MỞ ĐẦU I. Bệnh sốt xuất huyết do muỗi truyền là mối đe dọa lớn đối với toàn thể cộng đồng tại Việt Nam. Theo thống kê hàng năm có hàng trăm ngàn ngƣời bị mắc bệnh, gây ảnh hƣởng và tác động đến nhiều mặt của đời sống xã hội. Sốt xuất huyết là bệnh do Dengue virus gây ra thuộc chi Flavivirus, họ Flaviviridae.
Sốt xuất huyết có 3 thể: Sốt Dengue (dengue fever, DF), Sốt xuất huyết Dengue (dengue hemorrhagic fever, DHF) và biểu hiện nặng nề nhất của bệnh là Hội chứng sốc Dengue (Dengue Shock Syndrome, DSS) đều đƣợc gây nên bởi một trong bốn loại huyết thanh virus gần gũi nhƣng lại khác nhau về mặt kháng nguyên là DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4. Bệnh nhân nhiễm với chủng virus nào thì chỉ có khả năng miễn dịch suốt đời với chủng virus đó mà thôi. Chính vì vậy mà những ngƣời sống trong vùng lƣu hành dịch có thể mắc bệnh nhiều hơn một lần trong đời. Sốt Dengue và Sốt xuất huyết Dengue chủ yếu là bệnh ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới.
Nhiễm virus Dengue gây nên triệu chứng lâm sàng khác nhau tùy từng cá thể. Bệnh có thể chỉ biểu hiện nhƣ một hội chứng nhiễm virus không đặc hiệu hoặc bệnh lý xuất huyết trầm trọng và đƣa đến tử vong. Có thể nói Dengue là một bệnh do virus lây truyền do muỗi thƣờng gặp nhất ở ngƣời. Trong những năm gần đây bệnh đã trở thành mối quan ngại lớn đối với sức khỏe cộng đồng trên bình diện quốc tế.
Trên toàn thế giới có khoảng 2,5 tỷ ngƣời hiện đang sống trong vùng có lƣu hành bệnh. Sự lan tràn về mặt địa lý của bệnh là do muỗi Aedes Aegypti, trong vòng đời của nó, nó hút máu của nhiều ngƣời, sau mỗi lần hút máu nguy cơ truyền bệnh từ ngƣời bệnh sang ngƣời khỏe mạnh rất cao. Chính vì điều đó đã đƣa đến sự tăng cao tỷ lệ bệnh trong vòng 25 năm qua cũng nhƣ khả năng xuất hiện dịch do nhiều loại huyết thanh khác nhau ở các đô thị trong vùng nhiệt đới. Thành phố Thủ Dầu Một, thị xã Thuận An là 2 trong 3 thành phố/thị xã của tỉnh Bình Dƣơng, có mật độ dân cƣ đông đúc.
Là nơi tập trung các hoạt động công nghiệp, dịch vụ, thƣơng mại của tỉnh. Mỗi năm có hàng ngàn ngƣời di cƣ từ các tỉnh lân cận đến sống và làm việc ở địa bàn 2 thành phố/thị xã nói trên. Kéo theo đó là 1 các vấn đề về kinh tế, xã hội, văn hóa. cần đƣợc giải quyết.
Một trong những vấn đề nỗi trội lên là chăm sóc sức khỏe cho ngƣời dân. Bệnh sốt xuất huyết diễn ra quanh năm, đặc biệt vào các tháng mùa mƣa (từ tháng 4 đến tháng 11), các tháng này số lƣợng ngƣời mắc bệnh sốt xuất huyết gia tăng đột biến làm thiệt hại lớn về mặt tiền bạc, nhân lực, các vấn đề về an sinh xã hội, đời sống vật chất, tinh thần, thậm chí có thể gây thiệt hại tính mạng của ngƣời dân. Diễn biến sốt xuất huyết là vô cùng phức tạp và hậu quả để lại là vô cùng to lớn. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để quản lý hiệu quả và đề ra những giải pháp hợp lý nhằm quản lý dịch bệnh sốt xuất huyết.
Trong giai đoạn công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ, nhu cầu cần có một hệ thống thông tin trực quan, hiệu quả và chính xác nhằm hỗ trợ các nhà quản lý trong việc điều hành và hoạch định chính sách, tăng cƣờng công tác kiểm soát và nâng cao hiệu quả phòng chống dịch bệnh. Từ những năm cuối thập niên 80 của thế kỷ XX, GIS bắt đầu thâm nhập vào Việt Nam qua các dự án hợp tác quốc tế. Tuy nhiên, cho đến giữa thập niên 90, nó mới có cơ hội phát triển mạnh ở Việt Nam. GIS ngày càng đƣợc nhiều ngƣời biết đến nhƣ một công cụ hỗ trợ quản lý trong các lĩnh vực nhƣ: quản lý tài nguyên thiên nhiên; giám sát môi trƣờng; quản lý đất đai; quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội.
Nó là một hệ thống cho phép lƣu trữ, phân tích, xử lý, liên kết các dữ liệu không gian và phi không gian với nhau, chính vì điều đó, hiện nay, nhiều cơ quan Nhà nƣớc và doanh nghiệp đã và đang tiếp cận với GIS để quản lý và giải quyết các bài toán đặc thù của cơ quan mình. [24] Tuy có sự bùng nổ mạnh mẽ việc ứng dụng GIS ở Việt Nam từ năm 2003, nhƣng trong lĩnh vực y tế và chăm sóc sức khỏe cộng đồng GIS vẫn còn là một vấn đề khá mới mẽ, học viên chọn luận văn: “Ứng dụng hệ thống thông tin địa lý trong quản lý bệnh sốt xuất huyết theo không gian và thời gian”. MỤC TIÊU CỦA LUẬN VĂN. Phát triển ứng dụng GIS để quản lý thông tin liên quan đến dịch bệnh sốt xuất huyết trên địa bàn thành phố Thủ Dầu Một và thị xã Thuận An, trong đó gồm: - Xây dựng cơ sở dữ liệu GIS quản lý dịch bệnh sốt xuất huyết.
- Xây dựng các bản đồ thể hiện bệnh sốt xuất huyết theo thời gian (2009, 2010, 2011, 2012). 2 - Xây dựng các modul ứng dụng và công cụ dự báo vùng có nguy cơ xảy ra dịch sốt xuất huyết. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. -Thu thập thông tin trong và ngoài nƣớc, sau đó tổng hợp và phân tích thông tin để nghiên cứu khả năng ứng dụng GIS vào quản lý dịch bệnh sốt xuất huyết.
- Khảo sát và đánh giá nhu cầu thực tiễn để nắm bắt nhu cầu ứng dụng GIS và tình hình dữ liệu hiện có. - Thiết kế mô hình cơ sở dữ liệu. GIỚI HẠN CỦA LUẬN VĂN. - Khu vực nghiên cứu: thành phố Thủ Dầu Một và thị xã Thuận An, tỉnh Bình Dƣơng.
- Phần mềm ArcGis 10.0 - Ngôn ngữ lập trình: Visual Basic.net - Sử dụng các mô hình dự báo đơn giản để dự báo nguy cơ xảy ra dịch bệnh. NỘI DUNG CỦA LUẬN VĂN. Nội dung 1: Tổng quan các vấn đề liên quan đến khả năng ứng dụng GIS để quản lý dịch bệnh theo không gian và thời gian. Nội dung này ứng với chƣơng II trong luận văn.
Các vấn đề cần giải quyết trong nội dung này gồm: + Tổng quan tình hình nghiên cứu ứng dụng GIS trong và ngoài nƣớc trong đó làm rõ các vấn đề: nội dung đã giải quyết, nội dung còn hạn chế và cần có nghiên cứu mở rộng. + Giới thiệu một số mô hình dự báo dịch bệnh sốt xuất huyết đã đƣợc nghiên cứu trong và ngoài nƣớc. + Nghiên cứu lý thuyết về xây dựng cơ sở dữ liệu gồm: tìm hiểu về xây dựng cơ sở dữ liệu hƣớng đối tƣợng, mô hình dữ liệu Geodatabase, cấu trúc của Geodatabase. + Lý thuyết về bản đồ giải quyết các nội dung: Cơ sở lý luận về bản đồ, phƣơng pháp thể hiện nội dung bản đồ, cách phân nhóm dữ liệu, lựa chọn cách thức thể hiện.
+ Lý thuyết xây dựng mô hình dự báo. 3 Nội dung 2: Khảo sát thực tế, phân tích, đánh giá, hiện trạng và nhu cầu ứng dụng GIS. Nội dung này ứng với chƣơng III trong luận văn. Các vấn đề giải quyết trong nội dung này gồm: + Khảo sát quy trình quản lý sốt xuất huyết hiện tại, kiến thức và sự am hiểu của cán bộ quản lý sốt xuất huyết về GIS.
+ Phân tích, đánh giá khả năng, tiềm năng của việc ứng dụng GIS trong quản lý sốt xuất huyết. + Nhu cầu ứng dụng GIS. Nội dung 3: Phân tích, xác định các đối tƣợng, các thuộc tính cần quản lý để xây dựng cơ sở dữ liệu quản lý sốt xuất huyết ứng với các nội dung trong chƣơng IV. Các vấn đề cần giải quyết trong nội dung này: + Xây dựng mô hình quản lý sốt xuất huyết.
+ Xác định các đối tƣợng cần đƣa vào quản lý: bệnh nhân, cơ sở y tế, số lƣợng y bác sỹ. + Xác định các thuộc tính cần quản lý: thông tin về bệnh nhân, mức độ mắc bệnh, thông tin về cơ sở y tế. + Thiết kế cơ sở dữ liệu. + Xây dựng cơ sở dữ liệu.
Nội dung 4: Nghiên cứu mô hình dự báo sốt xuất huyết ứng với các nội dung trong chƣơng IV. Các nội dung cần thể hiện trong nội dung này: + Phân tích lựa chọn mô hình dự báo dịch bệnh sốt xuất huyết. + Từ mô hình dự báo đã lựa chọn, tính toán lại các chỉ số cho phù hợp với khu vực nghiên cứu. Nội dung 5: Lập trình khai thác cơ sở dữ liệu ứng với các nội dung trong chƣơng V.
- Cập nhật dữ liệu (thêm mới cơ sở y tế, thêm mới ca bệnh), tìm kiếm dữ liệu (thông tin liên quan đến ca bệnh), xuất báo cáo (tuần, tháng, quý, năm), chức năng bản đồ (phóng to, thu nhỏ, truy vấn tìm kiếm đối tƣợng, chọn lựa một hoặc nhiều đối tƣợng, in bản đồ). 4 + Xây dựng bản đồ chuyên đề phân bố sốt xuất huyết theo thời gian 2009, 2010, 2011, 2012. + Xây dựng modul dự báo dịch bệnh sốt xuất huyết. SẢN PHẨM LUẬN VĂN.
+ Cơ sở dữ liệu sốt xuất huyết thành phố Thủ Dầu Một, thị xã Thuận An tỉnh Bình Dƣơng. + Bản đồ phân bố sốt xuất huyết khu vực thành phố Thủ Dầu Một, thị xã Thuận An tỉnh Bình Dƣơng theo thời gian các năm 2009, 2010, 2011, 2012. + Mô hình dự đoán sốt xuất huyết. + Các modul quản lý sốt xuất huyết.
Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN.1 Ý nghĩa khoa học của luận văn. Khẳng định vai trò của GIS trong quản lý sốt xuất huyết nói riêng và quản lý dịch bệnh nói chung.2 Ý nghĩa thực tiễn của luận văn. + Ứng dụng GIS quản lý sốt xuất huyết khu vực thành phố Thủ Dầu Một, thị xã Thuận An tỉnh Bình Dƣơng. + Xem xét, đánh giá khả năng ứng dụng mô hình dự báo sốt xuất huyết đề xuất.
+ Sử dụng công nghệ GIS để nâng cao quản lý hiệu quản lý bệnh sốt xuất huyết. 5 CHƢƠNG II TỔNG QUAN II.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NGOÀI NƢỚC. Trên thế giới, đối với lĩnh vực y tế, đã có nhiều nghiên cứu và ứng dụng GIS ở những lĩnh vực nhƣ: quản lý dịch bệnh sốt rét, quản lý sốt xuất huyết, quy hoạch đề xuất vị trí xây dựng cơ sở y tế, lựa chọn tuyến đƣờng tối ƣu để rút ngắn thời gian di chuyển của xe cứu thƣơng. Dƣới đây là một số nghiên cứu của các tác giả: * Kulapamote Prathumchai et al, Applications of GIS in Healthcare Planning of Lao PDR.