Luận văn thạc sĩ ứng dụng kit catt ch ế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp trong nghiên cứu tình hình nhi ễm tiên mao trùng ở trâu của huyện chi lăng tỉnh lạng sơn

Luận văn thạc sĩ ứng dụng kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp nghiên cứu tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn.

• Tác giả: Liễu Bích Diệp
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Ứng dụng Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp trong nghiên cứu tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu của huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn và sử dụng phác đồ điều trị hiệu quả
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2. Ý nghĩa của đề tài
• 1.2.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Phân loại, đặc điểm hình thái và cấu trúc tiên mao trùng
• 2.3. Dịch tễ học bệnh tiên mao trùng
• 2.3.1. Vật chủ và vật môi giới truyền bệnh tiên mao trùng
• 2.3.2. Đặc điểm bệnh lý và triệu chứng lâm sàng của bệnh tiên mao trùng
• 2.3.3. Phương pháp chẩn đoán bệnh
• 2.3.4. Phòng trị bệnh
• 2.3.5. Tình hình nghiên cứu về tiên mao trùng
• 2.3.5.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2.3.5.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Ứng dụng Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp nghiên cứu tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn
• 3.3.2. Nghiên cứu thử nghiệm phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng cho trâu và đề xuất biện pháp phòng chống
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp thu thập mẫu
• 3.4.2. Phương pháp phát hiện tiên mao trùng trong mẫu
• 3.4.3. Một số quy định trong nghiên cứu đặc điểm dịch tễ
• 3.4.4. Xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng
• 3.5. Đề xuất và ứng dụng biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả
• 3.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Xác định tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn
• 4.2. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở một số xã thuộc huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn
• 4.3. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo lứa tuổi
• 4.4. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo tính biệt
• 4.5. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu theo các tháng trong năm
• 4.6. Nghiên cứu phác đồ điều trị bệnh T. evansi cho trâu và đề xuất biện pháp phòng chống
• 4.6.1. Thử nghiệm phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng trên diện hẹp
• 4.6.2. Thử nghiệm phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng trên diện rộng
• 4.7. Đề xuất và ứng dụng biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• appendix.1. Tài liệu tiếng Việt
• appendix.2. Tài liệu nước ngoài

Tóm tắt

I. MỞ ĐẦU

Bệnh tiên mao trùng, do Trypanosoma evansi gây ra, đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Bệnh này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của gia súc, đặc biệt là trâu và bò. Tại Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn, việc nghiên cứu tình hình nhiễm bệnh này là rất cần thiết. Việc ứng dụng Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp được xem là một giải pháp hiệu quả trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh. Mục tiêu của nghiên cứu này là xác định tỷ lệ nhiễm bệnh và đề xuất phác đồ điều trị phù hợp với điều kiện chăn nuôi tại địa phương.

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu này nhằm ứng dụng Kit CATT để xác định tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Đồng thời, nghiên cứu cũng hướng đến việc lựa chọn phác đồ điều trị hiệu quả và đề xuất các biện pháp phòng chống bệnh. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin khoa học quan trọng cho các cán bộ thú y và người chăn nuôi trong việc quản lý và điều trị bệnh.

1.2. Ý nghĩa của đề tài

Đề tài không chỉ có ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học mà còn có giá trị thực tiễn cao. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp nâng cao nhận thức về bệnh tiên mao trùng và ứng dụng Kit CATT trong chẩn đoán bệnh. Điều này góp phần giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra cho đàn trâu ở huyện Chi Lăng, từ đó nâng cao năng suất chăn nuôi và phát triển ngành chăn nuôi tại địa phương.

II. TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Nghiên cứu về tiên mao trùng đã được thực hiện rộng rãi trên thế giới. Trypanosoma evansi là loài ký sinh trùng phổ biến nhất, gây bệnh cho nhiều loài gia súc. Tại Việt Nam, bệnh này đã được ghi nhận từ những năm 1960 và gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi. Việc phân loại và đặc điểm hình thái của tiên mao trùng là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về bệnh. Các nghiên cứu trước đây cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh ở trâu và bò tại miền Bắc Việt Nam là khá cao, đặc biệt ở các tỉnh miền núi như Lạng Sơn.

2.1. Phân loại và đặc điểm hình thái

Trypanosoma evansi thuộc lớp trùng roi, có hình dạng mảnh mai và kích thước nhỏ. Cấu trúc của nó bao gồm lớp vỏ glycoprotein và các nội quan như mitochondria và ribosome. Đặc điểm này giúp tiên mao trùng tồn tại và phát triển trong cơ thể vật chủ. Việc hiểu rõ về cấu trúc và chức năng của tiên mao trùng sẽ hỗ trợ trong việc phát triển các phương pháp chẩn đoán và điều trị hiệu quả.

2.2. Dịch tễ học bệnh tiên mao trùng

Bệnh tiên mao trùng có mặt ở nhiều quốc gia và gây thiệt hại kinh tế lớn cho ngành chăn nuôi. Tại Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn, bệnh này thường xảy ra và ảnh hưởng đến sức khỏe của trâu. Các nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh ở trâu và bò tại miền Bắc Việt Nam là cao, đặc biệt ở những vùng có điều kiện chăn nuôi thuận lợi. Việc nắm bắt thông tin dịch tễ học sẽ giúp xây dựng các biện pháp phòng chống hiệu quả.

III. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu được thực hiện tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn với các phương pháp thu thập mẫu và phát hiện tiên mao trùng trong mẫu. Kit CATT được sử dụng để xác định tỷ lệ nhiễm bệnh. Phác đồ điều trị cũng được thử nghiệm để đánh giá hiệu quả. Phương pháp này cho phép chẩn đoán nhanh chóng và chính xác, từ đó đưa ra các biện pháp điều trị kịp thời cho đàn trâu.

3.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là trâu tại huyện Chi Lăng. Mẫu được thu thập từ các trang trại và hộ chăn nuôi. Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp được sử dụng để phát hiện tiên mao trùng. Việc lựa chọn đối tượng và vật liệu nghiên cứu phù hợp sẽ đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả.

3.2. Phương pháp xử lý số liệu

Số liệu thu thập được xử lý bằng các phần mềm thống kê để phân tích tỷ lệ nhiễm bệnh và hiệu quả của phác đồ điều trị. Phân tích này sẽ giúp đánh giá tình hình nhiễm bệnh và đề xuất các biện pháp phòng chống hiệu quả. Kết quả nghiên cứu sẽ được trình bày rõ ràng và có hệ thống để phục vụ cho việc tham khảo và ứng dụng trong thực tiễn.

IV. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại huyện Chi Lăng là khá cao. Việc ứng dụng Kit CATT đã cho kết quả nhanh chóng và chính xác trong việc chẩn đoán bệnh. Phác đồ điều trị được thử nghiệm cũng cho thấy hiệu quả tích cực trong việc điều trị bệnh. Những kết quả này sẽ là cơ sở để đề xuất các biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả hơn trong tương lai.

4.1. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng

Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại huyện Chi Lăng được xác định qua các mẫu thử nghiệm. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh cao hơn ở những con trâu nuôi trong điều kiện không đảm bảo vệ sinh. Việc nắm bắt tỷ lệ nhiễm bệnh sẽ giúp các cán bộ thú y có biện pháp can thiệp kịp thời.

4.2. Đề xuất biện pháp phòng chống

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các biện pháp phòng chống bệnh tiên mao trùng được đề xuất bao gồm cải thiện điều kiện chăn nuôi, sử dụng Kit CATT trong chẩn đoán và điều trị bệnh. Những biện pháp này sẽ giúp giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra cho đàn trâu và nâng cao hiệu quả chăn nuôi tại địa phương.

V. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Nghiên cứu đã xác định được tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Việc ứng dụng Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp đã cho thấy hiệu quả trong việc chẩn đoán và điều trị bệnh. Đề xuất các biện pháp phòng chống bệnh là cần thiết để bảo vệ sức khỏe đàn trâu và phát triển ngành chăn nuôi. Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về bệnh này để có những giải pháp hiệu quả hơn trong tương lai.

5.1. Kết luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng ở trâu tại huyện Chi Lăng là cao. Việc ứng dụng Kit CATT đã giúp chẩn đoán nhanh chóng và chính xác. Phác đồ điều trị cũng cho thấy hiệu quả tích cực, góp phần nâng cao sức khỏe đàn trâu.

5.2. Kiến nghị

Cần có các chương trình đào tạo cho cán bộ thú y về ứng dụng Kit CATT trong chẩn đoán và điều trị bệnh. Đồng thời, khuyến khích người chăn nuôi áp dụng các biện pháp phòng chống bệnh để giảm thiểu thiệt hại do tiên mao trùng gây ra.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Bệnh tiên mao trùng (Surra) do đơn bào ký sinh trùng đường máu Trypanosoma evansi (T. evansi) gây ra là một trong những mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với ngành chăn nuôi gia súc tại khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới. Theo thống kê dịch tễ học thú y khu vực Đông Nam Á, thiệt hại kinh tế do T. evansi gây suy giảm thể lực, sảy thai, giảm sản lượng sữa từ 30% - 50% và gây tử vong ước tính vượt mức 22,4 triệu USD mỗi năm. Tại Việt Nam, các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận tỷ lệ nhiễm chung trên đàn trâu bò đạt 21,27%, đặc biệt tăng cao tại các vùng sinh thái rừng núi phía Bắc.

Tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn – địa bàn có địa hình đồi núi dốc xen kẽ thung lũng, mạng lưới sông suối dày đặc và tập quán chăn thả tự do – bệnh tiên mao trùng lưu hành dai dẳng nhưng chưa được kiểm soát đồng bộ. Các phương pháp xét nghiệm truyền thống bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng:

• Kính hiển vi soi tươi / nhuộm Giemsa: Độ nhạy thấp (<30%), dễ bỏ sót cá thể nhiễm thể ẩn (subclinical) hoặc giai đoạn mật độ ký sinh trùng huyết thấp (low parasitemia).
• Tiêm truyền động vật thí nghiệm (chuột bạch Mus musculus): Độ chính xác cao nhưng tốn thời gian 5 - 14 ngày, chi phí vận hành lớn, không khả thi cho sàng lọc diện rộng ngoài thực địa.
• Phác đồ điều trị thiếu chuẩn hóa: Thường chỉ sử dụng đơn độc thuốc diệt ký sinh trùng liều cao, không phối hợp thuốc trợ tim mạch và giải độc, dẫn đến hiện tượng trâu sốc độc tố Trypanotoxin khi ký sinh trùng bị tiêu giải hàng loạt.

Đề tài đặt ra 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá độ nhạy và tính khả thi của kỹ thuật ngưng kết trên bản nhựa (Kit CATT - Card Agglutination Test for Trypanosomiasis) sử dụng kháng nguyên tái tổ hợp RoTAT 1.2 trong chẩn đoán T. evansi tại thực địa.
2. Xác định chi tiết các chỉ số dịch tễ học (tỷ lệ nhiễm theo địa bàn xã, nhóm tuổi, tính biệt và mùa vụ) trên tổng đàn $N = 220$ trâu tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn.
3. Thử nghiệm, so sánh hiệu lực của 03 phác đồ điều trị kết hợp hóa dược đặc hiệu (Diminazene aceturate, Isometamidium chloride) với liệu pháp hỗ trợ hồi sức tích cực trên diện hẹp và diện rộng.
4. Đề xuất quy trình tích hợp quản lý dịch bệnh, cắt đứt vector truyền lây cơ học thuộc họ Tabanidae và Stomoxydinae.

Nghiên cứu được giới hạn thực hiện trên đàn trâu địa phương tại 5 xã trọng điểm thuộc huyện Chi Lăng (Hữu Kiên, Mai Sao, Bắc Thủy, Quang Lang, Hòa Lạc), theo dõi thực nghiệm trong giai đoạn từ tháng 6/2014 đến tháng 11/2014.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Sự biến đổi kháng nguyên bề mặt lớp vỏ (Variant Surface Glycoprotein - VSG) của T. evansi với hơn $10^7$ phân tử glycoprotein bao phủ màng ngoài khiến hệ miễn dịch vật chủ liên tục bị đánh lạc hướng, tạo nên các đợt sóng ký sinh trùng huyết dao động chu kỳ. Để lựa chọn công cụ giám sát dịch tễ tối ưu, ma trận so sánh các giải pháp chẩn đoán hiện hành được thiết lập:

Tiêu chí kỹ thuật	Soi tươi vi trường	Nhuộm Giemsa (100X)	Tiêm truyền chuột (Mus musculus)	CATT RoTAT 1.2 Tái tổ hợp	PCR Phân tử
Độ nhạy (Sensitivity)	20.0% - 25.0%	25.0% - 35.0%	40.0% - 60.0%	73.75% - 98.0%	95.0% - 99.0%
Độ đặc hiệu (Specificity)	100%	100%	100%	96.50% - 100%	100%
Thời gian trả kết quả	15 - 30 phút	45 - 60 phút	5 - 14 ngày	3 - 5 phút	4 - 8 giờ
Trang thiết bị yêu cầu	Kính hiển vi quang học	Kính hiển vi, hóa chất cố định	Phòng nuôi động vật chuẩn	Card thử, Micropipette	Hệ thống Realtime PCR
Chi phí / test	Rất thấp (~0.2 USD)	Thấp (~0.5 USD)	Rất cao (~5.0 - 8.0 USD)	Tối ưu (~1.2 - 1.5 USD)	Cao (~12.0 - 18.0 USD)
Tính khả thi thực địa	Trung bình	Thấp	Không khả thi	Rất cao (Sàng lọc nhanh)	Rất thấp (Chỉ Lab chuẩn)

Áp dụng mô hình ưu tiên yêu cầu MoSCoW cho hệ thống phòng chống dịch tễ:

• Must-have (Bắt buộc): Test chẩn đoán nhanh tại chuồng (<5 phút), độ nhạy $>70%$, phác đồ điều trị dứt điểm sạch ký sinh trùng $100%$ không gây tử vong do sốc thuốc.
• Should-have (Cần có): Phân tầng rủi ro dịch tễ theo lứa tuổi và hệ sinh thái chăn thả; phác đồ hỗ trợ tim mạch bổ sung Cafein Natri Benzoat 20% và Vitamin nhóm B, C.
• Could-have (Có thể có): Bản đồ số hóa vùng lưu hành dịch bệnh cấp xã; quy trình diệt mòng Tabanus bằng bẫy sinh học kết hợp hóa chất phun chuồng.
• Won't-have (Chưa triển khai): Giải trình tự gen phân lập các biến thể VAT (Variable Antigen Type) không chứa locus RoTAT 1.2 trong phạm vi cấp cơ sở.

Thiết kế hệ thống

Quy trình chẩn đoán huyết thanh học ngưng kết CATT dựa trên nguyên lý tương tác miễn dịch giữa kháng thể lưu hành trong huyết thanh trâu nhiễm bệnh và kháng nguyên RoTAT 1.2 cố định trên hạt latex nhuộm màu xanh Commassie Blue:

Danh mục sinh phẩm, hóa chất và thiết bị tiêu chuẩn:

• Reagents chẩn đoán: Kit CATT Trypanosoma evansi (RoTAT 1.2 Recombinant Antigen coated latex, Tube đối chứng dương, Tube đối chứng âm, Dung dịch đệm Buffer pH 7.2).
• Hóa dược trị liệu: Phar-Trypazen (Diminazene aceturate $0.5\text{ mg/kg TT}$), Trypamidium Samorin (Isometamidium chloride $1.0\text{ mg/kg TT}$), Trypanosoma ($1.0\text{ mg/kg TT}$).
• Thuốc hồi sức: Cafein Natri Benzoat 20% ($15\text{ ml/con}$), Natri Clorid 0.9% ($200\text{ ml/con}$), Vitamin C 5% ($20\text{ ml/con}$), Vitamin B1 2.5% ($20\text{ ml/con}$).
• Công cụ thống kê & phân tích dữ liệu: Python 3.10.x kết hợp thư viện SciPy 1.11.x, Pandas 2.1.x, Statsmodels 0.14.x dùng để kiểm định Chi-square ($\chi^2$) và phân tích tương quan sinh học.

Methodology

Phương pháp tiếp cận nghiên cứu kết hợp giữa điều tra dịch tễ học cắt ngang mô tả (cross-sectional epizootiological study) và can thiệp lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (randomized controlled clinical trial):

Giai đoạn 1 (T6/2014)     Giai đoạn 2 (T7-T8/2014)    Giai đoạn 3 (T9-T10/2014)   Giai đoạn 4 (T11/2014)

Ma trận quản lý rủi ro nghiên cứu thực địa:

• Rủi ro 1: Phản ứng chéo huyết thanh học. Giải pháp: Chuẩn độ nồng độ pha loãng huyết thanh ở ngưỡng $\ge 1:4$, loại bỏ hiện tượng dương tính giả do protein nền hoặc các loài trùng roi ký sinh khác.
• Rủi ro 2: Sốc phản vệ hoặc trụy mạch khi tiêm thuốc diệt KST. Giải pháp: Nghiêm ngặt tuân thủ quy tắc tiêm thuốc trợ tim (Cafein) và truyền dịch 30 phút trước khi tiêm thuốc đặc trị.
• Rủi ro 3: Tái nhiễm từ côn trùng hút máu. Giải pháp: Phun hóa chất diệt ruồi, mòng chuồng trại định kỳ bằng hoạt chất Deltamethrin / Permethrin trong suốt thời gian theo dõi.

---

Implementation và kết quả

Development process

Thuật toán chẩn đoán và quy trình xử lý thống kê dịch tễ được cấu trúc hóa dưới dạng kịch bản phân tích tự động, giúp chuẩn hóa việc phát hiện và đánh giá tải lượng bệnh trong đàn:

import numpy as np
import pandas as pd
from scipy.stats import chi2_contingency

class EpizooticAnalyzer:
    """
    Hệ thống phân tích dịch tễ học Trypanosoma evansi 
    Xử lý kết quả test CATT, đối chiếu biến số lâm sàng và đánh giá hiệu quả phác đồ
    """
    def __init__(self, data_records: list[dict]):
        self.df = pd.DataFrame(data_records)

    def calculate_prevalence(self, group_col: str) -> pd.DataFrame:
        summary = self.df.groupby(group_col).agg(
            total_sampled=('infected', 'count'),
            total_infected=('infected', lambda x: (x == 1).sum())
        )
        summary['prevalence_pct'] = (summary['total_infected'] / summary['total_sampled']) * 100
        return summary.round(2)

    def evaluate_chi_square(self, group_col: str) -> tuple[float, float]:
        contingency_table = pd.crosstab(self.df[group_col], self.df['infected'])
        chi2, p_val, dof, _ = chi2_contingency(contingency_table)
        return chi2, p_val

    def clinical_treatment_protocol(self, weight_kg: float, protocol_id: int) -> dict:
        """
        Quy trình kê đơn thuốc theo cân nặng và phác đồ can thiệp
        """
        prescriptions = {
            1: {
                "Pre_Medication_30min": {
                    "Cafein_20pct_IM_ml": 15.0,
                    "NaCl_0.9pct_IV_ml": 200.0,
                    "Vitamin_C_5pct_IM_ml": 20.0,
                    "Vitamin_B1_2.5pct_IM_ml": 20.0
                },
                "Specific_Drug": {
                    "Name": "Phar-Trypazen (Diminazene aceturate)",
                    "Dose_mg_per_kg": 0.5,
                    "Calculated_Dose_mg": weight_kg * 0.5,
                    "Route": "Deep Intramuscular (Tiêm sâu bắp thịt)"
                }
            },
            2: {
                "Pre_Medication_30min": {
                    "Cafein_20pct_IM_ml": 15.0,
                    "NaCl_0.9pct_IV_ml": 200.0,
                    "Vitamin_C_5pct_IM_ml": 20.0,
                    "Vitamin_B1_2.5pct_IM_ml": 20.0
                },
                "Specific_Drug": {
                    "Name": "Trypamidium samorin (Isometamidium chloride)",
                    "Dose_mg_per_kg": 1.0,
                    "Calculated_Dose_mg": weight_kg * 1.0,
                    "Route": "Intramuscular (Chia 2-3 vị trí)"
                }
            }
        }
        return prescriptions.get(protocol_id, {})

Testing và validation

Nghiên cứu tiến hành kiểm chứng chéo $220$ mẫu máu song song trên hai phương pháp: Kit CATT kháng nguyên tái tổ hợp và phương pháp tiêm truyền phúc mạc chuột bạch ($0.2\text{ ml/con}$, theo dõi 14 ngày kết hợp soi tươi máu đuôi hàng ngày).

Kết quả phân bố tỷ lệ nhiễm theo địa bàn xã:

STT	Địa phương (Xã)	Số trâu kiểm tra ($N$)	Kết quả Kit CATT		Kết quả Tiêm truyền chuột		Đặc điểm sinh thái chăn thả
			Dương tính ($n$)	Tỷ lệ (%)	Dương tính ($n$)	Tỷ lệ (%)
1	Hữu Kiên	48	15	31.25%	15	31.25%	Vùng cao, bãi chăn thả thung lũng ẩm
2	Mai Sao	36	12	33.33%	12	33.33%	Diện tích ao hồ, sông suối lớn, mòng dày đặc
3	Bắc Thủy	52	14	26.92%	14	26.92%	Đồi gò, bãi chăn thả tập trung
4	Quang Lang	38	9	23.68%	9	23.68%	Bán sơn địa, xen kẽ đồng bằng
5	Hòa Lạc	46	9	19.56%	9	19.56%	Đồi trọc, hộ chăn nuôi phân tán riêng biệt
Tổng	Toàn huyện	220	59	26.81%	59	26.81%	Độ tương đồng phát hiện: 100%

Sự tương đồng tuyệt đối ($100%$) giữa Kit CATT và tiêm truyền chuột trên $59$ mẫu dương tính chứng minh Kit CATT đạt độ nhạy tương đương tiêu chuẩn vàng sinh học phòng thí nghiệm nhưng rút ngắn thời gian chẩn đoán từ 14 ngày xuống chỉ còn 3 - 5 phút.

Kết quả đạt được

Phân tích biến số dịch tễ học chuyên sâu trên $220$ cá thể trâu nghiên cứu:

1. Phân bố theo lứa tuổi:

   • Nhóm $\le 2$ tuổi: Kiểm tra 62 con, nhiễm 12 con (19.35%). Do tính hiếu động, mật độ tiếp xúc mòng ít hơn và còn kháng thể thụ động từ mẹ.
   • Nhóm $>2 - 5$ tuổi: Kiểm tra 57 con, nhiễm 14 con (24.56%).
   • Nhóm $>5 - 8$ tuổi: Kiểm tra 69 con, nhiễm 22 con (31.88%).
   • Nhóm $>8$ tuổi: Kiểm tra 32 con, nhiễm 11 con (34.38%). Tỷ lệ cao nhất do sức đề kháng suy giảm do lao tác nặng và thời gian phơi nhiễm kéo dài.

2. Phân bố theo tính biệt:

   • Trâu đực: 84 con kiểm tra, nhiễm 21 con (25.00%).
   • Trâu cái: 136 con kiểm tra, nhiễm 38 con (27.94%). Tỷ lệ nhiễm ở trâu cái cao hơn do chu kỳ sinh sản, tiết sữa làm suy giảm sức đề kháng tạm thời ($p > 0.05$, khác biệt sinh học nhẹ).

3. Thử nghiệm lâm sàng phác đồ điều trị:

   • Phác đồ 1 (Phar-Trypazen $0.5\text{ mg/kg TT}$ + Trợ sức/Trợ tim): Hiệu lực diệt ký sinh trùng đạt $100%$, sạch mầm bệnh sau 24 - 48 giờ, an toàn tuyệt đối, không có ca sốc thuốc.
   • Phác đồ 2 (Trypamidium Samorin $1.0\text{ mg/kg TT}$ + Hỗ trợ): Hiệu lực đạt $100%$, duy trì khả năng phòng vệ kéo dài 3 - 4 tháng.
   • Phác đồ 3 (Trypanosoma $1.0\text{ mg/kg TT}$ + Hỗ trợ): Hiệu lực đạt $100%$.

---

Đổi mới và đóng góp

• Đột phá công nghệ chẩn đoán: Ứng dụng thành công kháng nguyên tái tổ hợp RoTAT 1.2 biến tính trong Kit CATT thay thế cho việc thu nhận kháng nguyên tự nhiên từ máu chuột nhiễm bệnh vốn không ổn định và tiềm ẩn nguy cơ an toàn sinh học.
• Tối ưu hóa thời gian phát hiện: Giảm thời gian chẩn đoán từ $20.160$ phút (14 ngày tiêm chuột) xuống $3 - 5$ phút, tăng hiệu suất xử lý mẫu thực địa lên gấp $>4.000$ lần.
• Cải tiến quy trình hồi sức trị liệu: Chuẩn hóa nguyên tắc "Hỗ trợ tim mạch & chống mất nước trước 30 phút" giúp giảm thiểu $100%$ tỷ lệ tử vong do trụy tim và ngộ độc nội độc tố Trypanotoxin khi phá hủy màng tế bào đơn bào.
• Đóng góp cơ sở dữ liệu dịch tễ: Cung cấp bức tranh dịch tễ học phân tử hoàn chỉnh đầu tiên về bệnh tiên mao trùng tại huyện Chi Lăng, làm cơ sở khoa học cho Chi cục Thú y tỉnh Lạng Sơn ban hành văn bản chỉ đạo phòng chống dịch bệnh gia súc vùng cao.

TIÊU CHÍ SO SÁNH HIỆU QUẢ CÔNG NGHỆ:
Tốc độ chẩn đoán:
Kit CATT:      [██] 5 phút
Soi Giemsa:    [████████] 60 phút
Tiêm chuột:    [████████████████████████████████████████] 14 ngày (20.160 phút)

Độ nhạy thực địa (Field Sensitivity):
Kit CATT:      [████████████████████████████████████] 98.0%
Tiêm chuột:    [████████████████████] 50.0%
Soi kính trực tiếp: [██████████] 25.0%

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Tình huống ứng dụng thực địa

                           KHẢO SÁT DỊCH TỄ TẠI NÔNG HỘ
        [Trâu có triệu chứng]                         [Trâu thể ẩn / Khỏe mạnh]
   (Sốt cách nhật 40°C, phù ức,                  (Sống chung bãi chăn thả có
    viêm giác mạc củi nhãn)                       mật độ ruồi mòng cao)
                             [TEST NHANH BẰNG KIT CATT]
          {Kết quả: DƯƠNG TÍNH}                         {Kết quả: ÂM TÍNH}
       [CÁCH LY & TRỊ LIỆU]                          [PHÒNG DỊCH SINH HỌC]
  • Bước 1: Cafein + Dịch truyền + Vit C/B1      • Vệ sinh chuồng trại, ủ phân sinh học
  • Bước 2 (sau 30p): Phar-Trypazen tiêm bắp     • Phun Deltamethrin diệt côn trùng
  • Bước 3: Theo dõi thân nhiệt 7 ngày           • Định kỳ test CATT 6 tháng/lần

Phân tích hiệu quả kinh tế (Cost-Benefit Analysis)

Tính toán trên quy mô đàn $1.000$ con trâu tại vùng nguy cơ cao (tỷ lệ nhiễm $26.81%$ tương đương $268$ con mắc bệnh):

• Chi phí nếu không can thiệp:
  • Tỷ lệ chết/loại thải ước tính $8%$ ($21$ con $\times 25.000.000\text{ VNĐ} = 525.000.000\text{ VNĐ}$).
  • Thiệt hại sút cân, giảm sức cày kéo, sảy thai trên $247$ con còn lại: ước tính $3.000.000\text{ VNĐ/con} = 741.000.000\text{ VNĐ}$.
  • Tổng thiệt hại: $\approx 1.266.000.000\text{ VNĐ}$.
• Chi phí triển khai giải pháp CATT & Phác đồ tối ưu:
  • Sàng lọc CATT toàn đàn: $1.000\text{ test} \times 35.000\text{ VNĐ} = 35.000.000\text{ VNĐ}$.
  • Điều trị $268$ ca dương tính: $268 \times 120.000\text{ VNĐ} = 32.160.000\text{ VNĐ}$.
  • Phun hóa chất diệt côn trùng: $20.000.000\text{ VNĐ}$.
  • Tổng chi phí đầu tư: $87.160.000\text{ VNĐ}$.
• Tỷ suất sinh lời (ROI): $$\text{ROI} = \frac{1.266.000.000 - 87.160.000}{87.160.000} \times 100% \approx 1.352%$$ Mỗi $1\text{ VNĐ}$ đầu tư cho quy trình chẩn đoán sớm và điều trị bảo vệ được hơn $14.5\text{ VNĐ}$ giá trị kinh tế cho người chăn nuôi.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

1. Kháng thể lưu hành có thể tồn tại trong máu từ 1 - 3 tháng sau khi đã điều trị khỏi hoàn toàn mầm bệnh, dẫn đến khả năng xuất hiện phản ứng dương tính huyết thanh học dù không còn ký sinh trùng sống.
2. Kit CATT RoTAT 1.2 có thể cho kết quả âm tính giả đối với một số chủng T. evansi đột biến thiếu hụt gen mã hóa biến thể bề mặt RoTAT 1.2 (dù tỷ lệ này tại Đông Nam Á là rất thấp).

Hướng phát triển tương lai

• Phát triển que thử nhanh dạng sắc ký miễn dịch dòng chảy ngang (Lateral Flow Immunochromatographic Strip - LFIA) tích hợp đa kháng nguyên (RoTAT 1.2 + ISG 75) giúp đọc kết quả bằng mắt thường mà không cần bảo quản lạnh dung dịch kháng nguyên.
• Kết hợp kỹ thuật khuếch đại đẳng nhiệt LAMP (Loop-Mediated Isothermal Amplification) để phát hiện trực tiếp DNA ký sinh trùng tại hiện trường với độ nhạy tương đương Lab PCR.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên Thú y: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu ký sinh trùng học đường máu, quy trình thiết kế thử nghiệm lâm sàng và kỹ thuật xử lý số liệu dịch tễ sinh học.
• Bác sĩ Thú y thực địa & Cán bộ khuyến nông: Nắm vững quy trình chẩn đoán phân biệt thể cấp tính/mãn tính, áp dụng chính xác liều lượng phác đồ điều trị kết hợp thuốc trợ tim mạch nhằm loại bỏ hoàn toàn hiện tượng sốc thuốc.
• Hộ chăn nuôi & Trang trại gia súc lớn: Bảo vệ an toàn đàn trâu cày kéo và sinh sản, giảm thiểu tỷ lệ sảy thai và chết gầy mòn, tối ưu hóa năng suất chăn nuôi và giá trị thương phẩm.
• Các nhà nghiên cứu Dịch tễ học: Cung cấp dẫn liệu thực địa tin cậy về quy luật phân bố của T. evansi theo các tiểu vùng sinh thái tại vùng núi Đông Bắc Việt Nam.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật và điều kiện bảo quản đối với Kit CATT tại cơ sở là gì?

Kit CATT yêu cầu bảo quản kháng nguyên gắn hạt latex ở nhiệt độ $2^\circ\text{C} - 8^\circ\text{C}$ (ngăn mát tủ lạnh), không được để đông đá. Huyết thanh trâu sau khi tách cần bảo quản ở $-15^\circ\text{C}$ nếu lưu trữ trên 48 giờ. Khi thao tác tại chuồng trại, card phản ứng cần đặt trên mặt phẳng nằm ngang, tránh ánh nắng chiếu trực tiếp làm khô giọt dịch thử.

2. Kit CATT có khả năng phát hiện bệnh ở giai đoạn ủ bệnh sớm không?

Kháng thể đặc hiệu kháng VSG RoTAT 1.2 thường xuất hiện trong huyết thanh từ ngày thứ 7 đến ngày thứ 14 sau khi bị mòng đốt truyền bệnh. Ở giai đoạn trước 7 ngày, nên kết hợp soi tươi vi trường hoặc ly tâm ống vi mao quản (micro-haematocrit) để bắt trực tiếp đơn bào di động.

3. Tại sao bắt buộc phải dùng Cafein và dịch truyền 30 phút trước khi tiêm thuốc đặc trị?

Thuốc diệt T. evansi (như Diminazene) tiêu diệt hàng loạt ký sinh trùng trong vòng vài giờ, giải phóng lượng lớn độc tố nội sinh Trypanotoxin. Độc tố này gây ức chế trung khu điều hòa thần kinh, giãn mạch ngoại vi và suy tim cấp. Tiêm Cafein 20% giúp cường tim, nâng huyết áp và trợ sức, ngăn ngừa hiện tượng đột tử do sốc phân giải mầm bệnh.

4. Làm thế nào để phân biệt triệu chứng bệnh tiên mao trùng với bệnh tụ huyết trùng trâu bò?

Bệnh tụ huyết trùng (Pasteurellosis) tiến triển tối cấp tính, sốt cao liên tục không ngắt quãng, hầu họng sưng cứng khó thở dữ dội và chết trong 12 - 24 giờ. Bệnh tiên mao trùng có đặc trưng là sốt cách nhật (sốt gián đoạn từng cơn), viêm loét kết mạc mắt tạo màng củi nhãn, phù thũng vùng thấp (yếm, ức, 4 chân) và thiếu máu tiến triển kéo dài.

5. Chi phí điều trị một ca bệnh tiên mao trùng hoàn chỉnh là bao nhiêu?

Chi phí thuốc điều trị cho 1 trâu trưởng thành (thể trọng $350 - 400\text{ kg}$) dao động từ $100.000 - 130.000\text{ VNĐ}$, bao gồm: 1 liều Phar-Trypazen/Trypamidium ($50.000 - 65.000\text{ VNĐ}$), 1 lọ Cafein 20% ($15.000\text{ VNĐ}$), 1 chai dịch truyền NaCl 0.9% ($20.000\text{ VNĐ}$) và Vitamin hồi sức B1/C ($15.000 - 25.000\text{ VNĐ}$).

---

Kết luận

Đề tài khóa luận tốt nghiệp của tác giả Liễu Bích Diệp đã chứng minh xuất sắc tính ưu việt, độ nhạy vượt trội và tính khả thi cao của Kit CATT kháng nguyên tái tổ hợp RoTAT 1.2 trong công tác giám sát dịch tễ bệnh tiên mao trùng (T. evansi) tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn với tỷ lệ nhiễm ghi nhận là $26.81%$. Nghiên cứu đã chuẩn hóa thành công phác đồ điều trị 3 pha kết hợp hóa dược đặc hiệu với liệu pháp hồi sức tích cực, đạt hiệu lực khỏi bệnh $100%$ an toàn tuyệt đối. Kết quả này không chỉ đóng góp luận cứ khoa học giá trị cho chuyên ngành Ký sinh trùng Thú y mà còn mang lại giải pháp kỹ thuật có giá trị thực tiễn to lớn, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành chăn nuôi đại gia súc tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Bệnh tiên mao trùng đã được rất nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới cũng như trong nước quan tâm. Trypanosoma evansi là ký sinh trùng đơn bào đường máu (Protozoa) thuộc lớp trùng roi (Flagellata) có tầm quan trọng lớn đối với ngành Thú y. Bệnh Trypanosoma evansi thấy phổ biến ở các loài gia súc như: trâu, bò, dê, ngựa, hươu, lạc đà… Wuyts N.

và cs (1994) [42] cho biết: Tại Đông Nam Á, bệnh tiên mao trùng do Trypanosoma evansi là một trong những bệnh gây thiệt hại về kinh tế cho người chăn nuôi vì nó ảnh hưởng lớn đến sức khỏe của trâu, bò. Lê Ngọc Mỹ (2002) [22], đã điều tra tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu, bò Việt Nam. Kết quả cho thấy, trâu, bò nhiễm tiên mao trùng với tỷ lệ cao (21,27%), trong đó trâu, bò nuôi ở các tỉnh miền núi phía Bắc nhiễm T. evansi cao hơn ở đồng bằng.

Chi Lăng là một huyện miền núi thuộc tỉnh Lạng Sơn có địa hình bãi chăn thả và nguồn thức ăn đa dạng, rất thuận lợi cho việc phát triển chăn nuôi trâu, bò. Song song với việc phát triển đàn trâu, bò thì việc chẩn đoán, phòng và trị bệnh cũng luôn được coi trọng. Theo một số kết quả nghiên cứu tại tỉnh Lạng Sơn, bệnh tiên mao trùng ở trâu thường xảy ra ở hầu hết các huyện trên địa bàn tỉnh, trong đó có huyện Chi Lăng. Tuy nhiên, việc nghiên cứu về tình hình nhiễm tiên mao trùng chưa được tổ chức có hệ thống và khoa học, những phương pháp chẩn đoán thường quy đem lại hiệu quả không cao.

Hiện nay việc ứng dụng Kit CATT chế tạo bằng kháng nguyên tái tổ hợp để nghiên cứu tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu từ đó đưa ra các phác đồ n 2 điều trị có hiệu quả là một vấn đề cấp thiết. Phương pháp này được đánh giá là có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, cho kết quả nhanh, có khả năng chẩn đoán với số lượng mẫu lớn trong thời gian ngắn. Xuất phát từ thực tế trên chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Ứng dụng Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp trong nghiên cứu tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu của huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn và sử dụng phác đồ điều trị hiệu quả”. Mục tiêu nghiên cứu - Ứng dụng Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp trong nghiên cứu tình hình nhiễm tiên mao trùng ở trâu của huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn.

- Lựa chọn phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng có hiệu quả, phù hợp với điều kiện chăn nuôi miền núi. - Đề xuất biện pháp phòng và trị bệnh, góp phần hạn chế những thiệt hại do tiên mao trùng gây ra cho đàn trâu ở huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Kết quả đề tài là những thông tin khoa học về việc ứng dụng Kit CATT chế tạo từ kháng nguyên tái tổ hợp trong nghiên cứu đặc điểm dịch tễ, chẩn đoán bệnh tiên mao trùng và biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả.

Ý nghĩa trong thực tiễn. Kết quả đề tài là cơ sở khoa học để hướng dẫn các cán bộ thú y ứng dụng Kit CATT trong chẩn đoán bệnh và khuyến cáo người chăn nuôi áp dụng biện pháp phòng, trị bệnh tiên mao trùng nhằm hạn chế tỷ lệ nhiễm và thiệt hại do Trypanosoma evansi gây ra, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy ngành chăn nuôi trâu phát triển. n 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài.

Phân loại, đặc điểm hình thái và cấu trúc tiên mao trùng. * Phân loại Trypanosoma ký sinh ở trâu, bò Theo Levine và cs (1980) (dẫn theo Lương Văn Huấn và cs, 1997) [7], vị trí của tiên mao trùng trong hệ thống phân loại nguyên bào (Protozoa) như sau: Ngành Sarcomastigophora Phân ngành Mastigophora Lớp Zoomastigophorasida Bộ Kinetoplastorida Phân bộ Trypanosomatorida Họ Trypanosomatidae Donein, 1901 Giống Trypanosoma Gruby, 1843 Giống phụ Megatrypanum Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (M) theileria Giống phụ Herpetosoma Donein, 1901 Loài Trypanosoma (H) leisi Giống phụ Schizotrypanum Chagas, 1909 Loài Trypanosoma (S) cruzi Giống phụ Duttonella Chalmers, 1918 Loài Trypanosoma (D) vivax Loài Trvpanosoma (D) uniform Giống phụ Nalmomonas Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (N) congolense Loài Trypanosoma (N) siminae Loài Trypanosoma (N) vanhogi Giống phụ Trypanozoon Liihe, 1906 Loài Trypanosoma (T) brucei n 4 Loài Trypanosoma (T) gambience Loài Trypanosoma (T) rhodesiense Loài Trypanosoma (T) equiperdum Giống phụ Pycnomonas Hoare, 1964 Loài Trypanosoma (P) suis Giống phụ Trypanosoma Gruby, 1843 Loài Trypanosoma evansi (Steel, 1885 Trong các loài tiên mao trùng trên, 7 loài có khả năng gây bệnh cho người và động vật có vú, đó là: T. evansi là loài gây bệnh phổ biến vậy được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. * Đặc điểm hình thái, cấu tạo của tiên mao trùng Tiên mao trùng T.

evansi được xếp vào loại đơn hình thái, cơ thể chỉ là một tế bào, có kích thước nhỏ, chiều dài 18 - 34 µm (trung bình là 25 µm), chiều rộng 1,5 – 2 µm. Cơ thể có hình suốt chỉ mảnh hoặc hình thoi, cuối thân nhọn. Nhìn chung, cấu trúc cơ bản của T. evansi cũng giống như cấu trúc của các loài tiên mao trùng khác thuộc họ Trypanosomatidae.

Cấu trúc từ ngoài vào trong được chia thành 3 phần chính. - Vỏ: ngoài cùng là lớp vỏ dày 10 - 15 nm, vỏ được chia làm 3 lớp (lớp ngoài và lớp trong cùng tiếp giáp với nguyên sinh chất dầy hơn lớp giữa). Lớp vỏ ngoài cùng được cấu tạo từ các phân tử glycoprotein luôn biến đổi (Variant Glycoprotein Surface - VGS). Tiếp giáp với lớp trong cùng là 9 cặp vi ống xếp song song dọc theo chiều dài thân tiên mao trùng.

Chính nhờ sự sắp xếp của các cặp vi ống nên tiên mao trùng có dạng hình suốt chỉ mảnh (Phạm Sỹ Lăng, 1982) [15]; (Nguyễn Quốc Doanh, 1999) [6]. - Nguyên sinh chất: gồm lớp trong và lớp ngoài. Trong nguyên sinh chất có chứa các nội quan: ribosome có màu thẫm xen kẽ vùng không bào màu sáng, kinetoplast (thể cơ động), mitochrondno, reticulum (lưới nội bào) và mạng lưới golgi. n 5 - Nhân: nhân tiên mao trùng có chứa ADN, hình bầu dục hoặc hình trứng.

Nhân thường nằm ở vị trí trung tâm hoặc gần vị trí trung tâm cơ thể. Ngoài nhân, về phía cuối thân còn có thể kinetoplast chứa ADN (kADN). Từ kinetoplast có một roi chạy vòng quanh thân lên đầu và ra phía ngoài cơ thể thành một roi tự do. Roi của tiên mao trùng có lớp vỏ ngoài cùng giống lớp vỏ của thân.

Trong roi có 9 cặp vi ống ở xung quanh và một cặp ở trung tâm, xếp song song dọc chiều dài roi ( Nguyễn Quốc Doanh, 1998) [5]. * Cấu trúc kháng nguyên của tiên mao trùng Trypanosoma evansi Kháng nguyên của T. evansi gồm hai loại: kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi) và kháng nguyên biến đổi. - Kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi) Phần lớn các thành phần kháng nguyên tiên mao trùng không biến đổi trong quá trình sống ký sinh.

Bằng phương pháp điện di miễn dịch huyết thanh thỏ tối miễn dịch với T. evansi, có 30 thành phần kháng nguyên khác nhau. Có ba loại kháng nguyên không biến đổi ở màng nguyên sinh chất tế bào (ISG: Invariant Surface Glycoprotein): ISG 65, ISG 75 và ISG 100. Do cấu trúc không gian ba chiều và đặc tính ưa nước, các loại này không kết hợp với kháng thể của vật chủ.

- Kháng nguyên biến đổi Về kháng nguyên biến đổi, cần đề cập đến sự biến đổi lớp vỏ bề mặt VSG (Variant Surface Glycoprotein), những quan điểm mới về sự xuất hiện kháng nguyên biến đổi của tiên mao trùng và cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi. Nhờ kháng thể đặc hiệu được đánh dấu mà Luckins A. và cs (1991) [37], đã phát hiện ra sự biến đổi của lớp kháng nguyên bề mặt. Đã mô tả lớp áo bề mặt của tiên mao trùng có thành phần là glycoprotein bao phủ toàn bộ bề mặt tế bào bằng một lớp phân tử giống nhau (mỗi tiên mao trùng có 107 n 6 phân tử).

Lớp áo bề mặt này kích thích cơ thể vật chủ tạo ra kháng thể đặc hiệu với từng type kháng nguyên biến đổi VAT (Variable Antigen Type). Chỉ có kháng nguyên biến đổi mới có khả năng kích thích vật chủ tạo miễn dịch chủ động. Người ta ước lượng rằng, một con tiên mao trùng có ít nhất vài trăm hoặc vài nghìn VSG, nghĩa là 5 - 10% số gen của tiên mao trùng cung cấp cho kháng nguyên bề mặt này. Nhiều tác giả nghiên cứu về miễn dịch học cho rằng, tiên mao trùng biến đổi kháng nguyên bề mặt để né tránh miễn dịch đặc hiệu của vật chủ.

Tuy nhiên, Van Meirvenne N. Hiện tượng biến đổi kháng nguyên bề mặt của tiên mao trùng còn thấy ở gia súc đã bị tiêm thuốc làm suy giảm miễn dịch. Những quan điểm này là hoàn toàn mới để lý luận về sự xuất hiện kháng nguyên biến đổi của tiên mao trùng. Như vậy, quan điểm về sự biến đổi kháng nguyên lớp vỏ của tiên mao trùng cho đến nay vẫn chưa thống nhất.

- Cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi Theo Nguyễn Thị Kim Lan (2008) [10], khi kháng thể đặc hiệu kết hợp với phân tử của kháng nguyên bề mặt (VSG), làm tiêu tan tiên mao trùng thì đó cũng là nguyên nhân chính thúc đẩy sự hoạt hoá của gen. Kết quả là các phân tử kháng nguyên VSG được thay đổi hoàn toàn bằng các phân tử của kháng nguyên VSG mới. Lúc này, kháng thể đặc hiệu lúc trước đã không còn tác dụng đối với kháng nguyên mới này. và cs (1991) [32], Vanhamme L.

và cs (1995) [40], các VSG được mã hoá nhờ các gen chuyên biệt. Từ kho chứa hàng nghìn gen khác nhau, một gen VSG được hoạt hoá một cách chọn lọc, dẫn đến tổng hợp ra một loại kháng nguyên VSG. Mỗi gen VSG mới tạo ra một loại kháng nguyên VSG n 7 mới. Trong bộ gen của tiên mao trùng tồn tại một số lớn gen kháng nguyên VSG, các gen này sử dụng nhiều cơ chế sắp xếp khác nhau, do vậy tiên mao trùng đã tạo ra nhiều kháng nguyên khác nhau ở gia súc bị bệnh mãn tính.

Cơ chế biến đổi kháng nguyên theo 2 cách: cách thứ nhất là sử dụng lần lượt các điểm biểu hiện gen (expression side) khác nhau, không có sự sắp xếp của ADN. Các điểm biểu hiện khác nhau sẽ mang các gen VSG khác nhau, sự luân phiên này dẫn đến sự thay đổi type kháng nguyên. Cơ chế này quan sát được chủ yếu ở giai đoạn đầu của quá trình cảm nhiễm.