Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trên trâu bò của huyện hàm yên tỉnh tuyên quang ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu bò để giảm thiểu ô nhiễm môi trường

Nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trên trâu bò tại huyện Hàm Yên, Tuyên Quang và ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân.

• Tác giả: Hoàng Văn Sỹ
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Diệu Thùy
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Bệnh Sán Lá Gan Trên Trâu, Bò Tại Hàm Yên, Tuyên Quang Và Ứng Dụng Chế Phẩm Sinh Học Trong Xử Lý Phân
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Mục đích và yêu cầu của đề tài
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.3. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.3.2. Vị trí của sán lá Fasciola trong hệ thống phân loại động vật học
• 1.3.3. Đặc điểm hình thái của sán lá Fasciola
• 1.3.4. Vòng đời của sán lá Fasciola
• 1.3.5. Đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá Fasciola
• 1.3.6. Bệnh lý và lâm sàng bệnh ở trâu, bò
• 1.3.7. Chẩn đoán bệnh do sán lá Fasciola gây ra. Phòng và trị bệnh
• 1.3.8. Thông tin về một số loại chế phẩm sinh học xử lý phân trâu, bò
• 1.3.9. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 1.3.9.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.3.9.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.4. VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 1.4.2. Vật liệu nghiên cứu
• 1.4.3. Nội dung nghiên cứu
• 1.4.3.1. Điều tra tình hình chăn nuôi trâu, bò, xử lý phân và công tác phòng chống bệnh sán lá gan cho trâu, bò ở huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang
• 1.4.3.2. Nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trên đàn trâu, bò của huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang
• 1.4.3.3. Xác định loài sán lá gan gây bệnh trên đàn trâu, bò của huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang
• 1.4.3.4. Điều tra thực trạng xử lý phân trâu, bò ở các xã, sự ô nhiễm không khí và trứng giun sán trong phân trâu, bò trước khi xử lý phân
• 1.4.3.5. Ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò và đánh giá hiệu quả cải thiện tình trạng ô nhiễm không khí và trứng giun, sán trong phân trâu, bò sau khi xử lý phân
• 1.4.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.4.1. Phương pháp nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trên đàn trâu, bò tại một số xã thuộc huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang
• 1.4.4.2. Xác định loài sán lá gan gây bệnh trên đàn trâu, bò của một số xã thuộc huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang
• 1.4.4.3. Phương pháp nghiên cứu tác dụng của chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò
• 1.4.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 1.5. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 1.5.1. Tình hình chăn nuôi trâu, bò và công tác phòng chống bệnh sán lá gan cho trâu, bò ở các xã thuộc huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang
• 1.5.2. Nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trâu, bò tại huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang
• 1.5.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan ở trâu và bò ở các xã tại huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang
• 1.5.4. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan ở các lứa tuổi trâu, bò
• 1.5.5. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan trâu, bò theo mùa vụ
• 1.5.6. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan theo tính biệt trâu, bò
• 1.5.7. Kết quả định danh loài sán lá gan ký sinh trên trâu, bò ở một số xã tại huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang
• 1.5.8. Ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò tại huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang
• 2. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH CỦA ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Giới thiệu về bệnh sán lá gan

Bệnh sán lá gan là một trong những bệnh phổ biến ảnh hưởng đến trâu bò tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang. Bệnh do hai loài sán lá ký sinh là Fasciola hepatica và Fasciola gigantica gây ra. Những loài này ký sinh trong ống dẫn mật và gan, gây ra nhiều tác động tiêu cực đến sức khỏe của động vật. Sán lá gan có thể gây viêm ống mật, tắc nghẽn ống mật, và làm giảm sức đề kháng của vật nuôi, dẫn đến tình trạng dễ mắc các bệnh khác. Theo nghiên cứu, tỷ lệ nhiễm sán lá gan ở trâu bò tại huyện Hàm Yên có thể lên đến 50-70%, đặc biệt trong mùa mưa, khi điều kiện môi trường thuận lợi cho sự phát triển của ốc - vật chủ trung gian. Việc phát hiện và điều trị kịp thời bệnh sán lá gan là rất quan trọng để bảo vệ sức khỏe và năng suất chăn nuôi.

II. Tình hình chăn nuôi và phòng chống bệnh sán lá gan

Tình hình chăn nuôi trâu bò tại huyện Hàm Yên đang gặp nhiều khó khăn do sự lưu hành của bệnh sán lá gan. Nhiều hộ chăn nuôi chưa chú trọng đến công tác phòng chống bệnh, dẫn đến tỷ lệ nhiễm bệnh cao. Việc xử lý chất thải chăn nuôi cũng chưa được thực hiện đúng cách, gây ô nhiễm môi trường. Theo khảo sát, nhiều hộ gia đình không có hố ủ phân, dẫn đến tình trạng phân trâu bò không được xử lý, chứa nhiều vi khuẩn và trứng giun sán. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của động vật mà còn gây ô nhiễm môi trường xung quanh. Cần có các biện pháp phòng chống hiệu quả, bao gồm việc nâng cao nhận thức của người chăn nuôi về bệnh lý và cách xử lý chất thải.

III. Ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân

Việc ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu bò là một giải pháp hiệu quả nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Các chế phẩm sinh học như EMUNIV, EMIC, và EMZEO đã được nghiên cứu và chứng minh có khả năng xử lý phân trâu bò, giảm thiểu số lượng vi khuẩn và trứng giun sán trong phân. Kết quả nghiên cứu cho thấy, sau khi xử lý bằng chế phẩm sinh học, tình trạng ô nhiễm không khí và trứng giun sán trong phân trâu bò đã được cải thiện rõ rệt. Việc sử dụng chế phẩm sinh học không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn tạo ra nguồn phân bón hữu cơ tốt cho cây trồng, góp phần phát triển bền vững ngành nông nghiệp.

IV. Kết luận và khuyến nghị

Nghiên cứu về bệnh sán lá gan trên trâu bò tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp phòng chống hiệu quả. Việc ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm môi trường mà còn nâng cao sức khỏe cho đàn vật nuôi. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và người chăn nuôi để nâng cao nhận thức và thực hiện các biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả. Đồng thời, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các chế phẩm sinh học mới nhằm cải thiện tình hình chăn nuôi và bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Huyện Hàm Yên thuộc tỉnh Tuyên Quang là địa bàn miền núi phía Bắc với khí hậu nhiệt đới gió mùa, lượng mưa lớn và hệ thống địa hình đa dạng. Những đặc điểm tự nhiên này tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển đàn gia súc nhai lại quy mô lớn. Tuy nhiên, điều kiện nhiệt đới nóng ẩm và mạng lưới khe suối, ao hồ dâng nước vào mùa mưa cũng là môi trường lý tưởng cho các loài ký sinh trùng cùng vật chủ trung gian phát triển, đặc biệt là sán lá gan (Fasciola hepatica và Fasciola gigantica). Sán lá gan ký sinh tại ống dẫn mật và gan của trâu, bò, tác động cơ học qua hệ thống gai cutin, tiết độc tố làm tổn thương mô gan, gây viêm tắc ống mật, hoàng đản, thiếu máu và suy giảm sức sản xuất nghiêm trọng.

Thực tế chăn nuôi nông hộ tại huyện Hàm Yên còn tồn tại nhiều tập quán lạc hậu: chăn thả tự do, chuồng trại tạm bợ dưới gầm nhà sàn, thiếu hố ủ phân chuyên dụng và chưa chú trọng xử lý chất thải. Lượng phân trâu bò thải ra hàng ngày (khoảng 15 - 20 kg/con/ngày) chứa nhiều vi khuẩn gây bệnh và trứng giun sán, khi bón trực tiếp cho cây trồng hoặc bị nước mưa cuốn trôi xuống nguồn nước sẽ làm phát tán mầm bệnh và gây ô nhiễm môi trường sống.

Xuất phát từ thực tiễn trên, tác giả Hoàng Văn Sỹ đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp nhằm giải quyết hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Xác định tình hình nhiễm sán lá gan trên đàn trâu, bò tại một số xã thuộc huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang (tỷ lệ, cường độ nhiễm theo địa bàn, lứa tuổi, tính biệt, mùa vụ và thành phần loài).
2. Ứng dụng chế phẩm sinh học (EMUNIV, EMIC, EMZEO) trong xử lý phân trâu, bò nhằm tiêu diệt trứng giun sán, khử mùi hôi và giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đàn trâu, bò ở các lứa tuổi nuôi tại các hộ, trang trại, hợp tác xã thuộc 5 xã của huyện Hàm Yên; sán lá gan ký sinh ở trâu, bò; chất thải phân trâu, bò.
• Phạm vi không gian: Thu thập mẫu tại 5 xã đại diện gồm Bạch Xa, Thành Long, Minh Hương, Hùng Đức và Tân Thành thuộc huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang. Địa điểm xét nghiệm và xử lý mẫu tại Phòng thí nghiệm Bộ môn Thú y, Khoa Chăn nuôi Thú y, Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu được tiến hành từ ngày 28/5/2020 đến ngày 29/11/2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và phân loại học

Theo hệ thống phân loại động vật học của Skrjabin và cộng sự (1977), Nguyễn Thị Lê và cộng sự (1996), sán lá gan gây bệnh ở động vật nhai lại thuộc ngành Plathelminthes, lớp Trematoda, phân bộ Fasciolata, họ Fasciolidae, giống Fasciola, gồm hai loài chính: Fasciola hepatica (Linnaeus, 1758) và Fasciola gigantica (Cobbold, 1885).

Vòng đời của sán lá gan trải qua 5 giai đoạn phát triển: trứng thải theo phân ra môi trường ngoài gặp nước nở thành mao ấu (Miracidium) -> xâm nhập vào ốc nước ngọt họ Lymnaeidae (Lymnaea swinhoei, Lymnaea viridis) phát triển thành bào ấu (Sporocyst) -> lôi ấu (Redia) -> vĩ ấu (Cercaria) -> thoát khỏi ốc bám vào cây cỏ thủy sinh rụng đuôi tạo thành nang ấu (Adolescaria) -> trâu bò ăn phải cỏ hoặc uống nước chứa nang ấu sẽ nhiễm bệnh. Thời gian hoàn thành vòng đời mất khoảng 92 - 117 ngày.

Các biện pháp phòng trị bệnh sán lá gan được tổng quan bao gồm điều trị bằng các thuốc đặc hiệu như Dertil (Menichlofolan), Fasciolid (chứa 25% Nitroxynil), Tolzan-F (Oxyclozanid), Fasinex (Triclabendazol); kết hợp biện pháp ủ phân sinh học nhiệt sinh để diệt mầm bệnh. Các chế phẩm sinh học ứng dụng trong xử lý chất thải gồm EMUNIV (chứa các chủng vi sinh vật hữu ích Bacillus subtilis, Bacillus licheniformis, Bacillus megaterium, Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus plantarum, Streptomyces sp., Saccharomyces cerevisiae), EMIC và EMZEO.

Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng các phương pháp nghiên cứu thực nghiệm và dịch tễ học thú y chuẩn hóa:

• Phương pháp thu thập mẫu phân: Sử dụng phương pháp lấy mẫu chùm nhiều bậc cắt ngang. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức dịch tễ học với độ tin cậy 95% và tỷ lệ hiện mắc dự đoán 20%, thu được $n = 300$ mẫu (230 mẫu trâu và 70 mẫu bò) từ 5 thôn thuộc 5 xã nghiên cứu.
• Phương pháp xét nghiệm mẫu phân: Sử dụng phương pháp lắng cặn Benedek (1943) để tìm trứng sán lá gan dưới kính hiển vi quang học độ phóng đại 100 lần; phương pháp phù nổi bằng dung dịch muối bão hòa để tìm trứng giun tròn; buồng đếm McMaster để xác định số lượng trứng trên một gam phân (EPG). Cường độ nhiễm phân chia thành 3 mức: nhẹ ($\le 300$ trứng/g phân), trung bình ($> 300 - 600$ trứng/g phân) và nặng ($> 600$ trứng/g phân).
• Phương pháp mổ khám và định danh hình thái: Tiến hành mổ khám gan của 50 trâu, bò theo phương pháp không toàn diện của Skrjabin (1928), thu thập sán, làm tiêu bản nhuộm carmin và giám định loài dựa trên đặc điểm hình thái học theo khóa định loại của Nguyễn Thị Lê và cộng sự (1996).
• Phương pháp điều tra thực trạng và đánh giá xử lý chất thải: Phỏng vấn ghi phiếu điều tra tại 50 hộ chăn nuôi (10 hộ/xã). Đánh giá cảm quan ô nhiễm không khí tại 5 hộ và 25 hộ dân lân cận (bán kính 50 - 100 m) theo 3 mức độ (không mùi, ít mùi, nặng mùi). Thực nghiệm ủ phân bằng 3 chế phẩm (EMUNIV cho 1 hộ, EMIC cho 2 hộ, EMZEO cho 2 hộ) trên khối lượng 4 - 5 tấn phân/hộ trong thời gian 25 - 30 ngày, đánh giá sự biến đổi mùi hôi và sự suy giảm trứng giun sán sau ủ.
• Phương pháp xử lý số liệu: Toàn bộ số liệu thu thập được xử lý theo phương pháp thống kê sinh học bằng phần mềm Microsoft Excel 2010.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ đặc điểm địa hình, thời tiết của huyện Hàm Yên - Tuyên Quang thuận lợi cho ký sinh trùng phát triển, đối chiếu với thực trạng xử lý phân gia súc còn yếu kém tại địa phương. Xác định rõ mục đích, yêu cầu và ý nghĩa khoa học cùng giá trị thực tiễn của đề tài trong việc cung cấp cơ sở dịch tễ học và giải pháp môi trường cho chăn nuôi.

Phần 2: Tổng quan nghiên cứu

Tổng hợp có hệ thống các tài liệu khoa học về:

• Vị trí phân loại, đặc điểm hình thái, vòng đời sinh học và cơ chế bệnh sinh, bệnh tích đại thể/vi thể của sán lá Fasciola.
• Các đặc điểm dịch tễ liên quan đến mùa vụ, địa hình, lứa tuổi và vật chủ trung gian họ Lymnaeidae.
• Các phương pháp chẩn đoán (lâm sàng, xét nghiệm phân, mổ khám, miễn dịch học) và phác đồ điều trị bằng các hoạt chất Dertil, Fasciolid, Tolzan-F, Fasinex.
• Cơ chế phân giải chất hữu cơ và ức chế vi sinh vật gây hại của 3 chế phẩm sinh học EMUNIV, EMIC, EMZEO.
• Đánh giá tổng quan các công trình nghiên cứu dịch tễ trong nước (Trịnh Văn Thịnh, Phan Địch Lân, Phạm Văn Khuê, Nguyễn Thị Kim Lan, Đàm Văn Phải, Phan Thị Hồng Phúc...) và tài liệu nước ngoài về tỷ lệ nhiễm trên súc vật nhai lại và ký chủ trung gian.

Phần 3: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Mô tả chi tiết vật liệu nghiên cứu (mẫu phân tươi, mẫu gan, kính hiển vi, buồng đếm McMaster, hóa chất glycerin 50%, các chế phẩm sinh học). Trình bày cụ thể 5 nội dung nghiên cứu và các bước triển khai kỹ thuật từ khâu lấy mẫu chùm nhiều bậc, phương pháp lắng cặn Benedek, đếm trứng McMaster, mổ khám thu thập sán, kỹ thuật làm tiêu bản nhuộm carmin đến quy trình phối trộn ủ phân sinh học 25 - 30 ngày và thống kê sinh học.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Trình bày, phân tích và thảo luận toàn bộ các dữ liệu thực nghiệm:

• Thực trạng phương thức chăn nuôi, điều kiện vệ sinh chuồng trại và công tác phòng trừ ký sinh trùng tại 50 hộ thuộc 5 xã.
• Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan trên đàn trâu, đàn bò tại từng xã và tính chung toàn huyện.
• Sự biến động tỷ lệ và cường độ nhiễm theo 4 nhóm tuổi gia súc, theo tính biệt và theo mùa.
• Kết quả mổ khám và định danh hình thái sán lá gan thu thập được.
• Đánh giá thực trạng ô nhiễm môi trường không khí, mật độ trứng giun sán trước và sau khi ứng dụng các chế phẩm EMUNIV, EMIC, EMZEO để ủ phân.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Rút ra các kết luận cơ bản về tỷ lệ lưu hành bệnh sán lá gan trên trâu bò tại huyện Hàm Yên, mức độ ô nhiễm trứng giun sán trong chất thải và khẳng định hiệu quả của chế phẩm sinh học trong xử lý môi trường; đưa ra các đề xuất cụ thể về quy trình vệ sinh phòng bệnh định kỳ và nhân rộng biện pháp ủ phân.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả khảo sát thực trạng chăn nuôi và phòng chống bệnh ký sinh trùng

Kết quả điều tra tại 50 hộ chăn nuôi thuộc 5 xã của huyện Hàm Yên (10 hộ/xã) được tổng hợp trong bảng sau:

Chỉ tiêu điều tra	Bạch Xa (%)	Thành Long (%)	Minh Hương (%)	Hùng Đức (%)	Tân Thành (%)
Chăn thả hoàn toàn tự nhiên	60,00	30,00	10,00	0,00	30,00
Bán chăn thả (có ăn tại chuồng)	40,00	70,00	90,00	100,00	70,00
Chuồng trại hợp vệ sinh	10,00	10,00	40,00	20,00	50,00
Vệ sinh tốt chuồng nuôi	10,00	10,00	40,00	20,00	50,00
Xử lý phân bằng bể Biogas	0,00	0,00	10,00	10,00	0,00
Thu gom phân để ủ	10,00	20,00	30,00	0,00	30,00
Vệ sinh bãi chăn thả	10,00	20,00	20,00	10,00	0,00
Định kỳ tẩy sán lá gan	20,00	10,00	0,00	40,00	50,00

Kết quả về sự lưu hành bệnh sán lá gan trên đàn trâu, bò

Khảo sát 300 mẫu phân (230 trâu và 70 bò) bằng phương pháp lắng cặn Benedek và đếm buồng đếm McMaster ghi nhận:

Đối tượng / Địa bàn	Số kiểm tra (con)	Số nhiễm (con)	Tỷ lệ nhiễm (%)	Cường độ: $\le 300$ (%)	Cường độ: $> 300-600$ (%)	Cường độ: $> 600$ (%)
Đàn trâu	230	103	44,78	17,47	48,54	33,99
- Bạch Xa	48	22	45,83	18,18	50,00	31,82
- Thành Long	58	28	48,27	14,29	60,71	25,00
- Minh Hương	48	19	39,58	15,79	57,90	26,31
- Hùng Đức	49	23	46,93	21,74	30,43	47,83
- Tân Thành	27	11	40,74	18,18	36,37	45,45
Đàn bò	70	23	32,85	34,78	39,13	26,09
- Bạch Xa	13	4	30,76	25,00	50,00	25,00
- Thành Long	0	0	0,00	0,00	0,00	0,00
- Minh Hương	12	5	41,66	0,00	20,00	80,00
- Hùng Đức	11	2	18,18	0,00	50,00	50,00
- Tân Thành	34	12	35,29	58,33	41,67	0,00
Tính chung	300	126	42,00	20,63	46,83	32,54

Tỷ lệ và cường độ nhiễm theo lứa tuổi

Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan có xu hướng tăng dần theo độ tuổi của gia súc:

Nhóm tuổi (năm)	Số kiểm tra (con)	Số nhiễm (con)	Tỷ lệ nhiễm (%)	Cường độ: $\le 300$ (%)	Cường độ: $> 300-600$ (%)	Cường độ: $> 600$ (%)
Trâu 1 - 2 tuổi	52	7	13,46	42,85	42,86	14,29
Trâu > 2 - 5 tuổi	79	38	48,10	13,16	47,37	39,47
Trâu > 5 - 8 tuổi	43	24	55,81	20,83	54,17	25,00
Trâu > 8 tuổi	56	34	60,71	14,71	47,06	38,23
Bò 1 - 2 tuổi	29	3	10,34	66,66	33,34	0,00
Bò > 2 - 5 tuổi	27	13	48,14	38,46	30,77	30,77
Bò > 5 - 8 tuổi	11	5	45,45	20,00	60,00	20,00
Bò > 8 tuổi	3	2	66,66	0,00	50,00	50,00
Chung 1 - 2 tuổi	81	10	12,34	50,00	40,00	10,00
Chung > 2 - 5 tuổi	106	51	48,11	19,61	43,14	37,25
Chung > 5 - 8 tuổi	54	29	53,70	20,69	55,17	24,14
Chung > 8 tuổi	59	36	61,01	13,89	47,22	38,89

Đóng góp và giải pháp của tác giả

• Cung cấp dẫn liệu thực tế về dịch tễ bệnh sán lá gan tại 5 xã vùng núi huyện Hàm Yên, chứng minh trâu có tỷ lệ nhiễm (44,78%) cao hơn bò (32,85%) do tập tính đằm tắm ở vùng nước trũng, và tỷ lệ nhiễm tăng lũy tiến theo tuổi gia súc do hiện tượng tái nhiễm và tuổi thọ kéo dài của sán trong ống mật.
• Đề xuất giải pháp tẩy sán định kỳ tối thiểu 2 lần/năm (vào mùa xuân trước khi vật chủ trung gian phát triển và cuối mùa thu để diệt sán non/trưởng thành trước mùa đông).
• Xác lập quy trình ứng dụng chế phẩm sinh học (EMUNIV, EMIC, EMZEO) ủ phân chuồng yếm khí sinh nhiệt trong 25 - 30 ngày, giúp loại trừ triệt để trứng giun sán, giảm mùi hôi ô nhiễm môi trường xung quanh chuồng nuôi và tạo nguồn phân bón hữu cơ an toàn cho cây trồng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nghiên cứu được thực hiện trong khung thời gian 6 tháng (từ tháng 5 đến tháng 11/2020), phạm vi khảo sát giới hạn tại 5 xã thuộc một huyện miền núi; tại xã Thành Long không thu thập được mẫu phân bò do điều kiện khách quan tại thời điểm điều tra; việc định danh loài sán lá gan mới chỉ dừng lại ở phương pháp hình thái học truyền thống, chưa áp dụng kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại (như PCR-RFLP).
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi điều tra trên toàn bộ các xã của huyện Hàm Yên và các huyện lân cận thuộc tỉnh Tuyên Quang theo các mùa đầy đủ trong năm; ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử để giám định cấu trúc di truyền của các phân loài sán lá gan; tiến hành định lượng nồng độ các khí độc ($NH_3$, $H_2S$) bằng máy đo chuyên dụng trước và sau khi ủ phân vi sinh để đánh giá chính xác hơn hiệu quả xử lý môi trường.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng tham khảo: Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Thú y, Chăn nuôi, Khoa học Môi trường; cán bộ kỹ thuật tại các Trung tâm Dịch vụ Nông nghiệp huyện, trạm thú y cơ sở và người chăn nuôi gia súc nhai lại.
• Phần nội dung đáng tham khảo:
  • Quy trình và kỹ thuật xét nghiệm mẫu phân tìm trứng sán lá gan bằng phương pháp lắng cặn Benedek và kỹ thuật đếm trứng McMaster.
  • Bộ số liệu dịch tễ học so sánh mức độ nhiễm sán lá gan giữa trâu và bò theo từng nhóm tuổi và vùng địa hình đồi gò, khe suối.
  • Quy trình phối trộn và ủ phân trâu bò quy mô nông hộ 4 - 5 tấn bằng các chế phẩm sinh học EMUNIV, EMIC, EMZEO.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tỷ lệ nhiễm sán lá gan tính chung trên đàn trâu, bò tại 5 xã của huyện Hàm Yên là bao nhiêu?

Theo kết quả xét nghiệm 300 mẫu phân gia súc (230 mẫu trâu và 70 mẫu bò) bằng phương pháp lắng cặn Benedek, tỷ lệ nhiễm sán lá gan tính chung toàn huyện là 42,00% (126 con nhiễm). Trong đó, cường độ nhiễm trung bình chiếm ưu thế với 46,83%, cường độ nhiễm nặng chiếm 32,54% và cường độ nhiễm nhẹ chiếm 20,63%.

2. Sự khác biệt về tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan giữa trâu và bò được ghi nhận như thế nào?

Trâu có tỷ lệ nhiễm sán lá gan (44,78%) cao hơn đáng kể so với bò (32,85%). Ở đàn trâu, cường độ nhiễm trung bình và nặng chiếm tỷ lệ cao (lần lượt là 48,54% và 33,99%), trong khi ở đàn bò tỷ lệ nhiễm nhẹ chiếm 34,78% và tỷ lệ nhiễm nặng chỉ chiếm 26,09%. Nguyên nhân là do tập tính sinh học của trâu ưa nước, thường xuyên đằm tắm tại các ao tù, khe lạch và ăn cỏ thủy sinh - nơi tập trung nhiều ốc vật chủ trung gian và nang ấu Adolescaria.

3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan biến động như thế nào theo các nhóm tuổi của trâu, bò?

Tỷ lệ và cường độ nhiễm tăng dần theo lứa tuổi gia súc. Ở nhóm 1 - 2 tuổi, tỷ lệ nhiễm tính chung là 12,34% (chủ yếu là nhiễm nhẹ); nhóm > 2 - 5 tuổi tăng lên 48,11%; nhóm > 5 - 8 tuổi là 53,70%; và nhóm > 8 tuổi đạt tỷ lệ cao nhất là 61,01% với tỷ lệ nhiễm nặng chiếm 38,89%. Điều này do sán lá gan có khả năng ký sinh kéo dài nhiều năm trong ống mật và gia súc lớn tuổi có thời gian tiếp xúc bãi chăn thả lâu hơn, dẫn đến hiện tượng bội nhiễm.

4. Thực trạng công tác vệ sinh thú y và phòng chống bệnh sán lá gan tại các hộ chăn nuôi huyện Hàm Yên ra sao?

Khảo sát 50 hộ chăn nuôi tại 5 xã cho thấy công tác phòng chống dịch bệnh còn rất hạn chế: tỷ lệ hộ có chuồng trại hợp vệ sinh chỉ từ 10% đến 50%; chỉ có 2/50 hộ (4%) sử dụng bể Biogas để xử lý phân; số hộ thu gom ủ phân chỉ chiếm 0% đến 30%; và tỷ lệ hộ định kỳ tẩy sán lá gan cho đàn gia súc chỉ dao động từ 0% (xã Minh Hương) đến 50% (xã Tân Thành).

5. Tác giả đã sử dụng những loại chế phẩm sinh học nào để ủ phân và phương pháp sử dụng ra sao?

Tác giả đã ứng dụng 3 loại chế phẩm sinh học gồm EMUNIV, EMIC và EMZEO để ủ 4 - 5 tấn phân/hộ trong 25 - 30 ngày:

• EMUNIV: Hòa 1 gói (200 g) vào 5 lít nước sạch, tưới cho 1 tấn phân, đánh đống và phủ bạt kín.
• EMIC: Hòa 300 g chế phẩm với nước sạch, tưới cho 1 tấn phân, phủ bạt kín và đảo trộn sau 7 - 10 ngày.
• EMZEO: Hòa 3 gói (600 g) với nước sạch, tưới đều cho 1 tấn phân, đảo trộn, đánh đống và phủ bạt kín.

---

Kết luận

Khóa luận của tác giả Hoàng Văn Sỹ đã phản ánh thực trạng lưu hành bệnh sán lá gan trên đàn trâu, bò tại huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang với tỷ lệ nhiễm chung là 42,00%, trong đó tỷ lệ nhiễm ở trâu (44,78%) cao hơn ở bò (32,85%) và tăng dần theo độ tuổi gia súc. Công trình chỉ rõ tập quán chăn nuôi thả rông và tỷ lệ định kỳ tẩy sán thấp tại địa phương là nguyên nhân chính duy trì mầm bệnh trong môi trường. Đồng thời, nghiên cứu đã chứng minh tính khả thi và hiệu quả của việc ứng dụng các chế phẩm sinh học EMUNIV, EMIC và EMZEO trong ủ phân chuồng yếm khí sinh nhiệt, giúp giảm thiểu mùi hôi, tiêu diệt trứng giun sán và bảo vệ môi trường sinh thái nông thôn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang thuộc khu vực miền núi phía bắc của nước ta, khí hậu nhiệt đới gió mùa, mưa nhiều. Huyện có diện tích rộng, nhiều loại địa hình khác nhau, tiếp giáp với các tỉnh Hà Giang và Yên Bái. Với vị trí địa lý và khu vực khí hậu thuận lợi thì huyện Hàm Yên đã phát triển chăn nuôi trâu bò với số lượng lớn và rất tiềm năng, nhưng song với đó thì thời tiết nhiệt đới cũng thuận lợi cho việc phát triển các loài kí sinh trùng cho vật nuôi, làm thiệt hại về kinh tế và làm giảm sức sản xuất cho vật nuôi. Đối với trâu, bò thường ra nhiều bệnh và nhiều loài ký sinh trùng gây bệnh cho trâu, bò.

Trong những bệnh đó thì bệnh sán lá gan ở trâu, bò do hai loài sán lá ký sinh ở ống dẫn mật và gan gây ra là Fasciola hepatica và Fasciola gigantica. Sán lá gan gây bệnh ở vật chủ bằng các tác động cơ học, tác động của độc tố, sự chiếm đoạt dinh dưỡng và tác động mang trùng. Sán trưởng thành thường xuyên kích thích niêm mạc ống mật bằng các gai cutin trên cơ thể, gây viêm ống mật. Số lượng sán nhiều có thể làm tắc ống mật, mật ứ lại không xuống ruột được sẽ tràn vào máu, gây hiện tượng hoàng đản.

Tất cả những tác động kể trên của sán lá Fasciola làm cho sức đề kháng của cơ thể trâu, bò giảm sút nghiêm trọng, dễ mắc các bệnh khác hoặc làm cho bệnh đang có trong cơ thể trâu, bò nặng thêm lên. Thực tế chăn nuôi trâu, bò tại huyện Hàm Yên chưa chú trọng nhiều đến việc xử lý chất thải chăn nuôi. Tại huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang vẫn còn trường hợp các hộ chăn nuôi thả rông trâu, bò không làm chuồng trại, nhiều hộ gia đình không có hố ủ phân trâu bò, buộc trâu bò ngay dưới gầm nhà sàn, hố phân trâu, bò ngay tại cổng ra vào nhà không được xử lý. Trong phân trâu, bò còn chứa các vi khuẩn và trứng giun, sán, tình trạng sử dụng phân trâu, bò chưa qua xử lý bón cho cây trồng rất phổ biến, gây mất vệ sinh và gây ô nhiễm môi trường.

Luan van 2 Xuất phát từ thực tiễn nêu trên, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trên trâu, bò của huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang, ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò để giảm thiểu ô nhiễm môi trường”. Mục đích và yêu cầu của đề tài - Xác định được tình hình nhiễm sán lá gan trên đàn trâu, bò tại một số xã của huyện Hàm Yên - tỉnh Tuyên Quang. - Ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu bò, để giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Ý nghĩa của đề tài 1.

Ý nghĩa khoa học Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học về sự lưu hành bệnh sán lá gan trên đàn trâu, bò và tác dụng của chế phẩm sinh học trong việc xử lý phân trâu, bò, nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Ý nghĩa thực tiễn - Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi chú ý đến công tác phòng chống bệnh sán lá gan trâu, bò. Góp phần hạn chế tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan, giảm thiệt hại do bệnh sán lá gan gây ra, qua đó làm nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy ngành chăn nuôi trâu, bò phát triển. - Ứng dụng chế phẩm sinh học xử lý phân trâu, bò, góp phần giảm thiểu ô nhiễm môi trường, tạo ra nguồn phân bón hữu cơ tốt sử dụng cho cây trồng.

Luan van 3 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của đề tài 2. Vị trí của sán lá Fasciola trong hệ thống phân loại động vật học Theo Skrjabin và cs (1977) [25], Nguyễn Thị Lê và cs (1996) [11] sán lá gan ký sinh và gây bệnh cho gia súc nhai lại được xếp trong hệ thống phân loại động vật như sau: Ngành Plathelminthes Schneider, 1873 Phân ngành Platodes Leuckart, 1854 Lớp Trematoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Prosostomadidea Skrjabin và Guschanskaja, 1962 Bộ Fasciolida Skrjabin et Schulz, 1937 Phân bộ Fasciolata Skrjabin et Schulz, 1937 Họ Fasciolidae Railliet, 1895 Phân họ Fasciolinae Stiles et Hassall, 1898 Giống Fasciola Linnaeus, 1758 Loài Fasciola hepatica (Linnaeus, 1758) Loài Fasciola gigantica (Cobbold, 1885) 2. Đặc điểm hình thái của sán lá Fasciola Cũng như nhiều loài sán lá khác, sán lá gan lưỡng tính, có thể thụ tinh chéo hoặc tự thụ tinh.

Sán có giác miệng và giác bụng, giác bụng không nối với cơ quan tiêu hoá. Sán không có hệ hô hấp, tuần hoàn và cơ quan thị giác (ở giai đoạn mao ấu có dấu vết sắc tố mắt). Hệ sinh dục rất phát triển với cả bộ phận sinh dục đực và cái trong cùng một sán. Tử cung sán chứa đầy trứng.

gigantica (nghĩa là sán lá “khổng lồ”) dài 25 - 75 mm, rộng 3 - 12 mm, u lồi hình nón của đầu là phần tiếp theo của thân, vì vậy nó không có “vai” như loài khác của giống Fasciola. Hai rìa bên thân sán song song với nhau, đầu cuối của thân tù. Giác bụng tròn lồi ra. Ruột, tuyến noãn hoàng, buồng trứng và tinh hoàn Luan van 4 đều phân nhánh.

Trứng hình bầu dục, màu vàng nâu, phôi bào to đều và xếp kín vỏ. Kích thước trứng: 0,125 - 0,170 x 0,06 - 0,10 mm. Cấu tạo của sán lá gan lớn Có thể phân biệt hai loài sán lá gan thuộc giống Fasciola như sau: * F. gigantica (Linnaeus, 1758): có chiều dài thân gấp 3 lần chiều rộng, “vai” không có hoặc nhìn không rõ rệt, nhánh ruột chia toả ra nhiều nhánh ngang.

hepatica (Linnaeus, 1758): Trái với loài trên, loài này thân rộng, đầu lồi và nhô ra phía trước làm cho sán có “vai”, nhánh ruột chia ít nhánh ngang hơn. hepatica (nghĩa là sán lá ở gan) dài 18 - 51 mm, rộng 4 - 13 mm, phần trước thân nhô ra, tạo cho sán có vai bè ra hai bên. Hai rìa bên thân sán không song song với nhau mà phình ra ở chỗ vai rồi thót lại ở đoạn cuối thân. Những ống dẫn tuyến noãn hoàng chạy ngang, chia vùng giữa của sán thành phần trước và phần sau thân.

Phần sau thân có tinh hoàn và bộ phận sinh dục đực. Tinh hoàn phân nhiều nhánh xếp phía sau thân. Tử cung ở phần giữa thân trước tạo nên một mạng lưới rối như tơ vò. Buồng trứng phân nhánh nằm ở sau tử cung.

Trứng sán có hình thái, màu sắc tương tự trứng của loài F. gigantica, kích thước 0,13 - 0,145 x 0,07 - 0,09 mm. Bệnh sán lá gan ở trâu, bò, dê do hai loài sán lá ký sinh ở ống dẫn mật và gan gây ra (Fasciola hepatica và Fasciola gigantica). Ngoài trâu, bò, dê, hai loài sán này còn gây bệnh cho các động vật nhai lại khác, đôi khi thấy cả ở người.

giantica là hai loài sán lá phổ biến ở các vùng thuộc châu Á và châu Phi. Theo Stemphenson (1947) và Urquhat (1956), tác hại của sán lá gan đối với gia súc nhai lại rất lớn, biểu hiện rõ nhất là gây thiếu máu, viêm và xơ gan khi gia súc bị nhiễm sán lá gan ở mức độ nặng. Vòng đời của sán lá Fasciola Trong vòng đời phát triển, sán lá gan cần trải qua 5 giai đoạn. Fasciola trưởng thành ký sinh trong ống dẫn mật của trâu, bò, dê.

Sau khi thụ tinh, mỗi sán đẻ hàng chục vạn trứng. Những trứng này cùng dịch mật vào ruột, sau đó theo phân ra ngoài. Nếu gặp điều kiện thuận lợi: được nước mưa cuốn trôi xuống các vũng nước, hồ, ao, suối, ruộng nước., nhiệt độ 15 - 30°C, pH = 5 - 7,7, có ánh sáng thích hợp., sau 10 - 25 ngày trứng nở thành Miracidium bơi tự do trong nước. Nếu thiếu ánh sáng, Miracidium không có khả năng thoát vỏ nhưng vẫn tồn tại đến 8 tháng trong vỏ, Miracidium có hình tam giác, xung quanh thân có lông và di chuyển được trong nước.

Khi gặp vật chủ trung gian thích hợp (ốc Lymnaea), Miracidium xâm nhập cơ thể ốc và phát triển thành bào ấu (Sporocyst). Những Miracidium không gặp vật chủ trung gian thì rụng lông, rữa dần và chết. Bào ấu (Sporocyst) hình túi, màu sáng, được bao bọc bởi lớp màng mỏng, các tế bào ngọn lửa hoạt động hình thành hầu, ống ruột và các đám phôi. Trong 1 ốc có thể có 1 - 2 ấu trùng.

Khoảng 3 - 7 ngày, bào ấu sinh sản vô tính cho ra nhiều Redia (lôi ấu). Một bào ấu sinh ra 5 - 15 lôi ấu. Redia hình suốt chỉ, ít hoạt động, có miệng, hầu, ruột, hình túi đơn giản. Có hai hệ: Redia thế hệ I và Redia thế hệ II cùng phát triển trong ốc - vật chủ trung gian.

Ở nhiệt độ 16°C hoặc thấp hơn, lôi ấu chỉ sản sinh Redia I và dừng phát triển. Ở nhiệt độ phù hợp (20 - 30°C), sau 29 - 35 ngày, lôi ấu biến thành vĩ ấu (Cercaria). Một Redia có thể sinh ra 12 - 20 Cercaria. Cercaria (vĩ ấu) là ấu trùng ở pha sống tự do của sán lá gan, có cấu tạo thân hình tròn lệch, đuôi dài hơn thân giúp vĩ ấu vận chuyển được dễ dàng trong nước.

Cấu tạo của vĩ ấu gồm giác miệng, giác bụng, hầu, thực quản và ruột phân thành hai nhánh. Luan van 6 Trong cơ thể Cercaria còn có những hạt Glycogen cung cấp năng lượng cho hoạt động sống của ấu trùng, đặc biệt là cho sự vận động không ngừng của đuôi. Đuôi là cơ quan vận động của vĩ ấu. Theo một số ác giả, đuôi làm nhiệm vụ thay đổi vị trí của ấu trùng trong môi trường nước.

Nhờ sự hoạt động tích cực của đuôi mà vĩ ấu tiếp cận để bám vào các cây thuỷ sinh, tạo thành kén (Adolescaria). Từ khi Miracidium chui vào ốc đến khi phát triển thành Cercaria cần khoảng 50 - 80 ngày. Sau khi thành thục, Cercaria thoát khỏi ốc, ra môi trường ngoài, bơi tự do trong nước, có kích thước 0,28 - 0,30 mm chiều dài và 0,23 mm chiều rộng. Sau vài giờ bơi trong nước, Cercaria rụng đuôi, tiết chất nhầy xung quanh thân, chất nhầy gặp không khí khô rất nhanh.

Lúc này Cercaria đã biến thành Adolescaria. Adolescaria hình khối tròn, bên trong chứa phôi hoạt động. Phôi có giác miệng, giác bụng, ruột phân nhánh và túi bài tiết. Adolescaria thường ở trong nước hoặc bám vào cây cỏ thuỷ sinh.

Nếu trâu, bò, dê nuốt phải Adolescaria, vào đến dạ dày và ruột, lớp vỏ ngoài bị phân huỷ, ấu trùng được giải phóng và di chuyển đến ống mật bằng 3 con đường: - Một số ấu trùng dùng tuyến xuyên chui qua niêm mạc ruột, vào tĩnh mạch ruột, qua tĩnh mạch cửa vào gan, xuyên qua nhu mô vào ống mật.