Luận văn thạc sĩ nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ ứng dụng kit catt chẩn đoán bệnh tiên mao trùng do trypanosoma evansi gây ra ở trâu tại huyện chi lăng tỉnh lạng sơn và biện pháp phòng trị

Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ, ứng dụng kit CATT chẩn đoán bệnh tiên mao trùng do Trypanosoma evansi ở trâu tại Chi Lăng, Lạng Sơn và biện pháp phòng trị hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Lê Khánh
• Người hướng dẫn: TS. Sa Đình Chiến
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Dịch Tễ Và Ứng Dụng Kit CATT Chẩn Đoán Bệnh Tiên Mao Trùng Do Trypanosoma Evansi Ở Trâu Tại Chi Lăng, Lạng Sơn
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2. Đặc điểm, hình thái, cấu trúc và phân loại tiên mao trùng
• 1.3. Dịch tễ học tiên mao trùng
• 1.4. Đặc điểm bệnh lý và lâm sàng của bệnh
• 1.5. Chẩn đoán bệnh tiên mao trùng
• 1.6. Phòng trị bệnh tiên mao trùng
• 1.7. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU BỆNH TIÊN MAO TRÙNG
• 1.7.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.7.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG VÀ VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.2. ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng trên đàn trâu tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn
• 2.3.2. Ứng dụng Kit CATT trong chẩn đoán bệnh tiên mao trùng ở huyện Chi Lăng
• 2.3.3. Xác định phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng đạt hiệu quả
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Phương pháp thu thập mẫu
• 2.4.2. Phương pháp phát hiện tiên mao trùng trong mẫu
• 2.4.3. Phương pháp định danh tiên mao trùng
• 2.4.4. Phương pháp ứng dụng Kit CATT chẩn đoán bệnh tiên mao trùng ở trâu
• 2.4.5. Phương pháp nghiên cứu khả năng mẫn cảm của T. evansi với một số loại thuốc trên chuột bạch
• 2.4.6. Xây dựng phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng cho trâu
• 2.4.7. Một số quy định trong nghiên cứu đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng
• 2.5. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ SỐ LIỆU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ BỆNH TIÊN MAO TRÙNG TRÊN ĐÀN TRÂU TẠI HUYỆN CHI LĂNG
• 3.1.1. Định danh loài tiên mao trùng phân lập từ đàn trâu tại huyện Chi Lăng
• 3.1.2. Tình hình nhiễm tiên mao trùng trên đàn trâu tại huyện Chi Lăng
• 3.1.3. Nghiên cứu về ruồi, mòng hút máu truyền bệnh tiên mao trùng
• 3.2. ỨNG DỤNG KIT CATT TRONG CHẨN ĐOÁN BỆNH TIÊN MAO TRÙNG Ở HUYỆN CHI LĂNG
• 3.2.1. Kiểm tra độ nhạy, độ đặc hiệu của Kit CATT
• 3.2.2. Kết quả chẩn đoán bệnh tiên mao trùng ở huyện Chi Lăng bằng Kit CATT
• 3.3. XÁC ĐỊNH PHÁC ĐỒ ĐIỀU TRỊ BỆNH TIÊN MAO TRÙNG ĐẠT HIỆU QUẢ
• 3.3.1. Thử nghiệm thuốc điều trị bệnh tiên mao trùng trên diện hẹp
• 3.3.2. Thử nghiệm phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng trên diện rộng
• 3.3.3. Đề xuất biện pháp phòng chống bệnh T. evansi trên đàn trâu tại huyện Chi Lăng
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu dịch tễ bệnh tiên mao trùng ở trâu tại Chi Lăng Lạng Sơn

Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm dịch tễ của bệnh tiên mao trùng do Trypanosoma evansi gây ra trên đàn trâu tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh cao, đặc biệt trong mùa mưa, khi điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của ruồi và mòng - vật trung gian truyền bệnh. Dịch tễ học chỉ ra rằng bệnh lây lan chủ yếu qua côn trùng hút máu, gây thiệt hại lớn về kinh tế cho người chăn nuôi. Nghiên cứu cũng xác định các yếu tố nguy cơ như tuổi, giới tính và mùa vụ ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm bệnh.

1.1. Phân bố địa lý và vật chủ

Bệnh tiên mao trùng phân bố rộng khắp các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đặc biệt là ở châu Á, châu Phi và Nam Mỹ. Tại Việt Nam, bệnh xuất hiện ở hầu hết các tỉnh, trong đó Chi Lăng, Lạng Sơn là khu vực có tỷ lệ nhiễm cao. Vật chủ chính của Trypanosoma evansi là trâu, bò, ngựa và một số loài thú hoang. Ruồi và mòng thuộc họ Tabanidae và Stomoxydinae là vật trung gian truyền bệnh chính.

1.2. Đặc điểm lâm sàng và bệnh lý

Bệnh tiên mao trùng gây ra các triệu chứng như thiếu máu, suy nhược, giảm khả năng sinh sản và sức sản xuất. Trâu nhiễm bệnh thường gầy yếu, chậm lớn và có nguy cơ tử vong cao nếu không được điều trị kịp thời. Bệnh lý cho thấy sự tổn thương các cơ quan nội tạng do ký sinh trùng xâm nhập vào máu và mô.

II. Ứng dụng kit CATT trong chẩn đoán bệnh tiên mao trùng

Nghiên cứu đã ứng dụng kit CATT để chẩn đoán bệnh tiên mao trùng trên đàn trâu tại Chi Lăng. Kết quả cho thấy kit CATT có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, giúp phát hiện nhanh và chính xác sự hiện diện của Trypanosoma evansi trong máu. Phương pháp này được đánh giá là hiệu quả và phù hợp với điều kiện thực địa, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và kiểm soát bệnh.

2.1. Đánh giá độ nhạy và độ đặc hiệu của kit CATT

Thử nghiệm kit CATT trên mẫu máu của trâu nhiễm bệnh cho thấy độ nhạy đạt 95% và độ đặc hiệu đạt 98%. Kết quả này khẳng định tính hiệu quả của kit CATT trong việc chẩn đoán bệnh tiên mao trùng, đặc biệt trong điều kiện thiếu trang thiết bị hiện đại.

2.2. Kết quả chẩn đoán tại Chi Lăng

Áp dụng kit CATT tại Chi Lăng, tỷ lệ nhiễm bệnh được xác định là 25% trên tổng đàn trâu. Kết quả này giúp xác định các khu vực có nguy cơ cao và đề xuất các biện pháp phòng ngừa kịp thời.

III. Biện pháp phòng và trị bệnh tiên mao trùng

Nghiên cứu đề xuất các biện pháp phòng trị hiệu quả cho bệnh tiên mao trùng trên đàn trâu tại Chi Lăng. Các phác đồ điều trị được thử nghiệm cho thấy hiệu quả cao trong việc giảm tỷ lệ nhiễm bệnh và tử vong. Đồng thời, các biện pháp phòng ngừa như kiểm soát côn trùng trung gian và cải thiện điều kiện chăn nuôi được khuyến cáo áp dụng rộng rãi.

3.1. Phác đồ điều trị hiệu quả

Thử nghiệm các loại thuốc như Diminazene aceturate và Isometamidium chloride cho thấy hiệu quả cao trong điều trị bệnh tiên mao trùng. Phác đồ điều trị được đề xuất bao gồm liều lượng và thời gian sử dụng thuốc phù hợp với điều kiện chăn nuôi tại địa phương.

3.2. Biện pháp phòng ngừa

Các biện pháp phòng ngừa bao gồm kiểm soát ruồi và mòng bằng cách sử dụng thuốc diệt côn trùng, cải thiện vệ sinh chuồng trại và tăng cường sức đề kháng cho đàn trâu. Những biện pháp này giúp giảm thiểu nguy cơ lây lan bệnh và bảo vệ sức khỏe đàn gia súc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh tiên mao trùng do Trypanosoma evansi gây ra là một trong những bệnh ký sinh trùng đường máu có ảnh hưởng nghiêm trọng đến ngành chăn nuôi, đặc biệt là đối với đàn trâu tại các vùng miền núi như huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Theo báo cáo của ngành, tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng trên trâu dao động từ 13% đến 30%, với tỷ lệ gia súc chết trong số mắc bệnh lên tới 6,3% - 20%. Huyện Chi Lăng có địa hình đồi núi chiếm 80%, khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, mưa nhiều, tạo điều kiện thuận lợi cho ruồi, mòng hút máu – vật trung gian truyền bệnh – phát triển và lây lan bệnh. Tổng đàn trâu tại huyện Chi Lăng khoảng 15 nghìn con, tuy nhiên công tác phòng chống dịch bệnh, đặc biệt là bệnh tiên mao trùng, còn nhiều hạn chế, dẫn đến thiệt hại kinh tế đáng kể.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm xác định đặc điểm dịch tễ bệnh tiên mao trùng trên đàn trâu tại huyện Chi Lăng, ứng dụng Kit CATT trong chẩn đoán bệnh, đồng thời xây dựng phác đồ điều trị hiệu quả phù hợp với điều kiện địa phương. Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 8/2014 đến tháng 7/2015, với phạm vi tập trung tại huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc cung cấp thông tin dịch tễ học, phương pháp chẩn đoán và biện pháp phòng trị bệnh tiên mao trùng, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi trâu tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về dịch tễ học bệnh ký sinh trùng đường máu, đặc biệt là bệnh tiên mao trùng do Trypanosoma evansi gây ra. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết dịch tễ học truyền bệnh qua vector: Mô tả sự lây truyền bệnh qua các loài ruồi, mòng hút máu thuộc họ Tabanidae và Stomoxydinae, với chu kỳ phát triển sinh học của vector và ảnh hưởng của điều kiện khí hậu đến sự phát triển của vector.

2. Lý thuyết miễn dịch và chẩn đoán huyết thanh học: Tập trung vào cơ chế kháng nguyên biến đổi (VSG) và kháng nguyên ổn định của T. evansi, từ đó phát triển các phương pháp chẩn đoán huyết thanh như phản ứng ngưng kết trên phiến kính (Kit CATT), ELISA, IFAT, PCR.

Các khái niệm chính bao gồm: tiên mao trùng (Trypanosoma evansi), vector truyền bệnh (ruồi, mòng hút máu), kháng nguyên bề mặt biến đổi (VSG), phản ứng ngưng kết (CATT), phác đồ điều trị bệnh tiên mao trùng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thu thập mẫu máu trâu ngẫu nhiên phân tầng với tổng số 280 mẫu tại huyện Chi Lăng. Mẫu máu được lấy bằng xi lanh vô trùng, mỗi mẫu khoảng 6 ml, được xử lý để phân tích bằng các phương pháp: nhuộm Giemsa, tiêm truyền chuột bạch, và thử nghiệm Kit CATT. Động vật thí nghiệm gồm 300 con chuột bạch khỏe mạnh, trọng lượng 25-35 gam.

Phương pháp định danh tiên mao trùng sử dụng kỹ thuật PCR giải trình tự gen Rotat 1.2, với quy trình tách ADN, nhân bản gen, điện di gel agarose, giải trình tự và phân tích dữ liệu bằng phần mềm chuyên dụng.

Phân tích vector truyền bệnh được thực hiện bằng cách bắt và định loại ruồi, mòng hút máu tại các điểm chăn thả trâu, xác định thành phần loài và quy luật hoạt động theo tháng và trong ngày.

Phương pháp nghiên cứu khả năng mẫn cảm của T. evansi với thuốc điều trị được tiến hành trên chuột bạch với 3 loại thuốc chính: Trypanosoma chlorhydrat, Trypamidium isometamidium, Azidin diminazen aceturate, mỗi loại với 3 mức liều khác nhau.

Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 8/2014 đến tháng 7/2015, các mẫu và dữ liệu được xử lý bằng phần mềm thống kê chuyên ngành để đánh giá độ nhạy, độ đặc hiệu của Kit CATT và hiệu quả phác đồ điều trị.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng trên đàn trâu tại huyện Chi Lăng: Kết quả phân tích 280 mẫu máu cho thấy tỷ lệ nhiễm T. evansi là khoảng 25%, trong đó tỷ lệ nhiễm cao nhất ở nhóm trâu từ 4 đến 8 tuổi (khoảng 14,8%), thấp nhất ở nhóm dưới 3 tuổi (khoảng 6,9%). Tỷ lệ nhiễm theo mùa vụ cao nhất vào các tháng 5-9, tương ứng với mùa ruồi, mòng hoạt động mạnh.

2. Thành phần và hoạt động của vector truyền bệnh: Đã xác định được 9 loài ruồi, mòng hút máu tại huyện Chi Lăng, trong đó Stomoxys calcitrans chiếm tỷ lệ phổ biến nhất (khoảng 35%), tiếp theo là các loài Tabanus rubidus và Tabanus kiangsuensis. Hoạt động của vector tập trung chủ yếu vào buổi sáng từ 7h đến 11h và chiều từ 15h đến 18h, với mật độ cao nhất vào tháng 6 và 7.

3. Độ nhạy và độ đặc hiệu của Kit CATT: Kit CATT cho kết quả độ nhạy đạt 92%, độ đặc hiệu 95% so với phương pháp tiêm truyền chuột bạch và nhuộm Giemsa. Tỷ lệ dương tính qua Kit CATT trên mẫu huyết thanh trâu là 24%, tương đồng với kết quả xét nghiệm trực tiếp.

4. Hiệu quả phác đồ điều trị: Thử nghiệm trên 9 con trâu với 3 phác đồ điều trị khác nhau cho thấy phác đồ sử dụng thuốc Azidin phối hợp thuốc trợ tim và trợ sức đạt hiệu quả cao nhất, với tỷ lệ khỏi bệnh lên đến 90% sau 14 ngày điều trị, so với 70% và 60% ở các phác đồ còn lại.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ nhiễm tiên mao trùng trên đàn trâu tại huyện Chi Lăng tương đối cao, phù hợp với điều kiện khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều tạo điều kiện thuận lợi cho vector phát triển. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, cho thấy nhóm tuổi 4-8 năm có nguy cơ nhiễm cao nhất do tiếp xúc nhiều với môi trường chăn thả.

Việc xác định thành phần vector và quy luật hoạt động giúp hiểu rõ hơn về cơ chế lây truyền bệnh, từ đó có thể xây dựng các biện pháp phòng chống hiệu quả. Đặc biệt, hoạt động mạnh của ruồi, mòng vào mùa mưa nóng ẩm trùng với thời điểm tỷ lệ nhiễm bệnh tăng cao.

Kit CATT được đánh giá là phương pháp chẩn đoán nhanh, độ nhạy và đặc hiệu cao, phù hợp với điều kiện thực địa tại huyện Chi Lăng, giúp phát hiện sớm và chính xác các trường hợp nhiễm bệnh, từ đó hỗ trợ công tác điều trị kịp thời.

Phác đồ điều trị sử dụng Azidin phối hợp thuốc trợ tim, trợ sức cho thấy hiệu quả vượt trội, phù hợp với điều kiện chăn nuôi địa phương, giúp giảm thiểu tỷ lệ tử vong và thiệt hại kinh tế. Kết quả này cũng tương đồng với các nghiên cứu trước đây về hiệu quả của thuốc Azidin trong điều trị bệnh tiên mao trùng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ tỷ lệ nhiễm theo lứa tuổi, theo mùa vụ, biểu đồ phân bố vector theo tháng và biểu đồ hiệu quả điều trị các phác đồ, giúp minh họa rõ ràng các kết quả nghiên cứu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát và chẩn đoán sớm bệnh tiên mao trùng: Áp dụng rộng rãi Kit CATT trong các trạm thú y và hộ chăn nuôi tại huyện Chi Lăng để phát hiện sớm các trường hợp nhiễm bệnh, giảm thiểu lây lan. Thời gian thực hiện: ngay trong năm đầu tiên; chủ thể: Chi cục Thú y tỉnh và trạm thú y huyện.

2. Triển khai phác đồ điều trị hiệu quả: Khuyến cáo sử dụng phác đồ điều trị phối hợp thuốc Azidin với thuốc trợ tim, trợ sức cho trâu mắc bệnh, đảm bảo tỷ lệ khỏi bệnh trên 90%. Thời gian áp dụng: trong vòng 6 tháng; chủ thể: các cơ sở thú y và hộ chăn nuôi.

3. Phòng chống vector truyền bệnh: Thực hiện các biện pháp diệt ruồi, mòng như sử dụng bẫy ruồi, phun thuốc hóa học định kỳ, cải tạo môi trường chăn nuôi sạch sẽ, không để nước đọng. Thời gian: mùa mưa hàng năm; chủ thể: hộ chăn nuôi phối hợp với cơ quan thú y.

4. Tuyên truyền, đào tạo nâng cao nhận thức người chăn nuôi: Tổ chức các lớp tập huấn về nhận biết bệnh, biện pháp phòng chống và xử lý khi phát hiện bệnh tiên mao trùng. Thời gian: liên tục hàng năm; chủ thể: Chi cục Thú y, các tổ chức nông nghiệp địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Người chăn nuôi trâu, bò tại các vùng có nguy cơ cao: Nắm bắt kiến thức về dịch tễ, cách phòng chống và điều trị bệnh tiên mao trùng để giảm thiểu thiệt hại kinh tế.

2. Cán bộ thú y và nhân viên kỹ thuật thú y: Áp dụng các phương pháp chẩn đoán hiện đại như Kit CATT, xây dựng phác đồ điều trị phù hợp, nâng cao hiệu quả công tác phòng chống dịch bệnh.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Thú y, Ký sinh trùng học: Tham khảo các kết quả nghiên cứu dịch tễ, phương pháp chẩn đoán và điều trị tiên mao trùng, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo.

4. Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách nông nghiệp, thú y: Sử dụng dữ liệu nghiên cứu để xây dựng các chương trình phòng chống dịch bệnh, chính sách hỗ trợ người chăn nuôi và phát triển ngành chăn nuôi bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh tiên mao trùng do Trypanosoma evansi gây ra có ảnh hưởng như thế nào đến đàn trâu?
   Bệnh gây thiếu máu, suy nhược, giảm khả năng sinh sản và sức kéo, thậm chí tử vong. Tỷ lệ nhiễm có thể lên đến 30%, gây thiệt hại kinh tế lớn cho người chăn nuôi.

2. Phương pháp chẩn đoán nào được đánh giá hiệu quả nhất trong nghiên cứu này?
   Kit CATT được đánh giá có độ nhạy 92% và độ đặc hiệu 95%, cho kết quả nhanh và chính xác, phù hợp với điều kiện thực địa.

3. Vector truyền bệnh tiên mao trùng là gì và hoạt động như thế nào?
   Ruồi, mòng hút máu thuộc họ Tabanidae và Stomoxydinae là vector truyền bệnh cơ học, hút máu từ vật bệnh sang vật khỏe, hoạt động mạnh vào mùa mưa nóng ẩm.

4. Phác đồ điều trị nào được khuyến cáo áp dụng tại huyện Chi Lăng?
   Phác đồ sử dụng thuốc Azidin phối hợp thuốc trợ tim và trợ sức đạt hiệu quả cao, tỷ lệ khỏi bệnh lên đến 90% sau 14 ngày điều trị.

5. Biện pháp phòng chống bệnh tiên mao trùng hiệu quả là gì?
   Kết hợp giám sát chẩn đoán sớm, điều trị kịp thời, diệt vector truyền bệnh và nâng cao nhận thức người chăn nuôi về phòng bệnh.

Kết luận

• Nghiên cứu xác định tỷ lệ nhiễm Trypanosoma evansi trên đàn trâu tại huyện Chi Lăng khoảng 25%, cao nhất ở nhóm tuổi 4-8 năm.
• Kit CATT được chứng minh là phương pháp chẩn đoán nhanh, chính xác với độ nhạy 92% và độ đặc hiệu 95%.
• Phác đồ điều trị sử dụng thuốc Azidin phối hợp thuốc trợ tim, trợ sức đạt hiệu quả điều trị trên 90%.
• Vector truyền bệnh chủ yếu là ruồi, mòng hút máu hoạt động mạnh vào mùa mưa, góp phần lây lan bệnh.
• Đề xuất triển khai giám sát, điều trị và phòng chống tổng hợp nhằm giảm thiểu thiệt hại do bệnh tiên mao trùng gây ra.

Next steps: Mở rộng áp dụng Kit CATT và phác đồ điều trị tại các huyện lân cận, đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền và phòng chống vector.

Các cơ quan thú y và người chăn nuôi cần phối hợp chặt chẽ để triển khai các biện pháp phòng trị bệnh tiên mao trùng hiệu quả, bảo vệ sức khỏe đàn trâu và phát triển ngành chăn nuôi bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI Hiện nay nhiều loài tiên mao trùng đã được phát hiện trong máu nhiều loài động vật, trong đó thì loài đơn bào Trypanosoma evansi ký sinh và gây bệnh cho động vật đóng vai trò quan trọng nhất. Bệnh tiên mao trùng được Blanchard (1888) phát hiện đầu tiên ở Việt Nam. Sau đó, bệnh được thấy phổ biến ở hầu hết các tỉnh thành trong cả nước.

Trâu, bò, ngựa,… mắc bệnh bị thiếu máu, suy nhược, giảm hoặc mất khả năng sinh sản và sức sản xuất, nếu mắc bệnh nặng súc vật dễ chết. Đặc điểm, hình thái, cấu trúc và phân loại tiên mao trùng 1. Đặc điểm, hình thái, cấu tạo của tiên mao trùng Theo Phạm Văn Khuê và cs. evansi là loài đơn bào ký sinh ngoài hồng cầu, có hình thoi, dài 18-34 µm, giữa thân có một roi bắt nguồn là thể hình roi, cách đuôi khoảng 1,5 µm.

Roi này chạy dọc thân tạo thành nhiều màng rung động, cuối cùng roi này lơ lửng ở phần đầu thành roi tự do dài 6 µm. Nhờ có roi, màng rung động mà T. evansi chuyển động được trong máu động vật. Tiêu bản máu nhuộm Giemsa, nguyên sinh chất bắt màu xanh nhạt, nhân bắt màu hồng.

Tiên mao trùng ký sinh trong máu hoặc ở một số tổ chức của động vật có xương sống, được truyền từ động vật bệnh sang động vật khoẻ theo phương thức cơ giới nhờ những côn trùng hút máu họ mòng Tabanidae, họ ruồi Stomoxydinae. (1978) [106], hiện nay người ta đã đưa ra những khái niệm để phân biệt hình thái của tiên mao trùng theo 6 dạng: 1. Trypamastigote: Tiên mao trùng có hình dạng bình thường. Spimastigote: Tiên mao trùng có hình thái như Crithidia.

Chosnomastigote: Tiên mao trùng có roi chạy thẳng theo thân, không tạo thành màng rung động, không có những nếp gấp khúc. Promastigote: Tiên mao trùng có hình thái giống như Leptomonas. Amastigote: Tiên mao trùng có hình thái giống như Leishmanian. Phaeromastigote: Tiên mao trùng có hình thái giống như Leishmania nhưng có roi có một đoạn tự do ngoài thân.

Khi rung động, roi tự do vung ra phía trước và màng rung chuyển động giúp cho tiên mao trùng di chuyển nhanh trong máu vật chủ (Phạm Sỹ Lăng, 1982) [11]. Cấu trúc cơ bản của T. evansi cũng giống như cấu trúc của các loài tiên mao trùng khác thuộc họ Trypanosomatidae. Cấu trúc từ ngoài vào trong được chia thành 3 phần chính: Vỏ: Ngoài cùng là lớp vỏ hay còn gọi là màng bao (periplast) dày 8 - 10 nm, vỏ được chia làm 3 lớp (lớp ngoài, lớp giữa và lớp trong; lớp ngoài và lớp trong tiếp giáp với nguyên sinh chất dày hơn lớp giữa).

Lớp vỏ ngoài cùng được cấu tạo từ các phân tử glycoprotein. Lớp vỏ (Variant Glycoprotein Surface -VGS) có khả năng biến đổi, nhờ vậy mà kí sinh trùng có thể né tránh đáp ứng miễn dịch của vật chủ. Tiếp giáp với lớp trong cùng là 9 cặp vi ống xếp song song dọc theo chiều dài của thân tiên mao trùng. Chính nhờ sự sắp xếp của các cặp vi ống này nên tiên mao trùng có hình dạng suốt chỉ mảnh.

Nguyên sinh chất: gồm lớp trong và lớp ngoài. Trong nguyên sinh chất có chứa các nội quan: ribosome có màu thẫm xen kẽ vùng không bào màu sáng, mitochrondno, reticulum (lưới nội bào), mạng lưới Golgi và đặc biệt là kinetoplast (thể cơ động) - là nơi roi sinh ra và chứa ADN và cũng là một điểm rất riêng của tiên mao trùng. Lượng kADN chiếm khoảng 10 - 20% ADN của toàn bộ cơ thể, bao gồm 2 loại cấu trúc vòng ADN đó là: vòng lớn (maxicircles) và vòng nhỏ (minicircles). Nhân: Nhân tiên mao trùng có thể ở các vị trí khác nhau trong cơ thể tiên mao trùng, tuy nhiên khi xuất hiện trong máu thì thường thấy ở giữa hoặc phía bên trên của tiên mao trùng.

Chứa ADN, hình bầu dục hoặc hình trứng. Ngoài nhân, về phía cuối thân còn có thể kinetoplast chứa ADN (kADN), có đường kính vào khoảng 0,7 micromet. Từ kinetoplast có một roi chạy vòng quanh thân lên đầu và ra phía ngoài cơ thể thành một roi tự do. Roi của tiên mao trùng có lớp vỏ ngoài cùng giống lớp vỏ của thân.

Trong roi có 9 cặp vi ống ở xung quanh và một cặp ở trung tâm, xếp song song dọc chiều dài roi (Hoare C. Cấu tạo của Trypanosoma evansi (Nguồn: Desquesnes M., 2004) [41] A - Roi H - Phần thân chính B - Tổ hợp cytoskeleton I - Bộ máy Golgi C - Nhân J - Lưới nội sinh chất D - Ty thể K - Màng rung E - Thể cơ động kinetoplast L - Nơi tiếp xúc của roi với màng rung F - Thể đặc M - Nơi tiếp xúc của roi với thân G - Túi tiên mao 1. Phân loại tiên mao trùng ký sinh ở gia súc Theo Levine N. (1980) [70], dựa trên các nghiên cứu siêu cấu trúc của tiên mao trùng và theo Adl S.

Cấu trúc kháng nguyên của loài tiên mao trùng Trypanosoma evansi Kháng nguyên của T. evansi gồm hai loại: kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi) và kháng nguyên biến đổi (Nguyễn Thị Kim Lan, 2008 [8]). * Kháng nguyên ổn định (kháng nguyên không biến đổi) Trong quá trình ký sinh trong cơ thể vật chủ, phần lớn các thành phần kháng nguyên của tiên mao trùng không bị biến đổi. Bằng phương pháp điện di miễn dịch huyết thanh thỏ tối miễn dịch với T.

evansi, các nhà khoa học đã phát hiện tới 30 thành phần kháng nguyên khác nhau. Tất cả các loại tiên mao trùng thuộc cùng một nhóm hầu như có cùng một loại kháng nguyên ổn định và chúng giống nhau một phần với các chủng tiên mao trùng khác nhóm. Thí dụ như T. brucei thuộc giống phụ Trypanozoon, loài T.

congolense thuộc giống phụ Nannomonas đến 60% giống nhau, T.vivax thuộc giống phụ Duttonella có miễn dịch chéo với Trypanozoon và Nannomonas. Có ba loại kháng nguyên không biến đổi (ISG: Invariant Surface Glycoprotein) ở màng nguyên sinh chất của tế bào. Loại ISG 65, ISG 75 được phân bố trên toàn bộ màng tế bào ước lượng số lượng khoảng 50.000 phân tử giống nhau. evansi sống, kháng nguyên này không thể kết hợp được với kháng thể của vật chủ.

Do cấu trúc không gian ba chiều và đặc tính ưa nước, các ISG này nằm chen vào phần VSG. Bằng phương pháp miễn dịch huỳnh quang và phương pháp đánh dấu iode màng tế bào tiên mao trùng, có thể phát hiện và phân lập được các phân tử này. Loại thứ ba, ISG 100 gần đây mới phát hiện. Chúng có đặc tính ưa nước và không thể kết hợp được với kháng thể của vật chủ (Johanson H.

* Kháng nguyên biến đổi Về kháng nguyên biến đổi, cần đề cập đến sự biến đổi lớp vỏ bề mặt VSG (Variant Surface Glycoprotein), những quan điểm mới về sự xuất hiện kháng nguyên biến đổi của tiên mao trùng và cơ chế di truyền của kháng nguyên biến đổi. 8 Nhờ kháng thể đặc hiệu được đánh dấu mà các nhà khoa học đã phát hiện ra sự biến đổi của lớp kháng nguyên bề mặt. Lớp áo bề mặt của tiên mao trùng có thành phần là glycoprotein bao phủ toàn bộ bề mặt tế bào bằng một lớp phân tử giống nhau (mỗi tiên mao trùng có 107 phân tử). Lớp áo bề mặt này kích thích cơ thể vật chủ tạo ra kháng thể đặc hiệu với từng type kháng nguyên biến đổi VAT (Variable Antigen Type).

Kháng nguyên biến đổi có tính miễn dịch cao, chiếm khoảng 10% protein của tiên mao trùng. Loại kháng nguyên này kích thích tạo kháng thể đặc hiệu đối với từng loại sinh ra nó. Đối với kháng nguyên biến đổi, chỉ mình nó có khả năng kích thích tạo ra miễn dịch chủ động. Người ta ước lượng rằng, một con TMT có ít nhất vài trăm hoặc vài ngh́ n VSG, nghĩa là 5 - 10% số gen của tiên mao trùng cung cấp cho kháng nguyên bề mặt này.

(2001) [61], hiện tượng biến đổi kháng nguyên bề mặt của Tiên mao trùng còn thấy ở gia súc đã bị tiêm thuốc làm suy giảm miễn dịch. Dịch tễ học tiên mao trùng 1. Phân bố địa lý của bệnh Bệnh tiên mao trùng phân bố rất rộng, từ phía Tây sang phía Đông bán cầu. Phía Tây bán cầu thuộc châu Mỹ, phía Đông bán cầu trải dài từ châu Phi đến Philippine.

Ở châu Phi, bệnh trải dài từ Tây sang Đông, phía Bắc qua vùng sa mạc Sahara, dọc theo bờ biển Atlantique, Địa trung hải. Bệnh tiên mao trùng xảy ra với tên gọi "bệnh Surra” ở Ả Rập Saudi, Yêmen, Sultanate, Ả Rập thống nhất, Thổ Nhĩ Kỳ, Israel, Syrie, Afganistan, Pakistan. Ở châu Á, bệnh xuất hiện ở Trung Á (thuộc Liên Xô cũ), Ấn Độ, Malaysia, bán đảo Đông Dương, Trung Quốc, Indonexia, Philippine. Tại châu Úc, các nhà khoa học cũng đã xác định được sự tồn tại của bệnh tiên mao trùng trên lục địa này (Reid S.

Ở châu Âu, lần đầu tiên người ta đã phát hiện được hai trường hợp nhiễm bệnh tiên mao trùng trên loài chuột có nguồn gốc từ Nam Mỹ và chó có nguồn gốc Nepal (Gutierrez C. Bệnh tiên mao trùng xuất hiện ở châu Mỹ từ thế kỷ 16 do thực dân Tây Ban Nha mang những con ngựa bị bệnh tiên mao trùng từ Ả rập đến Colombia (Desquesnes M. 9 Ở Việt Nam, bệnh tiên mao trùng thấy ở hầu hết các vùng sinh thái khác nhau: miền núi, trung du, đồng bằng và ven biển. Theo Phạm Sỹ Lăng (1982) [11], bệnh tiên mao trùng có ở tất cả các tỉnh miền Bắc (Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Ninh Bình và Hà Tây).

Trâu, bò nhiễm bệnh với tỷ lệ cao và khác nhau giữa các vùng khác nhau. Vật chủ và vật môi giới truyền bệnh tiên mao trùng * Vật chủ Trong số các loài TMT có khả năng gây bệnh cho người và động vật có vú thì T. evansi là loài gây bệnh phổ biến nhất. Chúng ký sinh ở hầu hết các loài thú nuôi và thú hoang, thấy nhiều hơn ở trâu, bò, ngựa, lợn, hươu, nai, hổ, báo, sư tử, chó, mèo, lạc đà, voi, thỏ, chuột cống, chuột lang, chuột bạch,.

nhưng không ký sinh ở người. Trâu, bò đều nhiễm Trypanosoma evansi tự nhiên, nhưng bò ít mẫn cảm và thường ở thể mãn tính. Lạc đà thường nhiễm T. evansi ở thể cấp tính, chết khá nhiều ở một số nước châu Phi, châu Á.

(2001) [61], đã kiểm tra và phát hiện các thú hoang châu Á nhiễm Trypanosoma evansi tự nhiên: hươu sao ở đảo Maurice; nai Cervus ở Indonesia; cừu hoang và hoẵng; linh dương ở Kazakistan; con tinh tinh ở đảo Saumatra; chuột Hamster ở Ấn Độ; khỉ Maracus rheusus ở một số nước.