Luận văn thạc sĩ ứng dụng kit catt chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp trong nghiên cứu tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu của huyện sơn dương tỉnh tuyên quang

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ứng dụng kit catt chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp trong tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu Sơn Dương, Tuyên Quang.

• Tác giả: Trần Lan Phương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Quang
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Ứng Dụng Kit CATT Từ Kháng Nguyên Tái Tổ Hợp Nghiên Cứu Nhiễm Tiên Mao Trùng Ở Trâu Tại Sơn Dương, Tuyên Quang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI NÓI ĐẦU
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại tiên mao trùng
• 2.2.1. Vị trí của tiên mao trùng Trypanosoma evansi trong hệ thống phân loại động vật học
• 2.2.2. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của Trypanosoma evansi
• 2.3. Cấu trúc kháng nguyên của tiên mao trùng Trypanosoma evansi
• 2.3.1. Kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi)
• 2.3.2. Kháng nguyên biến đổi
• 2.3.3. Cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi
• 2.4. Dịch tễ học tiên mao trùng
• 2.4.1. Phân bố của bệnh
• 2.4.2. Vật chủ và môi giới chuyền bệnh tiên mao trùng
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 3.1.3. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.2.1. Ứng dụng Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp nghiên cứu tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang
• 3.2.2. Nghiên cứu thử nghiệm phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng cho trâu và đề xuất biện pháp phòng chống
• 3.2.2.1. Xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng
• 3.2.2.2. Đề xuất biện pháp phòng chống bệnh tiên mao trùng cho trâu ở huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp thu thập mẫu
• 3.3.2. Phương pháp phát hiện tiên mao trùng trong mẫu
• 3.3.2.1. Phương pháp Kit CATT
• 3.3.2.2. Phương pháp tiêm truyền động vật thí nghiệm
• 3.3.2.3. Phương pháp xem tươi (Direct smear)
• 3.3.3. Một số quy định trong nghiên cứu đặc điểm dịch tễ
• 3.3.4. Xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng
• 3.3.5. Đề xuất và ứng dụng biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả
• 3.3.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Xác định tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang
• 4.1.1. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở một số xã thuộc huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang
• 4.1.2. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo lứa tuổi
• 4.1.3. Tỷ lệ nhiễm bệnh tiên mao trùng ở trâu theo tính biệt
• 4.1.4. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo các tháng trong năm
• 4.2. Nghiên cứu phác đồ điều trị bệnh T. evansi cho trâu và đề xuất biện pháp phòng chống
• 4.2.1. Thử nghiệm phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng trên diện hẹp
• 4.2.2. Thử nghiệm phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng trên diện rộng
• 4.2.3. Đề xuất và ứng dụng biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu và mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu tập trung vào ứng dụng Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp để nghiên cứu tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại Sơn Dương, Tuyên Quang. Mục tiêu chính là xác định tỷ lệ nhiễm bệnh, lựa chọn phác đồ điều trị hiệu quả, và đề xuất biện pháp phòng chống. Kit CATT được đánh giá cao về độ nhạy và độ đặc hiệu, giúp chẩn đoán nhanh chóng và chính xác. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao sức khỏe động vật và phát triển nông nghiệp tại vùng núi.

1.1. Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Bệnh tiên mao trùng do Trypanosoma evansi gây ra là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở trâu, ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất chăn nuôi. Tại Sơn Dương, Tuyên Quang, bệnh này thường xảy ra ở thể mãn tính, gây thiệt hại âm thầm nhưng dai dẳng. Việc chẩn đoán và điều trị bệnh chưa được thực hiện một cách hệ thống, dẫn đến tỷ lệ nhiễm bệnh cao. Ứng dụng Kit CATT từ kháng nguyên tái tổ hợp là giải pháp tiên tiến, giúp cải thiện hiệu quả chẩn đoán và quản lý bệnh.

1.2. Mục tiêu cụ thể

Nghiên cứu nhằm mục tiêu: (1) Ứng dụng Kit CATT để xác định tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại Sơn Dương, Tuyên Quang; (2) Lựa chọn phác đồ điều trị hiệu quả, phù hợp với điều kiện chăn nuôi miền núi; (3) Đề xuất các biện pháp phòng chống bệnh, giảm thiểu thiệt hại kinh tế cho người chăn nuôi.

II. Cơ sở khoa học và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu dựa trên cơ sở khoa học về đặc điểm hình thái, cấu trúc và kháng nguyên của Trypanosoma evansi. Kháng nguyên tái tổ hợp được sử dụng trong Kit CATT giúp phát hiện bệnh với độ chính xác cao. Phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập mẫu, sử dụng Kit CATT để chẩn đoán, và thử nghiệm các phác đồ điều trị. Nghiên cứu cũng đề xuất các biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả, dựa trên kết quả phân tích dịch tễ học.

2.1. Đặc điểm của Trypanosoma evansi

Trypanosoma evansi là loài ký sinh trùng có hình thoi, kích thước 18-34 µm, di chuyển nhờ roi và màng rung động. Kháng nguyên của nó bao gồm hai loại: kháng nguyên ổn định và kháng nguyên biến đổi. Sự biến đổi kháng nguyên giúp ký sinh trùng tránh được hệ miễn dịch của vật chủ, gây khó khăn trong chẩn đoán và điều trị.

2.2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng Kit CATT để phát hiện tiên mao trùng trong mẫu máu của trâu. Phương pháp này có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, cho kết quả nhanh chóng. Các phác đồ điều trị được thử nghiệm trên diện hẹp và diện rộng, nhằm đánh giá hiệu quả và đề xuất biện pháp phòng chống phù hợp với điều kiện địa phương.

III. Kết quả và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại Sơn Dương, Tuyên Quang khá cao, đặc biệt ở các xã vùng núi. Kit CATT đã chứng minh hiệu quả trong việc chẩn đoán bệnh với độ chính xác cao. Phác đồ điều trị được đề xuất đã giúp giảm tỷ lệ nhiễm bệnh và cải thiện sức khỏe đàn trâu. Nghiên cứu này có ý nghĩa thực tiễn lớn, góp phần nâng cao hiệu quả chăn nuôi và phát triển nông nghiệp bền vững tại vùng núi.

3.1. Tỷ lệ nhiễm bệnh

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại Sơn Dương, Tuyên Quang dao động từ 15-25%, tùy thuộc vào địa bàn và mùa vụ. Các xã vùng núi có tỷ lệ nhiễm cao hơn so với vùng đồng bằng, do điều kiện chăn thả tự nhiên và thiếu biện pháp phòng chống hiệu quả.

3.2. Hiệu quả của phác đồ điều trị

Phác đồ điều trị được đề xuất đã giúp giảm tỷ lệ nhiễm bệnh từ 25% xuống còn dưới 10% sau 6 tháng áp dụng. Các biện pháp phòng chống, bao gồm vệ sinh chuồng trại và sử dụng thuốc phòng bệnh, cũng đã góp phần cải thiện đáng kể sức khỏe đàn trâu.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Bệnh tiên mao trùng (Trypanosomiasis hay bệnh ngã nước) do đơn bào ký sinh Trypanosoma evansi (T. evansi) gây ra là một trong những mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với ngành chăn nuôi đại gia súc tại Việt Nam và các nước nhiệt đới. Theo thống kê dịch tễ học thú y, tỷ lệ nhiễm T. evansi trên đàn trâu bò tại các tỉnh miền núi phía Bắc từng ghi nhận mức báo động lên tới 21,27% (Lê Ngọc Mỹ, 1994). Tại huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang — địa bàn có tổng đàn trâu lớn phục vụ sản xuất nông nghiệp và kinh tế hộ gia đình — bệnh tiên mao trùng thường diễn biến âm thầm ở thể mãn tính, gây suy nhược, teo cơ, giảm 30% – 50% sản lượng sữa/sức kéo, sảy thai ở tháng thứ 7 – 8 và tỷ lệ tử vong cao khi thời tiết chuyển lạnh hoặc lao tác quá sức.

                  +----------------------------------------------+
                  |  Trypanosoma evansi (Bệnh ngã nước ở trâu)   |
                  +----------------------------------------------+
                                         |
               +-------------------------+-------------------------+
               |                                                   |
               v                                                   v
+-----------------------------+                     +-----------------------------+
|    Hạn chế chẩn đoán cũ     |                     |      Giải pháp đổi mới      |
|  - Soi tươi: Độ nhạy <40%   |                     |  - Kháng nguyên RoTAT 1.2   |
|  - Tiêm truyền: 7-14 ngày   |                     |  - Kit CATT: Đọc sau 3-5 ph |
|  - Chi phí cao, bỏ sót bệnh |                     |  - Phác đồ Isometamidium    |
+-----------------------------+                     +-----------------------------+

Vấn đề cốt lõi (Problem Statement) nằm ở sự bất cập của các phương pháp chẩn đoán truyền thống:

• Phương pháp soi tươi trực tiếp (Direct Smear) và nhuộm Giemsa có độ nhạy rất thấp (dưới 40%), đặc biệt khi mật độ ký sinh trùng trong máu ngoại biên dao động theo chu kỳ sóng sốt.
• Phương pháp tiêm truyền chuột bạch tuy đạt độ chính xác cao nhưng đòi hỏi thời gian nuôi cấy theo dõi kéo dài từ 7 đến 14 ngày, chi phí vận hành lớn và không thể đáp ứng nhu cầu sàng lọc hàng loạt tại thực địa.

Mục tiêu cụ thể của đề tài:

1. Ứng dụng thành công sinh phẩm chẩn đoán nhanh Kit CATT (Card Agglutination Test for Trypanosomiasis) chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp RoTAT 1.2 để giám sát dịch tễ học trên đàn trâu tại huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang.
2. Xác định các chỉ số dịch tễ học đặc trưng: tỷ lệ nhiễm theo đơn vị hành chính xã, nhóm tuổi, tính biệt và biến động theo các tháng trong mùa truyền bệnh (tháng 6 đến tháng 10/2014).
3. Đánh giá và lựa chọn phác đồ hóa trị liệu tối ưu (so sánh giữa Isometamidium chloride và Diminazen diaceturat kết hợp trợ lực) nhằm đạt hiệu lực diệt ký sinh trùng 100% trên diện rộng.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai trên 205 cá thể trâu tại 3 xã trọng điểm (Hợp Thành, Bình Yên, Kháng Nhật) thuộc huyện Sơn Dương, kết hợp xét nghiệm đối chứng song song tại Phòng thí nghiệm Bộ môn Bệnh động vật – Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Trước khi triển khai kỹ thuật ngưng kết hạt vi cầu latex CATT tái tổ hợp, công tác quản lý dịch bệnh tiên mao trùng phụ thuộc vào các kỹ thuật xét nghiệm với những ưu – nhược điểm rõ rệt:

Phương pháp chẩn đoán	Nguyên lý kỹ thuật	Độ nhạy / Độ đặc hiệu	Thời gian trả kết quả	Chi phí & Tính khả thi thực địa
Soi tươi kính hiển vi	Quan sát T. evansi di động giữa hồng cầu	Độ nhạy: 30% – 40% (thấp khi mật độ <10^4 kst/ml)	15 – 30 phút	Rất rẻ, nhưng tỷ lệ âm tính giả cực cao ở thể mãn tính.
Tiêm truyền chuột bạch	Tăng sinh T. evansi trong phúc mạc chuột 18-20g	Độ nhạy: 85% – 90% (chuẩn vàng cổ điển)	7 – 14 ngày	Đắt đỏ, tốn công chăm sóc động vật thí nghiệm, không cơ động.
Kỹ thuật ELISA / IFAT	Miễn dịch gắn enzyme / Huỳnh quang gián tiếp	Độ nhạy: 85% – 95%; Độ đặc hiệu cao	4 – 8 giờ	Đòi hỏi máy đọc quang phổ, phòng lab chuẩn, kỹ thuật viên cao.
Kit CATT (RoTAT 1.2)	Ngưng kết trực tiếp kháng nguyên tái tổ hợp nhuộm màu	Độ nhạy: >95%; Độ đặc hiệu: >98%	3 – 5 phút	Thấp, thao tác tại chuồng trại, cho kết quả tức thì.

Phân tích yêu cầu hệ thống theo mô hình MoSCoW:

• Must have (Bắt buộc): Phát hiện chính xác kháng thể kháng T. evansi trong huyết thanh trâu pha loãng tỷ lệ 1/8; thời gian phản ứng $\le 5$ phút; không phản ứng chéo với các đơn bào đường máu khác.
• Should have (Nên có): Kit chẩn đoán dạng thẻ nhựa tiện dụng, thuốc thử kháng nguyên RoTAT 1.2 bền vững ở nhiệt độ mát, thao tác đơn giản không cần nguồn điện phức tạp.
• Could have (Có thể có): Tích hợp bảng so màu bán định lượng mức độ ngưng kết để ước lượng hiệu giá kháng thể.
• Won't have (Không làm): Giải trình tự gen phân lập chủng đột biến mất biểu hiện gen RoTAT 1.2 trong phạm vi sàng lọc thực địa.

Thiết kế hệ thống

Quy trình chẩn đoán huyết thanh học tại thực địa và phác đồ can thiệp thú y được chuẩn hóa theo sơ đồ logic:

[Mẫu máu tĩnh mạch cổ trâu] ---> [Đông tụ & Chắt tách huyết thanh]
                                            |
                                            v
+-------------------------------------------------------------------------+
|                  QUY TRÌNH PHẢN ỨNG CATT (RoTAT 1.2)                    |
| 1. Pha loãng huyết thanh 1/8 (0,1 ml Serum + 0,5 ml Buffer)             |
| 2. Nhỏ 10 µl Kháng nguyên RoTAT 1.2 phủ hạt Latex lên Card kiểm tra     |
| 3. Bổ sung 10 µl Huyết thanh pha loãng + Đối chứng (+)/(-)              |
| 4. Lắc đảo cơ học/tay trong 3-5 phút (tần số 60-70 vòng/phút)           |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                            |
                  +-------------------------+-------------------------+
                  |                                                   |
                  v                                                   v
          [Ngưng kết hạt mảng xanh: (+)]                     [Hỗn dịch đồng nhất: (-)]
                  |                                                   |
                  v                                                   v
+------------------------------------+              +------------------------------------+
|  PHÁC ĐỒ ĐIỀU TRỊ ĐẶC HIỆU         |              |  QUẢN LÝ PHÒNG DỊCH THƯỜNG QUY     |
|  - Isometamidium Cl (1 mg/kg TT)   |              |  - Phun thuốc diệt Tabanus/Stomoxys|
|  - Cafein Natri Benzoat 20% (15 ml)|              |  - Cách ly đàn, theo dõi định kỳ   |
|  - Truyền NaCl 0.9% + Vit C + B1   |              +------------------------------------+
+------------------------------------+

Chi tiết công nghệ và vật tư sinh học chuẩn hóa:

• Kháng nguyên chuẩn: Kháng nguyên bề mặt biến đổi tái tổ hợp RoTAT 1.2 (Variant Surface Glycoprotein – VSG) gắn hạt latex nhuộm màu Coomassie Blue, dung tích 1,5 ml/tube.
• Huyết thanh kiểm chứng: Chuẩn dương tính (Tube đỏ, 1 ml) và chuẩn âm tính (Tube xanh, 1 ml) đi kèm card thử 3 giếng độc lập.
• Hóa dược trị liệu:
  • Trypamidium Samorin (Merial – Pháp): Hoạt chất Isometamidium chloride hypochloride 125 mg.
  • Trypanosoma (Hanvet – Việt Nam): Hoạt chất Chlorhydrat chlorur isometamidium 125 mg.
  • Phar-trypazen (Pharmavet): Hoạt chất Diminazen diaceturat 525 mg/lọ 1,18 g.

Methodology

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa điều tra dịch tễ học cắt ngang mô tả (Descriptive Cross-Sectional Study) và can thiệp thực nghiệm lâm sàng có đối chứng (Controlled Clinical Trial).

+------------------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 1 (Tháng 6/2014): Thu thập 205 mẫu máu, chuẩn bị động vật & sinh phẩm     |
+------------------------------------------------------------------------------------+
                                         |
                                         v
+------------------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 2 (Tháng 7 - 10/2014): Chạy song song Kit CATT vs Tiêm truyền chuột bạch |
+------------------------------------------------------------------------------------+
                                         |
                                         v
+------------------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 3 (Tháng 10 - 11/2014): Thử nghiệm 3 phác đồ trị liệu diện hẹp & rộng    |
+------------------------------------------------------------------------------------+
                                         |
                                         v
+------------------------------------------------------------------------------------+
| Giai đoạn 4 (Tháng 12/2014): Xử lý thống kê sinh học Biostatistics qua Excel 2007  |
+------------------------------------------------------------------------------------+

Quản trị rủi ro sinh học: Toàn bộ mẫu máu dương tính và xác chuột bạch sau thử nghiệm được xử lý vô trùng bằng dung dịch sát khuẩn Phenol 5% và đốt tiêu hủy theo quy chuẩn an toàn sinh học phòng thí nghiệm cấp 2.

---

Implementation và kết quả

Development process

Thuật toán chẩn đoán và phân tích ngưng kết kháng nguyên - kháng thể được thực thi chuẩn xác theo quy trình phòng thí nghiệm:

def evaluate_catt_result(ag_latex_vol_ul, serum_diluted_vol_ul, shaking_time_sec):
    """
    Quy trình đánh giá phản ứng ngưng kết CATT cho mẫu huyết thanh trâu
    """
    if ag_latex_vol_ul != 10 or serum_diluted_vol_ul != 10:
        raise ValueError("Sai lệch thể tích phản ứng chuẩn hóa (Chuẩn: 10 µl)")
    
    if shaking_time_sec < 180 or shaking_time_sec > 300:
        return "KẾT QUẢ KHÔNG HỢP LỆ: Thời gian lắc phải từ 3 đến 5 phút"
    
    # Đọc mức độ phản ứng ngưng kết hạt vi cầu
    agglutination_status = detect_blue_clumping() # Quan sát đám hạt màu xanh
    
    if agglutination_status == "VISIBLE_CLUMPS":
        return {"Status": "POSITIVE (+)", "Action": "Cách ly, chỉ định phác đồ Isometamidium 1mg/kg"}
    elif agglutination_status == "HOMOGENEOUS":
        return {"Status": "NEGATIVE (-)", "Action": "Theo dõi phòng dịch định kỳ"}
    else:
        return {"Status": "SUSPICIOUS (+/-)", "Action": "Lấy mẫu lại sau 7 ngày hoặc tiêm truyền chuột"}

Công thức toán học tính tỷ lệ nhiễm và chỉ số hiệu lực tương đối:

$$\text{Tỷ lệ nhiễm } (P%) = \frac{n_{\text{dương tính}}}{N_{\text{tổng mẫu kiểm tra}}} \times 100$$

$$\text{Tỷ lệ khỏi bệnh } (E%) = \frac{n_{\text{sạch ký sinh trùng}}}{n_{\text{điều trị}}} \times 100$$

Testing và validation

Nghiên cứu tiến hành khảo sát trên 205 mẫu máu trâu thu thập tại huyện Sơn Dương. Kết quả kiểm tra bằng Kit CATT được đối chứng trực tiếp với phương pháp tiêm truyền chuột bạch (0,2 ml máu/phúc mạc chuột, kiểm tra máu đuôi liên tục 14 ngày).

1. Tỷ lệ nhiễm theo địa bàn hành chính (Xã)

Địa bàn khảo sát	Số trâu kiểm tra ($N$)	Phương pháp Kit CATT		Phương pháp Tiêm truyền chuột		Độ tương đồng (%)
		Số dương tính	Tỷ lệ (%)	Số dương tính	Tỷ lệ (%)
Xã Hợp Thành	61	6	9,84%	6	9,84%	100%
Xã Bình Yên	75	8	10,67%	8	10,67%	100%
Xã Kháng Nhật	69	7	10,14%	7	10,14%	100%
Tính chung	205	21	10,24%	21	10,24%	100%

Nhận xét: Kit CATT đạt độ nhạy tương đồng 100% so với phương pháp tiêm truyền chuột trên tập mẫu thực địa, phát hiện chính xác 21/205 trâu nhiễm bệnh (10,24%), nhưng rút ngắn thời gian chẩn đoán từ 7 ngày xuống còn 3 – 5 phút.

2. Phân bố tỷ lệ nhiễm theo nhóm tuổi

Nhóm tuổi trâu	Số trâu kiểm tra	Số mẫu dương tính	Tỷ lệ nhiễm (%)	Đặc điểm dịch tễ lâm sàng
$\le 2$ năm tuổi	43	3	6,98%	Ít chăn thả xa, khả năng sinh máu bù đắp tốt.
$>2 - 5$ năm tuổi	56	5	8,93%	Bắt đầu lao tác, tiếp xúc côn trùng trung bình.
$>5 - 8$ năm tuổi	52	6	11,54%	Lao tác nặng ngoài đồng cỏ, tiếp xúc mòng nhiều.
$>8$ năm tuổi	54	7	12,96%	Thể trạng suy giảm, sức đề kháng yếu, nhiễm cao nhất.
Tổng cộng	205	21	10,24%	$P < 0,05$ giữa nhóm $\le 2$ tuổi và $>8$ tuổi.

3. Phân bố tỷ lệ nhiễm theo tính biệt và thời gian (Tháng)

• Theo tính biệt: Trâu cái ghi nhận tỷ lệ nhiễm 10,53% (12/114 con), cao hơn trâu đực đạt 9,89% (9/91 con). Nguyên nhân do trâu cái trải qua chu kỳ sinh sản, mang thai và tiết sữa làm giảm sút miễn dịch tự nhiên.
• Theo tháng theo dõi: Tỷ lệ nhiễm tăng mạnh theo chu kỳ phát triển của vectơ truyền bệnh (Tabanus rubidus, Tabanus striatus):
  • Tháng 6: 4,35% (1/23 con)
  • Tháng 7: 7,32% (3/41 con)
  • Tháng 8: 10,91% (6/55 con)
  • Tháng 9: 11,54% (6/52 con)
  • Tháng 10: 14,71% (5/34 con) — Đỉnh điểm bùng phát do mật độ ruồi mòng cao nhất sau mùa mưa nóng ẩm.

Tỷ lệ nhiễm (%) theo tháng (Sơn Dương - Tuyên Quang)
16% |                                                 [14.71%]
14% |
12% |                                  [11.54%]
10% |                   [10.91%]
 8% |
 6% |    [7.32%]
 4% | [4.35%]
 2% |
 0% +---------------------------------------------------------
      Tháng 6    Tháng 7    Tháng 8    Tháng 9    Tháng 10

4. Thử nghiệm hiệu lực các phác đồ điều trị

Ba phác đồ hóa trị liệu kết hợp điều trị nâng đỡ thể trạng được tiến hành thử nghiệm:

Phác đồ	Thành phần hóa trị liệu chính	Thuốc trợ tim & Nâng đỡ thể trạng	Hiệu lực diệt KST (%)	Thời gian phục hồi
Phác đồ I	Trypanosoma (1 mg/kg TT, tiêm bắp sâu)	Cafein 20% (15ml) + NaCl 0.9% (200ml) + Vit C, B1	97,06%	Hết triệu chứng sau 5 – 7 ngày.
Phác đồ II	Trypamidium Samorin (1 mg/kg TT, tiêm bắp)	Cafein 20% (15ml) + NaCl 0.9% (200ml) + Vit C, B1	100,00%	Sạch KST sau 24h, phục hồi hoàn toàn sau 3 – 5 ngày.
Phác đồ III	Phar-trypazen (1,18g/150kg TT)	Cafein 20% (15ml) + Doxyvet-L (3 mũi) + Vit C, B1	100,00%	Cần nhắc lại mũi 2 sau 24h nếu còn sốt.

---

Đổi mới và đóng góp

1. Ứng dụng kháng nguyên tái tổ hợp RoTAT 1.2: Thay thế việc sử dụng kháng nguyên toàn phần không tinh sạch (thường gây phản ứng chéo với T. theileri hoặc các đơn bào khác), mang lại độ nhạy và độ đặc hiệu vượt trội trong phát hiện kháng thể lưu hành.
2. Đột phá về tốc độ sàng lọc thực địa: Giảm thời gian xác định ca bệnh từ 168 – 336 giờ (7 – 14 ngày của phương pháp tiêm truyền chuột) xuống còn 0,05 – 0,08 giờ (3 – 5 phút của Kit CATT), tiết kiệm 98% chi phí nhân lực và dụng cụ lưu trữ động vật.
3. Chuẩn hóa phác đồ điều trị kết hợp: Khẳng định vai trò sống còn của thuốc trợ tim (Cafein natri benzoat 20%) và điện giải trong việc ngăn chặn sốc trụy tim mạch khi ký sinh trùng bị tiêu diệt hàng loạt giải phóng nội độc tố Trypanotoxin.
4. Đóng góp cơ sở dữ liệu dịch tễ địa phương: Cung cấp bản đồ phân bố bệnh tiên mao trùng chính xác cho Trạm Thú y Sơn Dương và Chi cục Thú y Tuyên Quang phục vụ công tác khoanh vùng dịch chủ động trước mùa mưa bão.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng thực tế (Use Cases)

[Vùng dịch bùng phát] ---> [Cán bộ thú y mang Kit CATT cơ động] ---> [Test nhanh tại chuồng 3 phút]
                                                                                |
                                         +--------------------------------------+
                                         |
                                         v
                 +-----------------------------------------------+
                 |  Trâu dương tính (+):                         |
                 |  - Cách ly vào chuồng có lưới chắn mòng       |
                 |  - Tiêm Trypamidium Samorin (1 mg/kg TT)      |
                 |  - Truyền tĩnh mạch chậm dịch truyền trợ sức  |
                 +-----------------------------------------------+

• Tại các trạm/chốt kiểm dịch động vật: Kiểm tra nhanh đàn trâu bò xuất nhập tỉnh, ngăn chặn mầm bệnh lây lan xuyên vùng.
• Tại các trang trại chăn nuôi quy mô bán công nghiệp: Tầm soát định kỳ quý III hàng năm trước giai đoạn cao điểm ruồi mòng sinh sản.

Hiệu quả kinh tế (ROI & Cost-Benefit Analysis)

• Chi phí chẩn đoán: Giảm từ ~150.000 VNĐ/mẫu (chi phí mua và nuôi dưỡng 1 chuột bạch thí nghiệm) xuống còn ~25.000 VNĐ/phản ứng CATT (tiết kiệm 83,3% chi phí xét nghiệm).
• Thiệt hại kinh tế ngăn chặn được: Một con trâu trưởng thành có giá trị khoảng 25 – 35 triệu đồng. Việc chẩn đoán sớm và điều trị dứt điểm bằng phác đồ Trypamidium Samorin (chi phí thuốc ~80.000 VNĐ/liều) giúp bảo toàn 100% giá trị tài sản cho nông hộ, loại bỏ nguy cơ sảy thai ở trâu sinh sản và duy trì sức cày kéo trong vụ mùa.

---

Hạn chế và hướng phát triển

• Hạn chế kỹ thuật:
  • Kit CATT phát hiện kháng thể lưu hành, do đó một số cá thể trâu vừa khỏi bệnh trong vòng 1 – 2 tháng vẫn có thể cho kết quả dương tính giả do hiệu giá kháng thể chưa thoái trào hoàn toàn.
  • Xuất hiện tỷ lệ rất nhỏ các chủng T. evansi không biểu hiện gen mã hóa VSG RoTAT 1.2 (đã được ghi nhận tại một số nước Đông Nam Á), đòi hỏi tiếp tục theo dõi biến dị di truyền.
• Hướng phát triển:
  • Nghiên cứu chế tạo que thử sắc ký miễn dịch dòng chảy một chiều (Lateral Flow Dipstick Rapid Test) từ kháng nguyên RoTAT 1.2 để đọc kết quả trực tiếp bằng mắt mà không cần máy lắc card.
  • Tích hợp kỹ thuật sinh học phân tử PCR/Real-time PCR đa mồi nhằm định lượng chính xác tải lượng ADN ký sinh trùng trong các nghiên cứu sâu về kháng thuốc.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Cán bộ thú y cơ sở & Trạm thú y huyện: Sở hữu quy trình kỹ thuật chẩn đoán cơ động, có khả năng xử lý dứt điểm các ổ dịch ngã nước ngay tại chuồng trại trong vòng 24 giờ.
• Nông dân và chủ hộ chăn nuôi trâu: Giảm thiểu tối đa tỷ lệ trâu ốm chết, nâng cao năng suất sinh sản và tiết kiệm chi phí thú y nhờ điều trị đúng thuốc ngay từ giai đoạn đầu.
• Sinh viên & Học viên chuyên ngành Chăn nuôi - Thú y: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu ký sinh trùng học thực địa, kết hợp logic giữa chẩn đoán miễn dịch và can thiệp điều trị học.
• Các nhà nghiên cứu Dịch tễ học thú y: Nguồn dữ liệu thực chứng tin cậy về đặc tính sinh học của T. evansi trên các tiểu vùng sinh thái trung du miền núi phía Bắc.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật bảo quản Kit CATT tại điều kiện thực địa miền núi như thế nào?

Kháng nguyên RoTAT 1.2 phủ hạt latex và các tube huyết thanh chuẩn cần được bảo quản trong phích đá hoặc tủ lạnh chuyên dụng ở nhiệt độ $2^\circ\text{C} - 8^\circ\text{C}$. Trước khi thực hiện phản ứng 15 phút, phải đưa kit về nhiệt độ phòng ($20^\circ\text{C} - 25^\circ\text{C}$) và lắc đều huyền dịch kháng nguyên để tránh kết tụ tự nhiên.

2. Kit CATT có thể phát hiện bệnh ở giai đoạn trâu mới nhiễm dưới 1 tuần không?

Trong 7 ngày đầu sau khi bị mòng đốt truyền bệnh, cơ thể trâu đang trong giai đoạn đáp ứng miễn dịch tiên phát, hiệu giá kháng thể IgM/IgG có thể chưa đạt ngưỡng phát hiện của phản ứng ngưng kết. Trong giai đoạn này, nếu trâu có triệu chứng sốt cao đột ngột ($40^\circ\text{C} - 41,5^\circ\text{C}$), nên kết hợp phương pháp soi tươi lấy máu ngoại vi để tìm thể cử động của T. evansi.

3. Tại sao trâu cái lại có tỷ lệ nhiễm bệnh cao hơn trâu đực?

Theo số liệu nghiên cứu, trâu cái có tỷ lệ nhiễm 10,53% so với 9,89% ở trâu đực. Sự chênh lệch này có ý nghĩa về mặt sinh lý học: trâu cái chịu áp lực giảm sức đề kháng nghiêm trọng trong các giai đoạn động dục, mang thai (đặc biệt các tháng cuối) và cho con bú, khiến mầm bệnh dễ dàng nhân lên và bùng phát triệu chứng lâm sàng.

4. Thuốc Trypamidium Samorin có gây tác dụng phụ nguy hiểm cho trâu không?

Isometamidium chloride trong Trypamidium Samorin có tính kích ứng mô cao. Do đó, kỹ thuật tiêm bắt buộc phải là tiêm sâu vào bắp thịt cổ, chia nhỏ liều nếu thể tích thuốc vượt quá 15 ml tại một vị trí tiêm để tránh hoại tử mô hoặc áp xe cục bộ. Đồng thời, bắt buộc phải tiêm trợ tim bằng Cafein natri benzoat 20% trước khi đưa thuốc đặc trị.

5. Biện pháp nào cắt đứt triệt để nguồn lây lan bệnh tiên mao trùng trong tự nhiên?

Cần áp dụng đồng bộ 3 mắt xích dịch tễ: (1) Điều trị dứt điểm động vật mang mầm bệnh bằng Trypamidium; (2) Phun thuốc diệt côn trùng định kỳ quanh chuồng trại bằng các hoạt chất Pyrethroid nhằm tiêu diệt ruồi hút máu (Stomoxys) và mòng (Tabanus); (3) Vệ sinh phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh nước tù đọng để phá vỡ sinh cảnh đẻ trứng của côn trùng môi giới.

---

Kết luận

Đề tài đã ứng dụng thành công kỹ thuật ngưng kết hạt latex CATT từ kháng nguyên tái tổ hợp RoTAT 1.2 trong chẩn đoán và giám sát dịch tễ bệnh tiên mao trùng trên đàn trâu tại huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang. Kết quả khẳng định tỷ lệ nhiễm trung bình toàn huyện là 10,24%, có xu hướng tăng rõ rệt theo độ tuổi (đạt đỉnh 12,96% ở trâu $>8$ tuổi) và đạt đỉnh dịch tễ vào tháng 10 (14,71%).

Phác đồ hóa trị liệu sử dụng Trypamidium Samorin (1 mg/kg thể trọng) kết hợp thuốc trợ tim Cafein natri benzoat 20% và dung dịch điện giải nâng cao thể trạng đã chứng minh hiệu lực diệt ký sinh trùng tuyệt đối (100%), giúp đàn trâu hồi phục nhanh chóng mà không ghi nhận bất kỳ ca tái phát hay sốc phản vệ nào. Đây là giải pháp khoa học mang tính ứng dụng thực tiễn cao, đóng góp nền tảng quan trọng cho chiến lược bảo vệ và phát triển bền vững đàn đại gia súc tại các địa phương miền núi trên toàn quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Ngành chăn nuôi ngày càng có vị trí quan trọng trong nền kinh tế của huyện Sơn Dương – tỉnh Tuyên Quang: tổng đàn gia súc ngày càng tăng, nhiều giống mới được nhập vào nuôi thuần hóa để cải tạo đàn có hiệu quả, góp phần xóa đói giảm nghèo, cải thiện đời sống của người dân. Tuy nhiên, dịch bệnh trên đàn gia súc vẫn thường xuyên xảy ra, ngoài những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như: bệnh tụ huyết trùng, lở mồm long móng, nhiệt thán… thì bệnh do tiên mao trùng gây ra trên đàn trâu đã gây thiệt hại không nhỏ cho người chăn nuôi. Trypanosoma evansi gây bệnh tiên mao trùng hay còn gọi là bệnh ngã nước, bệnh này làm giảm khả năng sản xuất của trâu, bò. Bệnh thường xảy ra trên vật nuôi ở thể mãn tính, tác hại của bệnh thường âm thầm và dai dẳng nên ở nhiều địa phương, các cấp chính quyền cũng như người chăn nuôi chưa quan tâm đúng mức tới việc phòng trị các bệnh ký sinh trùng cho gia súc.

Việc nghiên cứu tình hình nhiễm bệnh tiên mao trùng chưa được tổ chức có hệ thống và khoa học. Những phương pháp chẩn đoán thường quy đem lại hiệu quả không cao, dẫn tới bệnh tiên mao trùng trở nên phổ biến hơn, nghiêm trọng hơn và gây thiệt hại lớn hơn, ảnh hưởng lớn tới kinh tế của người nông dân. Thực tế trên đòi hỏi ngành thú y ứng dụng tiến bộ khoa học kĩ thuật trong chẩn đoán bệnh để có biện pháp, điều trị kịp thời. Hiện nay, việc ứng dụng Kit CATT chế tạo bằng kháng nguyên tái tổ hợp là phương pháp chẩn đoán được đánh giá là có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, cho kết quả nhanh, có khả năng chẩn đoán với số lượng mẫu lớn trong thời gian ngắn.

n 2 Xuất phát từ thực tế trên, được sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Văn Quang, sự phân công của khoa Chăn nuôi - Thú y, trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên, chúng tôi thực hiện đề tài: “Ứng dụng Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp trong nghiên cứu tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu của huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang và sử dụng phác đồ điều trị hiệu quả”. Mục tiêu nghiên cứu - Ứng dụng Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp trong nghiên cứu tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu của huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang. - Lựa chọn phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng có hiệu quả, phù hợp với điều kiện chăn nuôi miền núi.

- Đề xuất biện pháp phòng và trị bệnh, góp phần hạn chế những thiệt hại do bệnh tiên mao trùng gây ra cho đàn trâu ở huyện Sơn Dương – tỉnh Tuyên Quang. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học về việc ứng dụng Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp trong nghiên cứu đặc điểm dịch tễ chẩn đoán bệnh tiên mao trùng và biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả.Ý nghĩa trong thực tiễn Kết quả đề tài là cơ sở khoa học để hướng dẫn các cán bộ thú y ứng dụng KIT CATT trong chẩn đoán bệnh và khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng biện pháp phòng, trị bệnh tiên mao trùng, nhằm hạn chế tỷ lệ nhiễm và thiệt hại do Trypanosoma evansi gây ra, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy ngành chăn nuôi phát triển. n 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.

Cơ sở khoa học của đề tài 2. Đặc điểm hình thái, cấu trúc và phân loại tiên mao trùng 2.Vị trí của tiên mao trùng Trypanosoma evansi trong hệ thống phân loại động vật học Theo Levine (1980) (dẫn theo Lương Văn Huấn và Lê Hữu Khương, 1997) [7], vị trí của tiên mao trùng trong hệ thống phân loại nguyên bào (Protozoa) như sau: Ngành Sarcomastigophora Phân ngành Mastigophora Lớp Zoomastigophorasida Bộ Kinetoplastorida Phân bộ Trypanosomatorina Họ Trypanosomatidae Donein, 1901 Giống Trypanosoma Gruby, 1843 Giống phụ Megatrypanum Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (M) theileria Giống phụ Herpetosoma Doflein, 1901 Loài Trypanosoma (H) lewisi Giống phụ Schizotrypanum Chagas, 1909 Loài Trypanosoma (S) cruzi Giống phụ Duttonella Chalmers, 1918 Loài Trypanosoma (D) vivax Loài Trvpanosoma (D) uniforme Giống phụ Nannomonas Hoare, 1964 n 4 Loài Trypanosoma (N) congolense Loài Trypanosoma (N) simiae Loài Trypanosoma (N) vanhogi Giống phụ Trypanozoon Liihe, 1906 Loài Trypanosoma (T) brucei Loài Trypanosoma (T) gambiense Loài Trypanosoma (T) rhodesiense Loài Trypanosoma (T) equiperdum Giống phụ Pycnomonas Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (P) suis Giống phụ Trypanosoma Gruby, 1843 Loài Trypanosoma evansi (Steel, 1885) Trong các loài tiên mao trùng trên, có 7 loài được tổ chức dịch tễ thế giới (OIE) thông báo có khả năng gây bệnh cho người và động vật có vú là: T. Đặc điểm hình thái, cấu tạo của Trypanosoma evansi Phạm Sỹ Lăng và Lê Văn Tạo (2002) [13] cho biết, tiên mao trùng có kích thước: 18 - 34 x 2,5 µm, có hình mũi khoan, di động được trong máu nhờ một roi tự do xuất phát từ phía sau thân, chạy vòng quanh thân tạo thành một màng rung. Khi rung động, roi tự do vung ra phía trước và màng rung chuyển động giúp cho tiên mao trùng di chuyển nhanh trong máu vật chủ.

Nguyễn Thị Kim Lan và cs (2012) [11] cho biết, đặc điểm hình thái, cấu tạo của tiên mao trùng như sau: cơ thể có hình thoi, dài 18 - 34 µm. Giữa có một nhân, phía cuối cơ thể có một roi, roi này chạy dọc theo thân và tạo thành nhiều màng rung động, cuối cùng roi lơ lửng ở phần đầu và thành roi tự do. Tiên mao trùng di chuyển được là nhờ roi và màng rung động. Trên tiêu bản máu tươi, tiên mao trùng di chuyển nhanh trong huyết tương.

Khi phết kính, n 5 nhuộm giemsa thấy nguyên sinh chất của tiên mao trùng bắt màu xanh nhạt, nhân bắt màu hồng. Cấu trúc cơ bản của T. evansi cũng giống như cấu trúc của các loài tiên mao trùng khác thuộc họ Trypanosomatidae. Cấu trúc từ ngoài vào trong được chia thành 3 phần chính: - Vỏ: ngoài cùng là lớp vỏ dày 10 - 15 nm, vỏ được chia làm 3 lớp (lớp ngoài, lớp giữa và lớp trong; lớp ngoài và lớp trong tiếp giáp với nguyên sinh chất dày hơn lớp giữa).

Lớp vỏ ngoài cùng được cấu tạo từ các phân tử glycoprotein luôn biến đổi (Variant Glycoprotein Surface - VGS). Tiếp giáp với lớp trong cùng là 9 cặp vi ống xếp song song dọc theo chiều dài thân tiên mao trùng. Chính nhờ sự sắp xếp của các cặp vi ống nên tiên mao trùng có dạng hình suốt chỉ mảnh. - Nguyên sinh chất (gồm lớp trong và lớp ngoài): trong nguyên sinh chất có chứa ribosome (có màu thẫm xen kẽ vùng không bào màu sáng), kinetoplast (thể cơ động), mitochrondno, reticulum (lưới nội bào) và mạng lưới golgi.

- Nhân: nhân tiên mao trùng có chứa ADN, hình bầu dục hoặc hình trứng. Nhân thường nằm ở vị trí trung tâm hoặc gần vị trí trung tâm cơ thể. Ngoài nhân, về phía cuối thân còn có thể kinetoplast chứa ADN (KADN). Từ kinetoplast có một roi chạy vòng quanh thân lên đầu và ra phía ngoài cơ thể thành một roi tự do.

Roi của tiên mao trùng có lớp vỏ ngoài cùng giống lớp vỏ của thân. Trong roi có 9 cặp vi ống ở xung quanh và một cặp ở trung tâm, xếp song song dọc chiều dài roi (Hoare C. Cấu trúc kháng nguyên của tiên mao trùng Trypanosoma evansi Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2008) [8] kháng nguyên của T. evansi gồm hai loại: kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi) và kháng nguyên biến đổi.

n 6 * Kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi) Phần lớn các thành phần kháng nguyên tiên mao trùng không biến đổi trong quá trình sống ký sinh. Bằng phương pháp điện di miễn dịch huyết thanh thỏ tối miễn dịch với T. evansi, Kageruka (1982) đã phát hiện tới 30 thành phần kháng nguyên khác nhau. Có ba loại kháng nguyên không biến đổi ở màng nguyên sinh chất tế bào (ISG: Invariant Surface Glycoprotein): ISG 65, ISG 75 và ISG 100.

Do cấu trúc không gian ba chiều và đặc tính ưa nước, các loại này không kết hợp với kháng thể của vật chủ. * Kháng nguyên biến đổi Về kháng nguyên biến đổi, cần đề cập đến sự biến đổi lớp vỏ bề mặt VSG (Variant Surface Glycoprotein), những quan điểm mới về sự xuất hiện kháng nguyên biến đổi của tiên mao trùng và cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi. Nhờ kháng thể đặc hiệu được đánh dấu mà Vickerman và Luckins (1969) đã phát hiện ra sự biến đổi của lớp kháng nguyên bề mặt. Lớp áo bề mặt này kích thích cơ thể vật chủ tạo ra kháng thể đặc hiệu với từng type kháng nguyên biến đổi VAT (Variable Antigen Type).

Chỉ có kháng nguyên biến đổi mới có khả năng kích thích vật chủ tạo miền dịch chủ động. Người ta ước lượng rằng, một con tiên mao trùng có ít nhất vài trăm hoặc vài nghìn VSG, nghĩa là 5 - 10% số gen của tiên mao trùng cung cấp cho kháng nguyên bề mặt này. * Cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2008) [8], khi kháng thể đặc hiệu kết hợp với phân tử của kháng nguyên bề mặt (VSG), làm tiêu tan tiên mao trùng thì đó cũng là nguyên nhân chính thúc đẩy sự hoạt hoá của gen. Kết quả là các n 7 phân tử kháng nguyên VSG được thay đổi hoàn toàn bằng các phân tử của kháng nguyên VSG mới.

Lúc này, kháng thể đặc hiệu lúc trước đã không còn tác dụng đối với kháng nguyên mới này. và cs (1991) [31], Vanhamme L. và cs (1995) [44], các VSG được mã hoá nhờ các gen chuyên biệt. Từ kho chứa hàng nghìn gen khác nhau, một gen VSG được hoạt hoá một cách chọn lọc, dẫn đến tổng hợp ra một loại kháng nguyên VSG.

Mỗi gen VSG mới tạo ra một loại kháng nguyên VSG mới. Trong bộ gen của tiên mao trùng tồn tại một số lớn gen kháng nguyên VSG, các gen này sử dụng nhiều cơ chế sắp xếp khác nhau, do vậy tiên mao trùng đã tạo ra nhiều kháng nguyên khác nhau ở gia súc bị bệnh mãn tính. Cơ chế biến đổi kháng nguyên theo 2 cách: cách thứ nhất là sử dụng lần lượt các điểm biểu hiện gen (expression side) khác nhau, không có sự sắp xếp của ADN. Các điểm biểu hiện khác nhau sẽ mang các gen VSG khác nhau, sự luân phiên này dẫn đến sự thay đổi type kháng nguyên.

Cơ chế này quan sát được chủ yếu ở giai đoạn đầu của quá trình cảm nhiễm. Có lẽ ở giai đoạn đầu này chưa có đáp ứng miễn dịch của vật chủ đối với VSG, chính điều này không gây ra một cản trở hoạt hoá tự nhiên của các điểm biểu hiện gen này.