lại căn cứ theo nhu cầu, nguyện vọng hay tín ngưỡng chung và thể hiện thành các loại hình hoạt động.” Trong nghiên cứu của mình một số nhà khoa học đã bộc lộ quan điểm coi xã hội dân sự là diễn đàn, là đời sống xã hội diễn ra trong khoảng cách giữa Nhà nước và thị trường.TS Dang Ngọc Dinh viết: “C6 thé coi XHDS là diễn đàn là nơi mọi người bắt tay nhau để thúc đây quyền lợi chung. Xã hội dân sự hỗ trợ người dân thực thi pháp luật, đồng thời phản ánh nguyện vọng người dân”. PGS- TSKH Bùi Quang Dũng cho rằng: “XHDS là một đời sống xã hội diễn ra trong khoảng cách giữa nhà nước và thị trường”.
TS kinh tế Dinh Văn An và ThS Luong Thi Minh Anh đưa ra ý kiến cho rằng: “XHDS” là diễn đàn giữa gia đình, Nhà nước và thị trường nơi mà mọi người bắt tay nhau thúc đây quyền lợi chung”. Mội khái niệm khác thì cho rằng “XHDS là một mảng của đời sống xã hội có tổ chức mang tính tự nguyện, tự tái tao, tu tài trợ, độc lập với Nhà nước và gắn bó với nhau bằng một trật tự pháp lý hay một so nguyên tac chung”. Nhu vậy, khái nệm “XHDS” là vẫn đề mới ở nước ta, đang thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách. Cho dù, hiện nay “XHDS” chưa có một khái niệm chung, nhất quán, chính xác, song xét về bản chất thì các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách cũng đã có sự thong nhat trong việc nhận dang về tổ chức va đặc điểm của “XHDS”.
Theo đó XHDS được xác định là những tô chức tự nguyện của dân năm ngoài Nhà nước, nằm ngoài thị trường, năm ngoài gia đình. Các tổ chức này có nhiệm vụ liên kết người dân với nhau để hoạt động vì một mục đích chung 3 Tạp chí triết học số 2/2007, tr.35,36 Đặc trưng cơ bản của “XHDS” bao gồm: - Tinh than cộng đồng - Tinh tự nguyện cua các thành viên - Tinh phi lợi nhuận - _ Hoạt động vi một mục đích chung Tuy nhiên, khi nghiên cứu về XHDS ở Việt Nam, nhiều nhà nghiên cứu quốc tế và cả Việt Nam rất lúng túng khi phân loại các tổ chức XHDS ở Việt Nam vì có một tiêu chí rất khó áp dụng đó là tiêu chí “độc lập với nhà nước” dé xác định tô chức XHDS. Điều đó được thé hiện ở không ít các tổ chức xã hội, kế cả các tô chức phi chính phủ ở Việt Nam đều có van dé là một số hoặc một ít thành viên, hội viên của tổ chức đó phụ thuộc vào nguồn lực của Nhà nước cả về tài chính và nhân lực (ví dụ: Người đứng đầu tổ chức đó được Nhà nước bồ nhiệm và ăn lương Nhà nước, hoặc nguồn kinh phí hoạt động của tổ chức đó được Nhà nước cung cấp). Trong đó nôi bật nhất là hệ thống tổ chức xã hội dân sự theo kiểu chính trị - xã hội (Mặt trận tổ quốc Việt Nam; Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt nam, Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam, Hội cựu chiến binh, Hội nông dân.) Trong điều kiện hiện nay ở Việt Nam, khái niệm XHDS là tổ chức dân sự nằm ngoài Nhà nước, ngoài thị trường và ngoài gia đình thì tiêu chí “nam ngoai” này cũng chi mang tính tương đối mà thôi.
Từ những nội dung của các khái niệm về XHDS phân tích ở trên, tác giả luận văn cho rằng bản chất cơ bản của XHDS trong bối cảnh hiện nay ở Việt Nam có thé được khái niệm một cách chung nhất là: XHDS bao gom tat cả các tô chức xã hội được hình thành theo nguyên tắc tự nguyên, tự quản trong khuôn khô đạo lý và pháp lý, hoạt động một cách tương đối độc lập với nhà nước nhằm bảo vệ lợi ích của mỗi thành viên và của toàn xã hội.Khdi niệm tổ chức xã hội dân sự Các tô chức XHDS thường được hình thành trên cơ sở các nhóm lợi ích, chia sẻ các lĩnh vực cùng quan tâm hoặc theo những mục đích chung vê đời sống, xã hội, nghề nghiệp. Các hoạt động trong tổ chức XHDS thường mang tính tự nguyện và phi lợi nhuận. Sau đây sẽ phân tích 3 khía cạnh chính của các tổ chức XHDS - Cau trúc của xã hội dân sự - _ Bản chất của xã hội dân sự - Vai trò và chức năng của xã hội dân sự 1. Cấu trúc của xã hội dân sự.
Như khái niệm đã nêu, XHDS là tô chức của những người tự nguyện, nằm ngoài Nhà nước, nằm ngoài các hoạt động của doanh nghiệp (phi lợi nhuận), ngoài gia đình. Đó là những tổ chức của những người họat động vì một mục đích chung, bảo vệ lợi ích chung của cộng đồng, do vậy cấu trúc của XHDS chỉ có thé là các Hội, các tổ chức đoàn thé và tổ chức phi chính phủ (NGO). Các tô chức đoàn thé được hiểu là các tô chức quan chúng, các Hội là tổ chức của những người cùng sở thích, cùng nghề nghiệp, cùng chính kién., còn tổ chức phi chính phủ là tổ chức của những người nằm ngoài Nhà nước, hoạt động vì những mục đích từ thiện, nhân đạo, nhân văn, giúp đỡ người nghèo, người hoạn nạn và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.