Ứng dụng lý thuyết tự sự học vào dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại tại Đại học Quốc gia Hà Nội

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích ứng dụng lí thuyết tự sự học trong dạy học truyện ngắn việt nam hiện đại chương trình ngữ văn 11, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Phạm Thị Huệ
• Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Khánh Thành
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Ngữ văn
• Đề tài: Ứng Dụng Lý Thuyết Tự Sự Học Trong Dạy Học Truyện Ngắn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất
• 1.2. Khái lược về tự sự học
• 1.3. Khái lược về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn
• 1.4. Cơ sở thực tiễn
• 1.5. Thực tiễn dạy dạy học truyện ngắn trong trường trung học phổ thông
• 1.6. Việc ứng dụng lí thuyết tự sự học vào dạy học truyện ngắn trong trường trung học phổ thông
• 1.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG BIỆN PHÁP DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN THEO HƯỚNG ỨNG DỤNG LÝ THUYẾT TỰ SỰ HỌC
• 2.1. Nguyên tắc đề xuất các biện pháp dạy học truyện ngắn theo hướng ứng dụng lí thuyết tự sự học
• 2.2. Dạy học theo đặc trưng thể loại truyện ngắn
• 2.3. Dạy học truyện ngắn theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất
• 2.4. Các biện pháp dạy học truyện ngắn theo hướng ứng dụng lí thuyết tự sự học
• 2.5. Lựa chọn đặc điểm của từng tác phẩm để khai thác nghệ thuật tự sự
• 2.6. Lựa chọn phương pháp phù hợp trong việc dạy học các yếu tố của nghệ thuật tự sự
• 2.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Qui trình thực nghiệm
• 3.2.1. Trước khi dạy
• 3.2.2. Trong khi dạy
• 3.3. Thời gian, địa điểm, đối tượng thực nghiệm
• 3.4. Giáo án thực nghiệm
• 3.5. Quá trình và kết quả thực nghiệm
• 3.5.1. Quá trình thực nghiệm
• 3.5.2. Kết quả thực nghiệm
• 3.6. Đánh giá kết quả
• 3.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về ứng dụng lý thuyết tự sự học trong dạy học truyện ngắn

Lý thuyết tự sự học là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng trong văn học, đặc biệt là trong việc dạy học truyện ngắn. Việc áp dụng lý thuyết này giúp giáo viên và học sinh hiểu rõ hơn về cấu trúc và nghệ thuật kể chuyện trong các tác phẩm văn học. Truyện ngắn, với đặc điểm ngắn gọn và súc tích, là thể loại lý tưởng để áp dụng lý thuyết tự sự học. Qua đó, học sinh không chỉ tiếp thu nội dung mà còn phát triển kỹ năng phân tích và cảm thụ văn học.

1.1. Khái niệm và vai trò của lý thuyết tự sự học

Lý thuyết tự sự học nghiên cứu các yếu tố cấu thành của một câu chuyện, bao gồm cốt truyện, nhân vật, và điểm nhìn. Vai trò của lý thuyết này trong dạy học là giúp học sinh nhận thức rõ hơn về cách thức mà các tác giả xây dựng câu chuyện, từ đó nâng cao khả năng phân tích và cảm thụ văn học.

1.2. Tại sao nên áp dụng lý thuyết tự sự học trong dạy học truyện ngắn

Việc áp dụng lý thuyết tự sự học trong dạy học truyện ngắn giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng sáng tạo. Học sinh sẽ học được cách nhìn nhận và đánh giá các tác phẩm văn học từ nhiều góc độ khác nhau, từ đó hình thành năng lực tự học và tự nghiên cứu.

II. Những thách thức trong việc dạy học truyện ngắn hiện nay

Dạy học truyện ngắn hiện nay gặp nhiều thách thức, từ việc lựa chọn tác phẩm đến phương pháp giảng dạy. Nhiều giáo viên vẫn còn chú trọng vào nội dung mà chưa chú ý đến nghệ thuật kể chuyện. Điều này dẫn đến việc học sinh không phát triển được khả năng phân tích và cảm thụ văn học một cách toàn diện.

2.1. Vấn đề lựa chọn tác phẩm phù hợp

Việc lựa chọn tác phẩm truyện ngắn phù hợp với chương trình học là một thách thức lớn. Nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao nhưng lại không được đưa vào giảng dạy, khiến học sinh không có cơ hội tiếp cận với những tác phẩm tiêu biểu.

2.2. Phương pháp giảng dạy chưa đổi mới

Nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống, tập trung vào việc truyền đạt kiến thức mà không khuyến khích học sinh tham gia thảo luận và phân tích. Điều này làm giảm tính hấp dẫn của môn học và không phát huy được khả năng sáng tạo của học sinh.

III. Phương pháp dạy học truyện ngắn theo hướng ứng dụng lý thuyết tự sự học

Để nâng cao hiệu quả dạy học truyện ngắn, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại, kết hợp lý thuyết tự sự học. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn phát triển kỹ năng phân tích và tư duy phản biện.

3.1. Dạy học theo đặc trưng thể loại truyện ngắn

Giáo viên cần chú trọng đến đặc trưng của thể loại truyện ngắn, từ đó hướng dẫn học sinh phân tích các yếu tố như cốt truyện, nhân vật và không gian nghệ thuật. Việc này giúp học sinh nhận thức rõ hơn về cách thức mà tác giả xây dựng câu chuyện.

3.2. Kết hợp giữa lý thuyết và thực hành

Việc kết hợp lý thuyết tự sự học với thực hành phân tích văn bản sẽ giúp học sinh phát triển kỹ năng đọc hiểu và cảm thụ văn học. Học sinh có thể thực hành phân tích các tác phẩm cụ thể, từ đó rút ra những bài học quý giá cho bản thân.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong dạy học truyện ngắn

Nghiên cứu cho thấy việc ứng dụng lý thuyết tự sự học trong dạy học truyện ngắn đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phát triển kỹ năng phân tích và tư duy phản biện. Các giáo viên cũng nhận thấy sự thay đổi trong thái độ học tập của học sinh.

4.1. Kết quả thực nghiệm sư phạm

Các cuộc khảo sát và thực nghiệm cho thấy học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong việc phân tích và cảm thụ các tác phẩm văn học. Học sinh đã có thể áp dụng lý thuyết tự sự học vào việc phân tích các tác phẩm cụ thể, từ đó nâng cao khả năng tự học.

4.2. Phản hồi từ giáo viên và học sinh

Phản hồi từ giáo viên cho thấy việc áp dụng lý thuyết tự sự học đã giúp họ có cái nhìn mới mẻ hơn về việc giảng dạy. Học sinh cũng cảm thấy hứng thú hơn với môn học, từ đó nâng cao hiệu quả học tập.

V. Kết luận và tương lai của việc ứng dụng lý thuyết tự sự học trong dạy học

Việc ứng dụng lý thuyết tự sự học trong dạy học truyện ngắn không chỉ giúp nâng cao chất lượng dạy học mà còn phát triển năng lực và phẩm chất của học sinh. Tương lai của việc này cần được tiếp tục nghiên cứu và phát triển để đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục.

5.1. Tầm quan trọng của lý thuyết tự sự học trong giáo dục

Lý thuyết tự sự học đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực đọc hiểu và cảm thụ văn học của học sinh. Việc này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn phát triển tư duy phản biện và khả năng sáng tạo.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học mới, kết hợp lý thuyết tự sự học với thực tiễn giảng dạy. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng giáo dục và đáp ứng nhu cầu của thời đại.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục toàn diện theo chương trình 2018, việc nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn, đặc biệt là dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại trong chương trình Ngữ văn lớp 11 ban Cơ bản, trở thành một yêu cầu cấp thiết. Theo khảo sát thực tế tại một số trường THPT trên địa bàn Hà Nội, có khoảng 73,3% học sinh không thích học truyện ngắn hiện đại, đồng thời 62,5% giáo viên chưa vận dụng hiệu quả lý thuyết tự sự học trong giảng dạy. Truyện ngắn là thể loại tự sự dung lượng nhỏ, có kết cấu chặt chẽ, phản ánh muôn mặt đời sống qua các sự kiện, biến cố trong khoảng thời gian nhất định. Tuy nhiên, hiện nay việc dạy học truyện ngắn chủ yếu tập trung vào nội dung kể chuyện mà chưa chú trọng đến nghệ thuật kể chuyện – yếu tố cốt lõi tạo nên sức hấp dẫn của truyện ngắn.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là ứng dụng lý thuyết tự sự học vào dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại trong chương trình Ngữ văn 11 ban Cơ bản nhằm phát triển năng lực đọc hiểu, cảm thụ thẩm mỹ và tư duy sáng tạo cho học sinh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các truyện ngắn Việt Nam hiện đại giai đoạn 1930-1945, đồng thời khảo sát thực trạng dạy học truyện ngắn tại các trường THPT trên địa bàn Hà Nội. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất, nâng cao hiệu quả học tập và hứng thú của học sinh đối với môn học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Lý thuyết tự sự học (Narratology) là nền tảng lý luận chính của nghiên cứu, tập trung phân tích các yếu tố nghệ thuật tự sự như cốt truyện, tình huống, người kể chuyện, điểm nhìn, giọng điệu, nhân vật, thời gian và không gian nghệ thuật. Lý thuyết này giúp làm sáng tỏ cách thức tổ chức và biểu đạt nội dung trong truyện ngắn, từ đó hỗ trợ việc dạy học theo hướng phát triển năng lực đọc hiểu và cảm thụ văn học.

Bên cạnh đó, luận văn vận dụng mô hình phát triển năng lực học sinh trong giáo dục phổ thông, bao gồm năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội và năng lực cá thể. Mục tiêu là hình thành năng lực đọc hiểu văn bản, tạo lập văn bản và sử dụng tiếng Việt hiệu quả, phù hợp với đặc trưng môn Ngữ văn.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm:

• Tự sự học: nghiên cứu nghệ thuật kể chuyện và cấu trúc văn bản tự sự.
• Cốt truyện và tình huống truyện: hệ thống sự kiện và hoàn cảnh tạo nên diễn biến câu chuyện.
• Người kể chuyện và điểm nhìn: chủ thể trần thuật và góc nhìn trong tác phẩm.
• Giọng điệu: thái độ, cảm xúc biểu hiện qua lời kể và ngôn ngữ nhân vật.
• Năng lực đọc hiểu: khả năng phân tích, cảm thụ và đánh giá văn bản văn học.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp cấu trúc: phân tích tổ chức cấu trúc tự sự của truyện ngắn Việt Nam hiện đại giai đoạn 1930-1945 trong chương trình Ngữ văn 11 ban Cơ bản.
• Phương pháp loại hình: vận dụng nguyên tắc loại hình học để phân loại kiểu dạng truyện kể, ngôi kể, điểm nhìn, giọng điệu và nhân vật trong các tác phẩm.
• Phương pháp so sánh: so sánh các tác phẩm truyện ngắn qua các phương diện nghệ thuật tự sự nhằm chỉ ra sự đa dạng và đặc trưng riêng biệt.
• Phương pháp điều tra, thực nghiệm sư phạm: khảo sát ý kiến 40 giáo viên và 300 học sinh tại các trường THPT trên địa bàn Hà Nội về thực trạng dạy học truyện ngắn và ứng dụng lý thuyết tự sự học; thiết kế và thực hiện giáo án thực nghiệm nhằm đánh giá hiệu quả biện pháp dạy học đề xuất.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 40 giáo viên và 300 học sinh được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện tại các trường THPT Sơn Tây, Quảng Oai, Ba Vì, Ngô Quyền và Hữu Nghị 80. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ phần trăm và đánh giá định tính dựa trên kết quả khảo sát và thực nghiệm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng vận dụng lý thuyết tự sự học trong dạy học truyện ngắn còn hạn chế: 62,5% giáo viên chưa vận dụng hoặc vận dụng rất ít lý thuyết tự sự học trong giảng dạy. Chỉ 12,5% giáo viên áp dụng lý thuyết này một cách thường xuyên.
2. Học sinh thiếu hứng thú với môn Ngữ văn và truyện ngắn hiện đại: 73,3% học sinh không thích học truyện ngắn hiện đại, 83,3% không đọc thêm truyện ngắn ngoài chương trình. 70% học sinh chỉ chú ý đến cốt truyện, 21,6% quan tâm đến nhân vật, trong khi chỉ 5% chú ý đến cách kể và 3,3% đến ngôn ngữ.
3. Phương pháp dạy học truyền thống chiếm ưu thế: 80% giáo viên sử dụng phương pháp thuyết giảng và đàm thoại, chỉ 20% áp dụng phương pháp hoạt động nhóm hoặc đóng vai.
4. Ứng dụng lý thuyết tự sự học giúp tăng hứng thú và năng lực tự học của học sinh: 50% giáo viên cho rằng việc vận dụng lý thuyết tự sự học giúp học sinh áp dụng vào cách đọc hiểu truyện ngắn, 25% nhận thấy tăng cường khả năng tự học của học sinh.

Thảo luận kết quả

Kết quả khảo sát và thực nghiệm cho thấy việc dạy học truyện ngắn hiện nay chủ yếu tập trung vào nội dung kể chuyện, chưa khai thác sâu sắc nghệ thuật tự sự – yếu tố quyết định sức hấp dẫn và chiều sâu của truyện ngắn. Điều này dẫn đến việc học sinh thiếu hứng thú, thụ động trong học tập, không phát triển được năng lực đọc hiểu và cảm thụ văn học toàn diện.

Việc ứng dụng lý thuyết tự sự học giúp giáo viên và học sinh tiếp cận tác phẩm một cách hệ thống, từ việc phân tích cốt truyện, tình huống, người kể chuyện, điểm nhìn đến giọng điệu và nghệ thuật miêu tả tâm trạng nhân vật. Qua đó, học sinh không chỉ hiểu nội dung mà còn cảm nhận được giá trị nghệ thuật và tư tưởng sâu sắc của tác phẩm.

So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã mở rộng phạm vi ứng dụng lý thuyết tự sự học từ một tác phẩm đơn lẻ sang nhóm tác phẩm truyện ngắn Việt Nam hiện đại trong chương trình Ngữ văn 11 ban Cơ bản, đồng thời đề xuất các biện pháp dạy học cụ thể, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý học sinh phổ thông.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tỷ lệ phần trăm học sinh thích học truyện ngắn, biểu đồ phương pháp dạy học giáo viên sử dụng, bảng so sánh mức độ vận dụng lý thuyết tự sự học trước và sau thực nghiệm, giúp minh họa rõ nét hiệu quả của biện pháp đề xuất.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về lý thuyết tự sự học và phương pháp dạy học tích cực

   • Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về tự sự học và ứng dụng trong dạy học truyện ngắn.
   • Thời gian: trong vòng 6 tháng đầu năm học.
   • Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm.

2. Xây dựng và áp dụng giáo án mẫu ứng dụng lý thuyết tự sự học trong dạy học truyện ngắn

   • Thiết kế giáo án theo hướng phát triển năng lực, chú trọng phân tích nghệ thuật tự sự như cốt truyện, tình huống, điểm nhìn, giọng điệu.
   • Thời gian: áp dụng thí điểm trong học kỳ 2 năm học hiện tại.
   • Chủ thể thực hiện: Giáo viên Ngữ văn các trường THPT tham gia thực nghiệm.

3. Khuyến khích tổ chức hoạt động nhóm, đóng vai, thảo luận trong giờ học truyện ngắn

   • Tạo điều kiện cho học sinh chủ động, sáng tạo, phát triển kỹ năng giao tiếp và hợp tác.
   • Thời gian: triển khai liên tục trong năm học.
   • Chủ thể thực hiện: Giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn.

4. Tăng cường kiểm tra, đánh giá năng lực đọc hiểu và cảm thụ văn học theo hướng phát triển năng lực

   • Xây dựng các đề kiểm tra, bài tập đánh giá năng lực phân tích nghệ thuật tự sự, không chỉ kiểm tra nội dung.
   • Thời gian: áp dụng từ năm học tiếp theo.
   • Chủ thể thực hiện: Ban giám hiệu và tổ chuyên môn các trường THPT.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Ngữ văn THPT

   • Lợi ích: Nắm vững lý thuyết tự sự học và phương pháp dạy học truyện ngắn hiện đại, nâng cao hiệu quả giảng dạy, phát triển năng lực học sinh.
   • Use case: Thiết kế giáo án, tổ chức giờ học tích cực, đổi mới phương pháp dạy học.

2. Sinh viên sư phạm Ngữ văn

   • Lợi ích: Hiểu rõ cơ sở lý luận và thực tiễn ứng dụng tự sự học trong dạy học, chuẩn bị tốt cho công tác giảng dạy tương lai.
   • Use case: Tham khảo tài liệu nghiên cứu, làm luận văn tốt nghiệp.

3. Nhà nghiên cứu văn học và giáo dục

   • Lợi ích: Có cái nhìn toàn diện về ứng dụng lý thuyết tự sự học trong giáo dục phổ thông, phát triển nghiên cứu về phương pháp dạy học văn học.
   • Use case: Phát triển đề tài nghiên cứu, xây dựng chương trình đào tạo.

4. Ban giám hiệu và cán bộ quản lý giáo dục

   • Lợi ích: Hiểu rõ thực trạng và giải pháp đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn, từ đó chỉ đạo, hỗ trợ giáo viên và nhà trường thực hiện hiệu quả.
   • Use case: Lập kế hoạch đào tạo, đánh giá chất lượng dạy học.

Câu hỏi thường gặp

1. Lý thuyết tự sự học là gì và tại sao quan trọng trong dạy học truyện ngắn?
   Lý thuyết tự sự học nghiên cứu nghệ thuật kể chuyện, giúp phân tích các yếu tố như cốt truyện, người kể, điểm nhìn, giọng điệu. Việc áp dụng lý thuyết này giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về cấu trúc và nghệ thuật của truyện ngắn, từ đó phát triển năng lực đọc hiểu và cảm thụ văn học. Ví dụ, phân tích điểm nhìn trong truyện "Hai đứa trẻ" giúp học sinh cảm nhận tâm trạng nhân vật chính.

2. Phương pháp dạy học nào phù hợp khi ứng dụng tự sự học?
   Phương pháp hoạt động nhóm, đóng vai, thảo luận là những phương pháp phù hợp giúp học sinh chủ động tiếp cận tác phẩm, phát triển kỹ năng giao tiếp và tư duy phản biện. Ví dụ, tổ chức nhóm kể lại truyện "Chí Phèo" theo các ngôi kể khác nhau giúp học sinh hiểu đa chiều về nhân vật.

3. Làm thế nào để giáo viên có thể vận dụng lý thuyết tự sự học hiệu quả?
   Giáo viên cần được đào tạo bài bản về lý thuyết tự sự học, đồng thời thiết kế giáo án cụ thể, linh hoạt vận dụng các yếu tố tự sự trong từng tác phẩm. Việc thực nghiệm và phản hồi từ học sinh cũng giúp giáo viên điều chỉnh phương pháp phù hợp.

4. Ứng dụng tự sự học có giúp tăng hứng thú học tập của học sinh không?
   Có. Kết quả khảo sát cho thấy 50% giáo viên nhận định việc vận dụng lý thuyết tự sự học giúp học sinh hứng thú hơn với môn học, tăng khả năng tự học và nghiên cứu. Việc phân tích nghệ thuật kể chuyện tạo ra sự mới mẻ, hấp dẫn trong giờ học.

5. Có thể áp dụng lý thuyết tự sự học cho các thể loại văn học khác không?
   Có. Mặc dù luận văn tập trung vào truyện ngắn, lý thuyết tự sự học cũng có thể áp dụng cho tiểu thuyết, truyện dài, thậm chí kịch bản phim để phân tích cấu trúc và nghệ thuật kể chuyện, giúp người học phát triển kỹ năng phân tích văn bản đa dạng.

Kết luận

• Lý thuyết tự sự học là công cụ hiệu quả để đổi mới phương pháp dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại, giúp phát triển năng lực đọc hiểu và cảm thụ văn học cho học sinh.
• Thực trạng dạy học hiện nay còn nhiều hạn chế, học sinh thiếu hứng thú do phương pháp giảng dạy chưa khai thác sâu sắc nghệ thuật tự sự.
• Luận văn đã đề xuất các biện pháp cụ thể như đào tạo giáo viên, thiết kế giáo án ứng dụng tự sự học, tổ chức hoạt động nhóm và đổi mới kiểm tra đánh giá.
• Kết quả thực nghiệm cho thấy biện pháp đề xuất góp phần nâng cao hiệu quả dạy học, tăng hứng thú và năng lực tự học của học sinh.
• Đề nghị các cơ quan quản lý giáo dục, nhà trường và giáo viên phối hợp triển khai các giải pháp trong thời gian tới để nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực.

Các giáo viên và nhà quản lý giáo dục được khuyến khích nghiên cứu, áp dụng và phát triển các biện pháp ứng dụng lý thuyết tự sự học trong dạy học truyện ngắn nhằm nâng cao chất lượng giáo dục Ngữ văn phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu và kết truyện. Mở truyện để tìm ra cách dẫn dắt truyện tự nhiên, mang dấu ấn riêng; kết truyện phải độc đáo và ấn tƣợng. Truyện ngắn hiện đại thƣờng chọn lối kết thúc mở, gợi ra cho bạn đọc những vấn đề, những suy tƣ, đối thoại về cuộc sống. Kết cấu truyện là tổ chức bố cục của cốt truyện thành các phần, các chƣơng, mục, sắp xếp các chi tiết, các sự kiện đảm bảo tiêu chí “là một vòng kép kín, không dài quá, không ngắn quá, không xô đẩy xộc xệch, thậm chí không thừa chi tiết nào” [37, tr.

Trần thuật trong truyện ngắn thƣờng đƣợc dẫn dắt bằng một chủ thể nhất định là “ngƣời trần thuật”. Ngƣời trần thuật có thể xuất hiện trực tiếp hoặc ẩn đi tùy theo dụng ý nghệ thuật của nhà văn. Trạng thái ẩn, ngƣời trần thuật không lộ diện mà lại xuất hiện ở khắp nơi trong truyện. Ở trạng thái hiện, ngƣời trần thuật thƣờng trong vai nhân vật cụ thể và thƣờng xƣng “tôi”.

Ngoài xác định ngôi trần thuật còn cần chú ý đến điểm nhìn trần thuật. Điểm nhìn thể hiện khoảng cách xa, gần của ngƣời trần thuật với đối tƣợng đƣợc trần thuật. Điểm nhìn trần thuật trong truyện ngắn thƣờng là điểm nhìn của tác giả, điểm nhìn của ngƣời kể chuyện, điểm nhìn của nhân vật. Điểm nhìn của tác giả có khi hòa nhập với điểm nhìn của ngƣời kể chuyện và điểm nhìn nhân vật.

Cơ sở thực tiễn 1. Thực tiễn dạy dạy học truyện ngắn trong trường trung học phổ thông Trong nền văn học Việt Nam, những truyện ngắn giai đoạn 1930 - 1945 đƣợc chọn giảng trong chƣơng trình Ngữ văn THPT có vị trí quan trọng. Các truyện đƣợc lựa chọn vào chƣơng trình Ngữ Văn 11 gồm hai khuynh hƣớng chính là truyện ngắn lãng mạn (Hai đứa trẻ - Thạch Lam, Chữ người tử tù - Nguyễn Tuân) và khuynh hƣớng hiện thực (Chí Phèo - Nam Cao). 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Nội dung dạy học Nội dung dạy học các truyện ngắn trong chƣơng trình Ngữ Văn 11 chủ yếu khai thác nội dung truyện ngắn nhƣ giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, đặc điểm hình tƣợng nhân vật. ít khai thác từ góc độ nghệ thuật viết truyện. Những nội dung cơ bản mà giáo viên trung học phổ thông thƣờng dạy là: - Hƣớng dẫn học sinh tìm hiểu cốt truyện xem tác phẩm kể về ai, cái gì, có những nhân vật nào, sau đó đi vào phân tích nhân vật rồi khái quát về giá trị hiện thực của tác phẩm xem phản ánh cái gì, giá trị nhân đạo xem nhà văn bộc lộ thái độ, tình cảm, quan niệm gì về cuộc sống, con ngƣời trong tác phẩm. Giá trị nhân đạo của một tác phẩm thƣờng đƣợc xem xét ở các khía cạnh sau: Tác giả có bày tỏ sự đồng cảm, thƣơng xót với nỗi khổ đau của nhân vật hay không, trực tiếp hay gián tiếp; tác giả lên án, tố cáo ai, những thế lực đen tối nào; tác giả có ca ngợi những phẩm chất tốt đẹp của con ngƣời không, có đồng tình, ủng hộ những khát vọng chính đáng của con ngƣời không; tác phẩm có chỉ ra lối đi, hƣớng giải phóng giúp nhân vật thoát khỏi khổ đau, bất hạnh hay không? - Phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự, giáo viên giúp học sinh chỉ ra đƣợc các đặc điểm của nhân vật nhƣ: hình dáng bên ngoài, lời nói, cách nói, cử chỉ, thế giới nội tâm, quan hệ với nhân vật khác.

từ đó chỉ ra đƣợc tâm lý, tính cách, bản chất xã hội của nhân vật, làm rõ ý nghĩa phản ánh, ý nghĩa tƣ tƣởng, thông điệp thẩm mĩ và những điểm sáng tạo đƣợc nhà văn thể hiện qua nhân vật. GV hƣớng dẫn HS xác định đúng loại nhân vật để định hƣớng cho qui trình phân tích. Mỗi tác phẩm có các kiểu loại nhân vật đƣợc xây dựng theo những mô hình khác nhau nên ở mỗi loại nhân vật cần có cách tiếp cận khác nhau. Với những nhân vật tƣ tƣởng, kiến thức cơ bản, trọng tâm phân tích là làm sáng tỏ đặc điểm phần loại.

Với kiểu nhân vật này, đặc điểm tính cách ít hoặc không thay đổi. Các sự kiện trong cốt truyện có đổi thay, vận động theo chiều không gian, thời gian cũng chỉ để khắc họa, tô đậm càng lúc càng rõ nét đặc điểm tính cách của nhân vật. Với những nhân vật đƣợc xác định là nhân vật tính cách, trọng tâm cần phân tích không phải ở chỗ chỉ ra đƣợc những đặc điểm tính cách bất biến mà chính ở sự 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thay đổi, chuyển biến của tính cách dƣới sự thay đổi của môi trƣờng sống, hoàn cảnh sống cùng những mâu thuẫn, xung đột trong nội tâm, tâm lý, tính cách của nhân vật. Phân tích nhân vật tự sự là tìm hiểu các phƣơng diện mô tả nhân vật, gắn với sự tìm tòi, sáng tạo của ngƣời nghệ sĩ, để làm nổi bật tính cách, số phận, bản chất xã hội của nhân vật.Ngƣời ta thƣờng chú ý đến lai lịch của nhân vật vì nó góp phần hình thành đặc điểm tính cách, chi phối số phận của nhân vật.

Tính cách nhân vật đƣợc lý giải một phần bởi thành phần xuất thân, hoàn cảnh gia đình và bƣớc đƣờng đời đã trải qua.Ngoại hình của nhân vật bao gồm y phục, cử chỉ, tác phong, diện mạo.Khi cảm nhận, phân tích ngoại hình nhân vật ta thƣờng thấy vẻ bề ngoài có mối liên hệ chặt chẽ với đặc điểm tính cách, chiều sâu nội tâm bên trong. Song cũng có trƣờng hợp bên trong và bên ngoài trái ngƣợc (Lão Hạc -Lão Hạc- thân hình nhỏ thó, bộ mặt nhăn nheo nhƣ quả trám nhƣng có lòng tự trọng, tình thƣơng yêu lớn lao, cao cả ít ai bằng. Thị Nở - Chí Phèo- xấu xí nhƣng có tình ngƣời nồng hậu…). Phân tích nhân vật cần qua các chi tiết về ngoại hình tìm đúng nội tâm, bản chất của đối tƣợng.

Phân tích nội tâm nhân vật là một phƣơng diện quan trọng trong dạy học tác phẩm tự sự. Nội tâm là toàn bộ thế giới tâm hồn bên trong của nhân vật nhƣ suy nghĩ, các nét tâm trạng, những ƣớc mơ, khát vọng, những dằn vặt, trăn trở…trƣớc những cảnh ngộ, những tình huống mà nhân vật gặp phải trong cuộc đời. Diễn tả sâu sắc, chân thực thế giới nội tâm của con ngƣời là dấu hiệu nhận ra tài năng của nhà văn. Cử chỉ, hành động của nhân vật cũng phản ánh tƣ cách, phẩm chất, thế giới tinh thần của chính họ.

Bản chất con ngƣời thƣờng bộc lộ chân xác, đầy đủ nhất qua cử chỉ, điệu bộ, hành vi, hệ thống hành động. Ngôn ngữ nhân vật bao gồm lời ăn tiếng nói, cách dùng từ, giọng điệu. chính là bức chân dung tự họa sắc nét về tính cách, nghề nghiệp, trình độ văn hóa. của chính nhân vật đó.

Mối quan hệ của nhân vật với nhân vật khác cũng là một phƣơng diện quan trọng giúp nhân vật bộc lộ tính cách bởi con ngƣời là tổng hòa các mối quan hệ xã 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đặt nhân vật trong hệ thống để phân tích, ta vừa có thể hiểu sâu sắc nhân vật, vừa hiểu thế giới nhân vật trong tác phẩm một cách toàn diện lại có thể nắm đƣợc xác thực bức thông điệp tƣ tƣởng và thẩm mĩ của tác giả. Khi tìm hiểu nhân vật, cần đặt nhân vật trong mối quan hệ với các nhân vật cùng tuyến có mối quan hệ tƣơng đồng, bổ sung cho nhau đồng thời đặt nhân vật trong mối quan hệ với những nhân vật trái tuyến, tƣơng phản, đối chọi nhau để làm nổi bật tính cách, số phận của nhân vật cũng nhƣ chủ đề, tƣ tƣởng của tác phẩm. Phương pháp dạy học Chúng tôi tiến hành khảo sát về phƣơng pháp dạy học trong một số trƣờng trên địa bàn Thị xã Sơn Tây và huyện Ba Vì.

* Đối tượng khảo sát Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, chúng tôi đã tiến hành phát phiếu khảo sát ý kiến cho 40 giáo viên dạy Ngữ văn và 300 học sinh ở một số trƣờng THPT nhƣ: THPT Sơn Tây, Sơn Tây, Hà Nội; THPT Quảng Oai,Ba Vì, Hà Nội; THPT Ba Vì, Ba Vì, Hà Nội; THPT Ngô Quyền, Ba Vì, Hà Nội;THPT Hữu Nghị 80,Sơn Tây, Hà Nội. Số GV và HS được phát phiếu khảo sát ý kiến Số GV đƣợc Số HS đƣợc STT Tỉnh Trƣờng hỏi ý kiến hỏi ý kiến 1 Hà Nội THPT Sơn Tây 17 85 2 Hà Nội THPT Quảng Oai 5 50 3 Hà Nội THPT Ba Vì 5 50 4 Hà Nội THPT Ngô Quyền 5 50 5 Hà Nội THPT Hữu nghị 80 8 65 Tổng 40 300 (Xem phần phụ lục 1.) * Nội dung khảo sát Chúng tôi tiến hành khảo sát đối với việc ứng dụng lí thuyết tự sự vào việc dạy truyện ngắn Việt Nam hiện đại trong chƣơng trình Ngữ văn 11, đƣợc các nhà trƣờng tiến hành tổ chức nhƣ thế nào đối với cả giáo viên và học sinh. 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Về phía giáo viên, chúng tôi đã đi tập chung khảo sát các vấn đề sau: - Những phƣơng pháp GV thƣờng vận dụng hoặc thích áp dụng khi dạy tác phẩm tự sự. - Việc vận dụng lí thuyết tự sự học của GVtrong dạy học truyện ngắn.

- Tác phẩm truyện ngắn mà GV tâm đắc trong chƣơng trình Ngữ Văn 11 ban cơ bản. - Những khó khăn mà GV gặp phải khi dạy tác phẩm tự sự. - Ý nghĩa của việc vận dụng lí thuyết tự sự học dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại, để từ đó có thể đƣa ra những ý kiến đề xuất nhằm thực hiện việc vận dụng lí thuyết tự sự học của GV trong dạy học truyện ngắn đạt kết quả tốt nhất. Về phía học sinh, chúng tôi tập trung vào một số vấn đề sau: - Thái độ và tinh thần học học tập bộ môn Ngữ văn của học sinh.

- Tìm hiểu mức độ hứng thú, những thuận lợi và khó khăn của học sinh với việc đọc hiểu truyện ngắn. - Hứng thú của HS khi đọc tác phẩm, xem HS chú ý đến phƣơng diện nào (nhân vật, cốt truyện, cách kể, ngôn ngữ, chi tiết.) - Phƣơng pháp cho HS đóng vai khi học các tác phẩm truyện. - Quá trình chuẩn bị của HS trƣớc khi học trên lớp (đọc, soạn văn.) - Việc đọc thêm các truyện ngắn khác cùng giai đoạn 1930-1945 ngoài chƣơng trình. * Phương pháp khảo sát Trong quá trình khảo sát chúng tôi đã tiến hành trao đổi trực tiếp với một số giáo viên, học sinh ở một số trƣờng THPT và phát phiếu khảo sát cho các giáo viên và học sinh.

18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] * Kết quả khảo sát. - Kết quả điều tra giáo viên Bảng 1.