Chương 1 QUAN ĐIỂM VÀ BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM VIỆC ỨNG DỤNG MÔ HÌNH MẠNG THẦN KINH NHÂN TẠO TRONG DỰ BÁO TÓM TẮT Mỗi một mô hình phân tích và dự báo đề u dựa trên những nề n tảng giả đi ̣nh khác nhau. Các mô hình trước nay được sử dụng phổ biế n để phân tích và dự báo đều dựa trên phương pháp phân phố i chuẩn của các biế n đưa vào mô hì nh. Quan điể m về phân phố i chuẩn đã đưa ra nề n tảng toán học cho học thuyế t thi ̣ trường hiê ̣u quả. Quan điể m này đã đưa đến việc hình thành các mô hình phân tích và định giá chứng khoán như mô hình định giá tài sản vốn - CAPM, mô hình đi ̣nh giá quyề n chọn Black – Scholes, mô hình đa nhân tố , mô hình Fama-French… Tuy nhiên, các mô hình này lại không mấ y hiê ̣u quả khi phân tích và dự báo những chỉ tiêu đầ y tính biế n động trong thi ̣ trường tài chính.
Một phương pháp mô phỏng bộ não con người được xây dựng dựa trên những nề n tảng tiế p cận khác với các phương pháp trên. Quá trình mô phỏng này được gọi là mô hình mạng thầ n kinh nhân tạo - ANN. Những quy tắ c khi ứng dụng mô hình ANN không như những phương pháp dựa trên quan điể m phân phố i chuẩn. Quá trình ứng dụng mô hình ANN dựa trên quan điểm : các chủ thể tham gia thi ̣ trường, quyế t đi ̣nh xu hướng thi ̣ trường là những nhà đầ u tư với những hiểu biế t khác nhau.
Nói cách khác, chính nhà đầu tư khi tiếp nhận thông tin và sẽ đưa ra quyế t đi ̣nh trước những thông tin này dựa trên những hiể u biế t và phân tích của chính mình. Viê ̣c ứng dụng mô hình ANN khá phổ biế n trong li ̃ nh vực điê ̣n tử , sản xuấ t rô bố t hay như trong liñ h vực y học… Quá trình ứng dụng mô hình ANN trong thị trường tài chính để phân tích và dự báo chỉ được quan tâm trong hơn một thập niên gầ n đây. Quá trình ứng dụng này lớn mạnh nhờ sự hỗ trợ của ngành công nghê ̣ thông tin đã mang lại một số thành tựu nhấ t đi ̣nh về tính hiê ̣u quả của mô hình. Chính vì vậy, tiế p cận nghiên cứu mô hình ANN ở Viê ̣t Nam là rấ t cầ n thiế t.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Quan điểm lựa chọn công cụ phân tích và dự báo Phƣơng pháp phân phối chuẩn hay đƣờng cong hình chuông là một công cụ phổ biến trong việc phân tích dữ liệu kinh tế tài chính đă ̣c biê ̣t là trong phân tić h giá chứng khoán. Phƣơng pháp phân phối chuẩn chính là nền tảng toán học cho học thuyết thị trƣờng hiệu quả của liñ h vƣ̣c tài chính. Quan điểm của phƣơng pháp phân phối chuẩn cho rằng, giá chứng khoán là độc lập ngẫu nhiên với nhau.
Ban đầu, phƣơng pháp phân phối chuẩn đƣợc tìm thấy khi thực hiện các thí nghiệm tung đồng xu (một cách ngẫu nhiên) và phát hiện ra đồ thị hình chuông. Sau đó, những ngƣời đi theo học thuyết thị trƣờng hiệu quả cho rằng, tỷ suất sinh lợi của giá chứng khoán cũng có hình dạng đƣờng cong hình chuông nhƣ vậy. Bill William (1995) cho rằng, việc các nhà tài chính hiện nay sử dụng phƣơng pháp phân phối chuẩn là vì chúng ta chịu ảnh hƣởng của những tƣ duy triết học từ xa xƣa, mà ông gọi đây là bản đồ logic văn hóa. Ông nói: “Bản đồ logic văn hóa của bạn tác động đến mọi thứ bạn làm: bài nói chuyện của bạn, suy nghĩ của bạn, hành vi của bạn, cách bạn ăn và bạn giao dịch trên thị trƣờng tài chính.
Các khái niệm của bạn về tất cả các hành động phụ thuộc vào bản đồ logic văn hóa mà bạn đang sử dụng”. Bản đồ logic văn hóa hiện nay bị thống trị bởi quan điểm triết học của Aristotle. Aristotle đúc kết thế giới với ý tƣởng rằng: “nếu bạn không biết về điều gì, bạn có thể đi hỏi ngƣời khác, ngƣời mà bạn cho là hiểu biết hơn bạn”. Hàm ý của câu nói trên cho rằng, mọi thứ trên thế giới đều độc lập và ngẫu nhiên với nhau.
Trong thế giới của Aristotle, mọi thứ là đứng yên, bất biến và có một ranh giới phân chia rõ ràng giữa các sự vật. Ứng dụng trên thị trƣờng tài chính, tƣ tƣởng về sự độc lập ngẫu nhiên của giá chứng khoán chính là quan điểm của Aristotle. Trong khi đó, Heraclitus lại có một câu nói nổi tiếng: “Không ai tắm hai lần trên một dòng sông”. Điều này có nghĩa rằng, bất kể bạn đặt chân vào dòng nƣớc nhanh nhƣ thế nào và sau đó rút ra và đặt vào lần nữa, không chỉ dòng sông đã chuyển động mà bàn chân của bạn cũng đã thay đổi.
Hàm ý câu nói của Heraclitus là mọi thứ luôn chuyển động và không có gì là bất biến và ổn định. Trong thế giới của Heraclitus, không có ranh giới rõ ràng và không có gì là đứng yên mãi mãi, mọi thứ có sự kết nối với nhau. Trên thị trƣờng tài chính, quan điểm của Heraclitus chính là sự phụ thuộc lẫn nhau trong các chỉ tiêu kinh tế đƣợc xem nhƣ là các biến giải thích cho giá cả chứng khoán hay nói cách khác, chính bản thân các biến kinh tế hay các chỉ tiêu kinh tế đƣợc đặt trong mối quan hệ tƣơng tác qua lại chứ không phải độc lập lẫn nhau và giá chứng khoán không hề độc lập ngẫu nhiên với nhau. Giá cả chứng khoán thay đổi theo một xu hƣớng.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Có thể nói, khoa học cổ điển đã tạo ra nhiều thành tựu đáng chú ý. Các phát minh nhƣ ô tô, nhà máy, hàng không, máy tính và những phát minh khác… là kết quả mà loài ngƣời ghi nhận. Tuy nhiên, khoa học cổ điển có sự giới hạn của nó bởi chính tƣ duy của Aristotle. Các lĩnh vực nghiên cứu về cơ thể sống và các biến động hỗn loạn (nhƣ chuyển động của dòng nƣớc) không thể giải thích bằng khoa học cổ điển hay tƣ duy của Aristotle.
Bill William viết: “Vật lý cổ điển có thể mô tả sự chuyển động của vũ trụ từ sau hiện tƣợng “big bang”, nhƣng nó không thể mô tả hay giải thích sự chuyển động của máu trong tĩnh mạch trái hay sự hỗn loạn của dòng nƣớc”. Thế kỷ 20 đƣợc đánh dấu bởi 3 phát minh đáng nhớ: (1) thuyết tƣơng đối (relative theory) và (2) kỹ thuật định lƣợng (quantum mechanic) và (3) khoa học hỗn loạn (chaos science). Sự phát triển của khoa học hiện đại chính là sự phát triển của tƣ duy Heraclitus. Nhƣ vậy, những quy luật của khoa học cổ điển không phải là hoàn toàn đúng.
Ví dụ, đối với hình học Euclid. Một trong những định luật của tam giác là “tổng các góc trong của bất kỳ tam giác nào cũng sẽ bằng 180 độ, nếu không thì đó không phải là tam giác”. Điều này chỉ đúng nếu ứng với trọng trƣờng của trái đất. Khi chúng ta thoát khỏi trọng trƣờng của trái đất, tổng các góc trở nên lớn hơn 180 độ vì độ cong của không gian.
Đối với chúng ta, sự thay đổi này không phải là vấn đề vì tất cả chúng ta không sống ở mặt trăng. Tuy nhiên, điểm này cho thấy quy tắc trên của tam giác chỉ là một trƣờng hợp cụ thể không phải là quy luật chung. Khái niệm này sẽ trở nên cực kỳ quan trọng khi chúng ta nghiên cứu sâu vào thị trƣờng tài chính. Hình học phi Euclid là một sự phát triển của ngành toán học hiện đại.
Hình học phi Euclid bác bỏ một số tiên đề của hình học Euclid. Thuyết tƣơng đối của Einstein đã thống nhất mối quan hệ giữa khối lƣợng và năng lƣợng, thời gian và không gian, điều mà khoa học cổ điển phủ nhận. Trong phân tích giá chứng khoán, đặc biệt là những ngƣời theo trƣờng phái phân tích kỹ thuật, mối quan hệ này đƣợc chỉ ra khi phân tích mối liên hệ giữa khối lƣợng giao dịch (khối lƣợng) và sự dao động của giá chứng khoán (năng lƣợng). Sự phát triển của khoa học định lƣợng cho thấy rằng có thể sử dụng một lực nhỏ để gây tác động to lớn đến vật khác.
Thậm chí một vật chuyển động mà không do gì tác động lên nó. Hay nói cách khác, không tồn tại ranh giới phân biệt giữa nguyên nhân và hệ quả nhƣ vật lý cổ điển. Năm 1964, Johm Stuart Bell, đã giới thiệu khái niệm mà ông ta gọi là “sự không xác định của nguyên nhân”. Bell cho rằng nguyên nhân là do chúng ta sống trong một thế giới mà mọi thứ luôn đƣợc gắn kết với nhau và không thể phân định đâu là nguyên nhân và đâu là hệ quả.
Sự phát triển của hạt nguyên tử đã cho phát hiện ra LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 rằng có những vật còn chuyển động nhanh hơn cả vận tốc ánh sáng, điều không hề tồn tại trong vật lý cổ điển. Sự phát triển của khoa học tự nhiên mà đặc biệt là sự ra đời của 3 lý thuyết: thuyết tƣơng đối, kỹ thuật định lƣợng và khoa học hỗn loạn đã cho thấy rằng bản chất của tự nhiên là không hề độc lập. Sự chuyển động của các vật chất luôn có ảnh hƣởng lẫn nhau hay phụ thuộc lẫn nhau. Thị trƣờng chứng khoán (TTCK), một phần của thế giới tự nhiên cũng nằm trong quy luật đó.
Từ thế giới của Euclid và Newton, chúng ta đã phát triển ra toán học tuyến tính, bao gồm các phƣơng pháp thống kê tĩnh thƣờng đƣợc ký hiệu là “phân phối chuẩn” hay đƣờng cong hình chuông. Phƣơng pháp này giúp chúng ta hiểu một cách dễ dàng bằng cách đơn giản hóa và loại bỏ những yếu tố trừu tƣợng mà chúng ta nghĩ rằng không phù hợp với hệ thống. Vấn đề ở đây chính là “sự không phù hợp”. Trong thế giới thực, những thứ đƣợc xem là “không phù hợp” này không cho thấy là không quan trọng mà hơn thế nó lại rất quan trọng.
Benoit Mandelbrot, tại trung tâm nghiên cứu của IBM tại Yorktown Heights, New York, đã phát hiện ra rằng, các con số hoàn toàn khác so với quan điểm của phân phối chuẩn. “Mỗi sự thay đổi giá cụ thể là ngẫu nhiên và không thể dự báo đƣợc. Tuy nhiên, chuỗi sự thay đổi lại có sự phụ thuộc nhau trong một phạm vi” (Gleick, 1987, trang 86). Thực tế, giá cả hàng hóa và giá cả chứng khoán có quan hệ phi tuyến.