Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn. Chương này nói những nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam về vấn đề ngập lụt đô thị; điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội và nhập cư tại Hà Nội Chương 2: Biến đổi khí hậu và ngập lụt ở Thành phố Hà Nội. Nội dung chính của chương này nói về biến đổi khí hậu ở Việt Nam, Hà Nội và tình hình diễn biến ngập lụt ở Hà Nội trong thời gian gần đây. Chương 3: Ứng phó của người dân nhập cư ở Thành phố Hà Nội đối với ngập lụt giai đoan 2008 – 2012.
Chương này nói về kết quả nghiên cứu về ứng phó của bộ phận người dân nhập cư đối với ngập lụt tại khu vực nghiên cứu. Nội dung của đề tài tác giả xin được trình bày chi tiết dưới đây: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Những nghiên cứu trên thế giới về ngập lụt và di cƣ Hiện nay ngập lụt đô thị là một trong những vấn đề phổ biến và đáng quan ngại nhất ở nhiều quốc gia trên thế giới, kể cả các nước phát triển và đang phát triển.
Theo nghiên cứu về ngập lụt đô thị của 3 tác giả Jha, Bloch và Lamond, dựa trên các dữ liệu từ Trung tâm EM-DAT (Emergency Events Database), chỉ trong vòng 2 thế kỷ qua, số lượng các trận ngập lụt đô thị toàn cầu đã tăng lên đáng kể, làm ảnh hưởng đến sự phát triển của tất cả các lĩnh vực như kinh tế, xã hội và môi trường (Jha, Bloch and Lamond 2012) [30]. Số lƣợng các trận lụt đƣợc báo cáo trên toàn cầu (Nguồn: EM- DAT/CRED internet) Trong bối cảnh phát triển quá nhanh của nền kinh tế dẫn đến việc xây dựng cơ sở hạ tầng chưa phù hợp, hơn nữa sự bất thường của các hiện tượng thời tiết do biến đổi khí hậu toàn cầu gây ra dẫn đến thách thức về ngập lụt đô thị ngày càng gia tăng. Theo tổng hợp của các nhà nghiên cứu gồm: Jha, Bloch và Lamond trong vòng 2 năm 2010 – 2011, nhiều trận lũ lụt tàn phá đã xảy ra dọc theo lưu vực sông tại Pakistan vào tháng 10/2010; tại Queensland, Australia, Nam Phi, Sri Lanka và Philippines vào cuối năm 2010 và đầu năm 2011; trận lụt 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xảy ra cùng với dòng bùn chảy tại vùng Serrana của Brazil vào tháng 1/2011; trận lụt tiếp theo đợt sóng thần do động đất tại khu vực ven biển đông bắc của Nhật Bản vào tháng 3/2011; trận lụt dọc theo sông Mississippi vào giữa năm 2011; trận lụt do hậu quả của cơn bão trên bờ biển phía Đông nước Mỹ vào tháng 8/2011; trận lụt tại tỉnh Sindh phía Nam của Pakistan vào tháng 11/2011 và trên khu vực rộng lớn của Thái Lan, bao gồm cả Bangkok vào tháng 10 và 11/2011 [30]. Bản đồ nguy cơ ngập lụt thế giới - Nguồn:World Resouce Institute (WRI) (2012) Internet [45]) Lũ lụt là hiện tượng thiên tai phổ biến nhất trong các thảm họa từ thiên nhiên.
Đặc biệt, theo báo cáo của Adam B.Smith (NOAA- National Climatic Data Center, Asheville, North Carolina) và Richard W.Kaiz (National Center for Atmospheric Research, Boulder, Colorado) trong vòng 20 năm qua, số trận lụt được báo cáo đã tăng lên một cách đáng kể. Số người bị ảnh hưởng bởi lũ lụt và thiệt hại về kinh tế và bảo hiểm cũng đều gia tăng. Tính riêng năm 2011, có 178 triệu người bị ảnh hưởng bởi lũ lụt. Tổng số người bị thiệt mạng trong những năm ngoại lệ như 1998 và 2001 là trên 40 triệu người.
Số người bị thiệt mạng trực tiếp do lũ lụt tăng chậm hoặc thậm chí giảm dần theo thời gian, phản 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ánh việc chúng ta đã thực hiện có hiệu quả các biện quản lý rủi ro ngập úng. Mặc dù đây là một điều đáng khích lệ, nhưng số người bị thiệt mạng vẫn còn cao tại các nước đang phát triển, nơi ngập úng gây ảnh hưởng một cách không cân đối tới người nghèo và người yếu thế trong xã hội, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em [30]. Do dân số đô thị chiếm tỷ lệ cao hơn trong tổng dân số thế giới, ngập lụt đô thị sẽ chiếm một phần lớn hơn trong tổng tác động của lũ lụt. Ngập lụt đô thị do đó sẽ trở nên nguy hiểm hơn và việc quản lý sẽ trở nên tốn kém hơn do hầu hết dân số sinh sống ở khu vực đô thị.
Điều này gây ảnh hưởng đến tất cả các loại quy mô định cư: trong khi vào năm 2030 dự đoán có khoảng 75 khối dân cư với quy mô trên 5 triệu người, dân số đô thị ở tất cả các loại quy mô dự kiến cũng sẽ tiếp tục tăng. Đến năm 2030, đa phần dân số thành thị trên thực tế sẽ sinh sống tại các thị trấn và thành phố có quy mô dân số dưới 1 triệu người nơi thể chế và cơ sở hạ tầng đô thị ít có khả năng đối phó [30]. Để ứng phó với vấn đề ngập lụt ở các đô thị, trên thế giới hiện nay có rất nhiều nghiên cứu phục vụ cho vấn đề này. Ví dụ như: Tập hợp các nghiên cứu trong cuốn “Cities and Flooding, a guide to integrated Urban flood risk managament for the 21st century” của nhóm tác giả Abhas K Jha, Robin Bloch, Jessica Lamond.
Khẳng định, lũ lụt là kết quả của sự kết hợp các hiện tượng khí tượng thủy văn như lượng mưa cực đoan và dòng chảy, tuy nhiên cũng có thể do các hoạt động của con người như lũ lụt có thể là kết quả của sự phát triển không đồng bộ, không có kế hoạch trong vùng lũ. Thay đổi sử dụng đất không hợp lý cũng là một nguyên nhân, sự phát triển quá nóng của các đô thị làm giảm tính thấm nước của đất, tăng dòng chảy mặt, trong nhiều trường hợp hệ thống thoát nước không được thiết kế để ứng phó với các dòng chảy tăng cường. Trên thế giới, những người di chuyển từ nông thôn lên thành phố thường định cư ở những khu vực có độ tiếp xúc cao với lũ lụt, thiếu cơ chế tự bảo vệ trước lũ lụt là nguyên nhân chính dẫn đến tính dễ bị tổn thương của đối tượng này [30]. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo nghiên cứu “Urban flood Management”của Carlos E.
Tucci and Juan Carlos Bertoni nghiên cứu cho Brazil, cho thấy Brazil là một trong những quốc gia tiên tiến ở châu Mỹ Latinh trong việc phân tích và xử lí các vấn đề về hệ thống thoát nước thành phố, họ nghiên cứu các trường hợp ở các thành phố Estrela, União da Vitoria / Porto União, Curitiba và Porto Alegre. Kết quả nghiên cứu cho thấy, nguyên nhân ngập lụt chủ yếu là do xây dựng cơ sở hạ tầng không phù hợp, ví dụ như trước khi chưa có con đập Foz de Areia và COPEL thì không có lũ lụt xảy ra sau khi con đập được hoàn thành vào năm 1983 thì thành phố Porto União thường xuyên xảy ra ngập lụt, hiện tượng ngập lụt đã tác động rất lớn đến đời sống kinh tế xã hội, đặc biệt là tầng lớp người nghèo và vô gia cư ở những khu vực thành phố này. Những biện pháp xử lý vấn đề được nghiên cứu đưa ra là khoanh vùng các khu vực ngập lụt, bố trí lại cơ sở hạ tầng, xây dựng đê bao và hệ thống thoát nước hợp lý [32]. Theo nghiên cứu “Adapting to climate change in Urban areas” David atterthwaite, Saleemul Huq, Mark Pelling, Hannah Reid and Patricia Romero Lankao.
Nghiên cứu cho rằng nhóm người nghèo ở khu vực thành thị phần lớn cuộc sống của họ buộc phải thích nghi với sự biến đổi của điều kiện kinh tế, việc ưu tiến các điều kiện kinh tế có ý nghĩa sống còn đối với họ. Nghiên cứu chỉ ra những khu định cư có thu nhập thấp có nguy cơ bị lũ lụt thường phải thích nghi tạm thời và vĩnh viễn không sẵn sàng di chuyển đến những nơi an toàn hơn, bởi vì những khu vực đó liên quan đến cơ hội thu nhập của họ, việc di chuyển họ đến những địa điểm mới an toàn phải kèm theo việc cung cấp cơ sở hạ tầng và các dịch vụ [33]. Nghiên cứu về nhóm người thu nhập thấp trong “Low – income households’ adaptation to flooding in Indore, India” SOURCE: Stephens, Carolyn, Rajesh Patnaik and Simon Lewin (1996) London School of Hygiene and Tropical Medicine, London, 51 pages. Nghiên cứu chỉ ra rằng, trong nhiều cộng đồng có thu nhập thấp tại Indore, lũ lụt được coi là một sự kiện theo mùa tự nhiên, và các hộ gia đình thực hiện các bước để hạn chế thiệt hại nó.
Những 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người sinh sống trên những khu đất tiếp giáp với những con sông nhỏ và những nơi có cống thoát nước lớn thường là những nơi nguy hiểm, nhưng những khu vực này được coi là lợi thế đối với họ bởi vì những nới này nó gần gũi với những công việc kiếm sống của họ (nhiều người kiếm sống bằng nghề thu gom rác thải), những khu vực này đất đai thường rẻ hơn, việc gắn kết cộng đồng và gia đình do đặc thù về sinh hoạt được gắn kết hơn. Việc thích nghi với lũ lụt được những hộ gia đình này thực hiện cả hai thích nghi là tạm thời và vĩnh viễn, bao gồm những việc như nâng cấp nền nhà, sân, sử dụng vật liệu chống lụt, việc lừa chọn nội thất thiên về tháo lắp vận chuyển dễ dàng, dây điện được đặt cao trên mức lũ, tấm lợp không được gắn trực tiếp vào nhà đảm bảo khả năng loại bỏ nó khi nhà bị ngập cao, nhiều gia đình có chuẩn bị sẵn vali, túi đựng săn sàng di chuyển nếu nguy hiểm khẩn cấp. Người dân ở khu vực này cũng thiết lập và phát triển hệ thống cảnh báo, xây dựng kế hoạch dự phòng cho việc sơ tán đến nơi an toàn, những kinh nghiệm trong việc sơ tán cũng được đúc kết thành kinh nghiệm, ví dụ như người già và trẻ em được sơ tán đến nơi an toàn trước, các vật dụng điện tử được di chuyển sau, đồ gia dụng và quần áo được di chuyển sau cùng, việc thực hiện từng bước này sẽ dễ dàng và nhanh trong hơn tránh được thiệt hại do lụt. Người dân cũng có kinh nghiệm hơn trong việc tận dụng sự hỗ trợ từ phía nhà nước, điều này là động lực lớn cho người dân trong việc xây dựng nhà ở tại những khu vực dễ bị tổn thương nhất trước lũ lụt [37].