Luận án thành phần loài phân bố đặc điểm sinh thái và sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với các hóa chất sử dụng trong phòng chống sốt rét ở miền trung tây nguyên 2014 2017

Nghiên cứu phân bố loài véc tơ sốt rét và nhạy cảm với hóa chất phòng chống sốt rét tại miền Trung Tây Nguyên giai đoạn 2014-2017.

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược
• Chuyên ngành: Y Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Về Véc Tơ Sốt Rét Và Sự Nhạy Cảm Với Hóa Chất Phòng Chống Sốt Rét Tại Tây Nguyên
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2014-2017
• Địa điểm: Đà Lạt

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles
• 1.1.1. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles trên thế giới
• 1.1.2. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles ở Việt Nam
• 1.2. Sinh thái, tập tính, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles
• 1.2.1. Sinh thái, tập tính, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles trên thế giới
• 1.2.2. Sinh thái, tập tính và vai trò truyền bệnh của Anopheles ở Việt Nam
• 1.3. Phòng chống véc tơ sốt rét
• 1.3.1. Phòng chống véc tơ sốt rét trên thế giới
• 1.3.2. Phòng chống véc tơ sốt rét ở Việt Nam
• 1.4. Kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét
• 1.4.1. Định nghĩa kháng hóa chất
• 1.4.2. Cơ sở sinh học của tính kháng hóa chất diệt côn trùng
• 1.4.3. Một số cơ chế kháng của côn trùng
• 1.4.4. Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét
• 1.4.4.1. Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét trên thế giới
• 1.4.4.2. Tình hình kháng hóa chất diệt côn trùng của véc tơ sốt rét ở Việt Nam
• 1.5. Tình hình sốt rét miền Trung - Tây Nguyên
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.1.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.4.2. Các kỹ thuật được sử dụng trong nghiên cứu
• 2.4.3. Các chỉ số đánh giá
• 2.4.4. Xử lý và phân tích số liệu
• 2.4.5. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Thành phần loài Anopheles, phân bố, đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh các véc tơ sốt rét ở miền Trung-Tây Nguyên
• 3.1.1. Thành phần loài muỗi Anopheles và phân bố véc tơ tại các điểm nghiên cứu ở miền Trung-Tây nguyên
• 3.1.2. Một số đặc điểm sinh thái học và vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét tại các điểm nghiên cứu miền Trung - Tây Nguyên
• 3.1.3. Vai trò truyền bệnh của các véc tơ sốt rét tại 02 điểm nghiên cứu có sốt rét lưu hành nặng khu vực miền Trung - Tây Nguyên
• 3.2. Đánh giá sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất đang sử dụng trong phòng chống sốt rét ở miền Trung -Tây Nguyên
• 3.2.1. Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Vân Canh, tỉnh Bình Định
• 3.2.2. Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại Khánh Vĩnh-Khánh Hòa
• 3.2.3. Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Krông Pa - Gia Lai
• 3.2.4. Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Bắc Ái - Ninh Thuận
• 3.2.5. Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Krông - Na, tỉnh Đắk Lắk
• 3.2.6. Nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất tại huyện Ngân Thủy - Quảng Bình
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Thành phần loài Anopheles, phân bố, đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh các véc tơ sốt rét ở miền Trung-Tây Nguyên
• 4.1.1. Thành phần loài muỗi Anopheles tại các điểm nghiên cứu ở miền Trung - Tây nguyên
• 4.1.2. Phân bố véc tơ sốt rét tại các điểm nghiên cứu ở miền Trung - Tây nguyên
• 4.1.3. Tập tính và vai trò truyền bệnh của véc tơ sốt rét tại các điểm nghiên cứu ở miền Trung-Tây Nguyên
• 4.1.4. Sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất đang sử dụng trong phòng chống sốt rét ở miền Trung - Tây Nguyên
• 4.1.4.1. Độ nhạy cảm của An. minimus với hóa chất diệt côn trùng
• 4.1.4.2. Độ nhạy cảm của An. dirus với hóa chất diệt côn trùng
• 4.1.4.3. Độ nhạy cảm của các véc tơ phụ với hóa chất diệt côn trùng
• TÍNH KHOA HỌC VÀ TÍNH MỚI CỦA ĐỀ TÀI
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG CỦA LUẬN ÁN ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. DANH MỤC BẢNG
• Phụ lục 2. DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về véc tơ sốt rét

Nghiên cứu về véc tơ sốt rét là một phần quan trọng trong việc phòng chống bệnh sốt rét. Véc tơ chính truyền bệnh sốt rét là các loài muỗi thuộc giống Anopheles. Theo thống kê, trên thế giới có khoảng 420 loài muỗi Anopheles, trong đó có khoảng 70 loài là véc tơ sốt rét cho người. Ở Việt Nam, đã xác định được khoảng 64 loài Anopheles, trong đó có 15 loài là véc tơ sốt rét. Khu vực miền Trung - Tây Nguyên có tình hình sốt rét phức tạp, với tỷ lệ mắc bệnh cao. Việc nghiên cứu thành phần loài và phân bố của muỗi Anopheles là cần thiết để xây dựng các biện pháp phòng chống hiệu quả.

1.1. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles trên thế giới

Thành phần loài muỗi Anopheles trên thế giới rất đa dạng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng muỗi Anopheles có thể phân bố rộng rãi từ Châu Phi đến Châu Á và Nam Mỹ. Mỗi khu vực có các loài muỗi truyền bệnh khác nhau, ví dụ như An. arabiensis ở Châu Phi và An. minimus ở Ấn Độ. Việc hiểu rõ về phân bố của các loài muỗi này giúp xác định các biện pháp phòng chống sốt rét hiệu quả hơn.

1.2. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles ở Việt Nam

Việt Nam có khoảng 64 loài Anopheles, trong đó có 15 loài là véc tơ sốt rét. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng An. minimus và An. dirus là hai loài chính truyền bệnh sốt rét ở nước ta. Sự đa dạng về loài và phân bố của muỗi Anopheles ở Việt Nam phụ thuộc vào nhiều yếu tố như điều kiện khí hậu, địa hình và hoạt động của con người. Việc theo dõi và nghiên cứu thường xuyên là cần thiết để có thông tin chính xác về tình hình véc tơ sốt rét.

II. Nhạy cảm hóa chất và kháng hóa chất diệt muỗi

Sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với các hóa chất diệt muỗi là một yếu tố quan trọng trong việc phòng chống sốt rét. Nghiên cứu cho thấy rằng véc tơ sốt rét có thể phát triển khả năng kháng với các hóa chất như lambda-cyhalothrin và alpha-cypermethrin. Việc đánh giá sự nhạy cảm này giúp xác định hiệu quả của các biện pháp phòng chống hiện tại và điều chỉnh chiến lược phòng chống cho phù hợp.

2.1. Đánh giá sự nhạy cảm của véc tơ sốt rét với hóa chất

Nghiên cứu đã tiến hành đánh giá sự nhạy cảm của các loài muỗi Anopheles với các hóa chất diệt muỗi đang sử dụng. Kết quả cho thấy rằng An. minimus và An. dirus có độ nhạy cảm khác nhau với các hóa chất này. Việc xác định độ nhạy cảm của từng loài muỗi giúp tối ưu hóa việc sử dụng hóa chất trong phòng chống sốt rét.

2.2. Tình hình kháng hóa chất diệt muỗi

Tình hình kháng hóa chất diệt muỗi đang gia tăng, đặc biệt là ở các khu vực có tỷ lệ sử dụng hóa chất cao. Việc nghiên cứu tình hình kháng hóa chất giúp các nhà khoa học và cơ quan y tế có thể đưa ra các biện pháp phòng chống hiệu quả hơn. Các biện pháp này bao gồm việc thay đổi hóa chất sử dụng và áp dụng các phương pháp phòng chống khác nhau để giảm thiểu sự kháng hóa chất.

III. Tình hình sốt rét tại Tây Nguyên

Khu vực Tây Nguyên có tình hình sốt rét phức tạp, với tỷ lệ mắc bệnh cao và nhiều yếu tố nguy cơ. Nghiên cứu cho thấy rằng sốt rét chủ yếu xảy ra ở các vùng có điều kiện sinh thái thuận lợi cho muỗi Anopheles phát triển. Việc hiểu rõ tình hình sốt rét tại khu vực này là cần thiết để xây dựng các biện pháp phòng chống hiệu quả.

3.1. Tình hình sốt rét tại miền Trung Tây Nguyên

Tình hình sốt rét tại miền Trung - Tây Nguyên rất nghiêm trọng, với hàng triệu người sống trong vùng có nguy cơ mắc bệnh. Các tỉnh như Gia Lai và Khánh Hòa có tỷ lệ mắc bệnh cao. Việc nghiên cứu tình hình sốt rét tại khu vực này giúp xác định các biện pháp phòng chống phù hợp và hiệu quả.

3.2. Các biện pháp phòng chống sốt rét

Các biện pháp phòng chống sốt rét tại Tây Nguyên bao gồm việc sử dụng hóa chất diệt muỗi, tuyên truyền giáo dục cộng đồng và cải thiện điều kiện sống. Việc áp dụng các biện pháp này cần được thực hiện đồng bộ và liên tục để đạt được hiệu quả cao nhất trong việc kiểm soát bệnh sốt rét.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Khu hệ côn trùng truyền bệnh sốt rét tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực miền Trung - Tây Nguyên, đại diện cho một trong những mắt xích dịch tễ học phức tạp và thách thức nhất Đông Nam Á. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2015), toàn cầu ghi nhận 214 triệu ca mắc và 438.000 trường hợp tử vong do sốt rét; trong đó, vùng Tây Thái Bình Dương có hơn 60 triệu người sống trong vùng nguy cơ cao. Tại Việt Nam, miền Trung - Tây Nguyên là điểm nóng dai dẳng: năm 2015, khu vực này chiếm tới 39,7% số bệnh nhân (7.644 ca) và 69,7% số ca nhiễm ký sinh trùng sốt rét (6.500 ca) của cả nước. Đáng chú ý, tỉnh Gia Lai chiếm 34,1% số ca ký sinh trùng sốt rét và Khánh Hòa chiếm 11,6% toàn vùng; trên 80% bệnh nhân là người đồng bào dân tộc thiểu số gắn liền với tập quán du canh, ngủ rẫy (21,3% dân số vùng trọng điểm ngủ rẫy và 15% thường xuyên đi rừng sâu).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ sự thiếu hụt các dữ liệu dịch tễ côn trùng học cập nhật, đồng bộ và phân tầng sinh cảnh về biến động quần thể, tập tính đốt mồi và biến đổi độ nhạy cảm hóa chất sau nhiều thập kỷ can thiệp bằng hóa chất nhóm Pyrethroid (alpha-cypermethrin và lambda-cyhalothrin).

Luận án thiết lập 2 câu hỏi nghiên cứu và 2 giả thuyết khoa học trung tâm:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Thành phần loài, cấu trúc quần thể, biến động mùa và tập tính sinh thái học (đốt máu trong/ngoài nhà, trú đậu vách) của các véc tơ chính (Anopheles dirus, Anopheles minimus) và véc tơ phụ (An. aconitus, An. maculatus) tại các sinh cảnh bìa rừng và nhà rẫy trong rừng biến đổi như thế nào?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ nhạy cảm và nguy cơ kháng hóa chất của các quần thể véc tơ này đối với alpha-cypermethrin (30 mg/m²) và lambda-cyhalothrin (0,05%) tại các điểm nóng dịch tễ học thực địa diễn biến ra sao?

• Giả thuyết H1: Áp lực chọn lọc từ tập quán canh tác nông - lâm nghiệp và hóa chất diệt côn trùng trong nhà đã thúc đẩy sự chuyển dịch tập tính đốt máu từ trong nhà (endophagy) sang ngoài nhà (exophagy), tăng cường tính ưa đậu ngoài (exophily) ở các véc tơ chính.
• Giả thuyết H2: Quần thể véc tơ phụ (An. aconitus, An. maculatus) đang xuất hiện hiện tượng giảm tính nhạy cảm và kháng chéo nhanh hơn véc tơ chính do tiếp xúc đồng thời với hóa chất bảo vệ thực vật nông nghiệp và hóa chất y tế.

Dựa trên khung lý thuyết Sức lan truyền véc tơ (Vectorial Capacity) của George MacDonald (1957) và hệ thống phân loại học phân tử của Harbach (2007), nghiên cứu được triển khai trên quy mô 6 tỉnh (Quảng Bình, Bình Định, Ninh Thuận, Đắk Lắk, Khánh Hòa, Gia Lai) trong giai đoạn 2014 - 2017, cung cấp bộ dẫn liệu định lượng đột phá cho Chiến lược Quốc gia phòng chống và loại trừ sốt rét.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về véc tơ sốt rét đã trải qua hơn một thế kỷ từ phát hiện nền tảng của Ronald Ross (1901) về thoa trùng Plasmodium trong muỗi Anopheles. Ralph Harbach (2008) phân loại họ Culicidae thành hai phân họ với 547 loài thuộc phân họ Anophelinae, trong đó giống Anopheles Meigen, 1818 bao gồm 464 loài chính thức. Trên thế giới, có khoảng 70 loài được khẳng định là véc tơ truyền bệnh tự nhiên (Sinka et al., 2012). Tại Việt Nam, Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương (2008) đã chuẩn hóa danh mục 64 loài Anopheles, trong đó 15 loài có vai trò truyền bệnh chính, phụ hoặc nghi ngờ (Hồ Đình Trung, 2005).

Văn liệu quốc tế và trong nước tồn tại những tranh luận học thuật sâu sắc về tính đồng nhất sinh thái và sự biến đổi tập tính học của các phức hợp loài:

• Tranh luận 1: Phức hợp loài và tính đa hình tập tính: Baimai & Green (1984), Baimai (1992) và Sallum (2005) chứng minh An. dirus là một phức hợp loài (gồm các loài từ A đến F), trong đó An. dirus s.s. (loài A) phân bố chủ yếu tại Việt Nam. Tương tự, Harbach, Garros, Manh, Manguin (2007) tách phức hợp Minimus thành An. minimus (loài A) và An. harrisoni (loài C). Trường phái di truyền sinh hóa của Hồ Đình Trung (1996) dựa trên locus enzym Odh chỉ ra An. minimus dạng 1 (đồng hợp Odh¹³⁴/¹³⁴) ưa đốt ngoài nhà, trong khi dạng 2 (Odh¹⁰⁰/¹⁰⁰) ưa đốt trong nhà. Ngược lại, trường phái sinh thái ngoại cảnh (Ismail et al., 1975; Lê Khánh Thuận & Trương Văn Có, 2001) cho rằng áp lực phun tồn lưu DDT và Pyrethroid kéo dài đã trực tiếp định hình tính kháng tập tính (behavioral resistance/exophagy), biến đổi tỷ lệ đốt ngoài trời cao gấp 4,4 - 5,8 lần trong nhà.
• Tranh luận 2: Cơ chế và tốc độ lan truyền tính kháng hóa chất: Hemingway & Ranson (2000) đối lập giữa cơ chế kháng đột biến điểm đích tác động (knockdown resistance - kdr tại kênh điện thế natri) và cơ chế chuyển hóa phân giải độc tố thông qua siêu họ enzym Cytochrome P450, GST và Esterase. Trong khi Rodriguez (2000) và WHO (2016) báo cáo trên 60 quốc gia ghi nhận véc tơ kháng Pyrethroid, các nghiên cứu của Van Bortel et al. (2008) tại tiểu vùng sông Mê Kông chỉ ra sự phân hóa rõ nét: An. epiroticus ở ven biển Nam Bộ đã kháng cao, nhưng các véc tơ rừng núi miền Trung (An. dirus, An. minimus) vẫn duy trì tính nhạy cảm tương đối.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• Nghiên cứu của Binka et al. (1996) tại Ghana ghi nhận màn tẩm Permethrin giúp giảm 17% tử vong ở trẻ em nhờ véc tơ An. gambiae s.s. có tập tính tuyệt đối đốt trong nhà (endophily). Ngược lại, tại miền Trung - Tây Nguyên, mô hình can thiệp màn truyền thống bị suy giảm hiệu lực do tập tính đốt sớm ngoài nhà của An. dirus (đỉnh 20h - 24h).
• Nghiên cứu của Yap (1996) tại Malaysia và Emmanuel (2010) tại Rwanda/Kenya ghi nhận đột biến gen kdr L1014S chiếm 73 - 88% ở An. gambiae, dẫn tới thất bại kiểm soát véc tơ. Luận án định vị nghiên cứu tại vùng đệm sinh thái Đông Dương, nơi tương tác giữa di biến động dân cư ngủ rẫy và áp lực chọn lọc hóa chất tạo ra bức tranh dịch tễ học hoàn toàn chuyên biệt.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Sức lan truyền véc tơ (Vectorial Capacity Theory) của George MacDonald (1957) và Ronald Ross (1901) trong điều kiện dịch tễ sốt rét rừng rẫy (forest and farm-hut transmission dynamics):

$$C = \frac{m \cdot a^2 \cdot p^n}{-\ln(p)}$$

Trong đó, các tham số $m$ (mật độ muỗi/người), $a$ (tần suất đốt người), $p$ (xác suất sống sót hàng ngày) và $n$ (thời kỳ ủ bệnh ngoại sinh của thoa trùng) được lượng hóa thực nghiệm chính xác cho 2 véc tơ chính (An. dirus, An. minimus) và 2 véc tơ phụ (An. aconitus, An. maculatus).

Công trình chứng minh một bước chuyển dịch mô hình (paradigm shift): Sự duy trì ổ lưu hành sốt rét không còn phụ thuộc đơn thuần vào mật độ véc tơ trong nhà dân cư cố định, mà được quyết định bởi chỉ số lan truyền tại các cấu trúc vi sinh cảnh nhà rẫy tạm bợ (micro-habitat farm huts). Tại đây, tỷ lệ đốt ngoài nhà ($a_{exo}$) và tuổi thọ sinh lý của quần thể muỗi duy trì ở mức đủ cao để hoàn thành chu kỳ sinh sản thoa trùng (sporogony), vô hiệu hóa một phần tác động của biện pháp phun tồn lưu tường vách truyền thống (IRS).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp liên ngành giữa:

1. Phân loại học hình thái và sinh học phân tử (Morphological & Molecular Taxonomy): Nhận diện chính xác phức hợp loài đồng hình theo tiêu chuẩn Harbach (2007) và Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương (2008).
2. Sinh thái học quần thể và chu kỳ sinh sản (Population Ecology & Gonotrophic Dynamics): Đánh giá giải phẫu buồng trứng theo phương pháp Detinova (1962) để xác định tỷ lệ muỗi đã đẻ, tuổi sinh lý và xác suất sống sót hàng ngày ($p$).
3. Miễn dịch học phát hiện kháng nguyên thoa trùng (ELISA Circumsporozoite Protein): Định danh kháng nguyên bề mặt thoa trùng Plasmodium falciparum (MAb Pf 2A10) và Plasmodium vivax (MAb Pv 210, Pv 247).
4. Dược lý độc chất học côn trùng (WHO Insecticide Susceptibility Framework, 2013): Đánh giá thời gian ngã gục ($KDT_{50}$, $KDT_{90}$) và tỷ lệ tử vong sau 24 giờ nhằm xác lập ranh giới kháng thuốc sinh học.

Khung phân tích đặt ra điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ: Áp dụng cho các vùng sinh thái đồi núi, rừng tái sinh và thung lũng nương rẫy thuộc vĩ độ 11°N - 17°N khu vực miền Trung - Tây Nguyên.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Thực chứng luận thực nghiệm (Positivism) kết hợp phương pháp luận dịch tễ học mô tả cắt ngang nhiều thời điểm (longitudinal cross-sectional design).
• Thiết kế đa tầng (Multi-level design): Phân tầng nghiên cứu theo 2 sinh cảnh đặc thù:
  • Sinh cảnh bìa rừng (Forest-fringe): Ngân Thủy (Quảng Bình), Canh Hòa (Bình Định), Phước Thành (Ninh Thuận), Ea Sô (Đắk Lắk) – đặc trưng bởi cụm dân cư làng/thôn định cư.
  • Sinh cảnh trong rừng/nhà rẫy (Deep forest/Farm huts): Sơn Thái, Khánh Phú (Khánh Hòa) và Ia Mlah, Chư R Căm (Gia Lai) – đặc trưng bởi các chòi rẫy tạm bợ, bao quanh bởi rừng tự nhiên và nương rẫy hoa màu.
• Khung thời gian: Thu thập mẫu thực địa liên tục từ 2014 đến 2017, phân kỳ theo 2 mùa mưa và mùa khô rõ rệt (mỗi đợt kéo dài 4 đêm/điểm điều tra).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình điều tra côn trùng tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn thức của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 1975; WHO, 1994; WHO, 2013):

• Phương pháp mồi người bắt muỗi đêm (Human Landing Catch - HLC): Bố trí mồi người trong nhà (MNTN) và ngoài nhà (MNNN) liên tục từ 18h00 đến 06h00 sáng hôm sau; thu thập cá thể bằng tuýp thủy tinh hai đầu bông không thấm nước; ghi nhận chi tiết theo từng khung giờ để xác định chỉ số mật độ (con/người/đêm hoặc con/người/giờ).
• Phương pháp bẫy đèn CDC (CDC Light Traps): Đặt bẫy đèn trong nhà (BĐTN) và ngoài nhà (BĐNN, cách nhà 10 - 50m, độ cao 1,8m) hoạt động từ 18h00 đến 06h00; đo lường mật độ con/đèn/đêm.
• Phương pháp soi bắt muỗi trú đậu (Resting Collection): Khảo sát vách trong (SVT) và vách ngoài (SVN) tại 10 nhà/điểm từ 19h00 đến 23h00 nhằm xác định tập tính trú ẩn rình mồi.
• Thu thập muỗi chuồng gia súc (SCGS) & Khảo sát bọ gậy: Sử dụng bẫy màn trâu/bò từ 18h00 - 06h00 để thu thập muỗi thử sinh học; vớt bọ gậy tại các thủy vực tiềm tàng (suối nước chảy chậm, vũng rãnh rừng) với định lượng 20 bát/điểm (0,5 lít/bát) để tính mật độ bọ gậy/100 bát.
• Kỹ thuật giải phẫu và kiểm định giá trị: Mổ muỗi trên lam kính chứa nước muối sinh lý 9‰ dưới kính hiển vi soi nổi 2 mắt để tách buồng trứng; phân tích độ giãn của mạng khí quản buồng trứng để xác định tỷ lệ muỗi đã đẻ (Parity rate). Toàn bộ xác muỗi được sấy khô bảo quản bằng silica gel để thực hiện kỹ thuật ELISA.

Data và phân tích

• Phân tích miễn dịch liên kết enzym (ELISA CSP): Thực hiện trên đĩa 96 giếng phủ kháng thể đơn dòng (MAb Pf 2A10, Pv 210, Pv 247). Đọc mật độ quang phổ tại bước sóng 405/414 nm; mẫu dương tính được xác định khi giá trị hấp thụ quang học vượt quá 2 lần trung bình đối chứng âm ($OD > 2 \times \bar{OD}_{neg}$).
• Thử nghiệm nhạy cảm hóa chất WHO (WHO Susceptibility Bioassay): Sử dụng bộ ống tiêu chuẩn WHO gồm 12 ống (5 ống thử nghiệm, 2 ống đối chứng, 5 ống nghỉ) với muỗi cái 1 - 2 ngày tuổi chưa hút máu ($n \ge 100$ cá thể/thử nghiệm). Tiếp xúc 60 phút với giấy tẩm hóa chất alpha-cypermethrin 30 mg/m² hoặc lambda-cyhalothrin 0,05% ở điều kiện tiêu chuẩn (25 ± 2°C, độ ẩm 70 - 80%). Theo dõi tỷ lệ ngã gục theo các mốc thời gian và tỷ lệ chết sau 24 giờ hồi phục với dung dịch glucose 10%.
• Xử lý số liệu và độ tin cậy: Số liệu được xử lý bằng phần mềm dịch tễ học và thống kê chuyên dụng; tính toán phương sai, khoảng tin cậy 95% (95% CI), phân tích hồi quy Probit để xác định $KDT_{50}$ và $KDT_{90}$. Hiệu chỉnh tỷ lệ tử vong bằng công thức Abbott khi tỷ lệ chết ở lô đối chứng nằm trong khoảng 5% - 20%.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Cấu trúc thành phần loài và sự phân hóa sinh thái véc tơ: Nghiên cứu phát hiện khu hệ Anopheles phong phú tại 6 tỉnh miền Trung - Tây Nguyên, khẳng định sự thống trị dịch tễ học của 2 véc tơ chính: Anopheles dirus sensu stricto và Anopheles minimus sensu stricto, cùng sự hiện diện mật độ cao của các véc tơ phụ An. maculatus, An. aconitus và An. jeyporiensis. Tại sinh cảnh bìa rừng (như xã Ngân Thủy - Quảng Bình, Canh Hòa - Bình Định), An. minimus chiếm ưu thế sinh khối; trong khi tại sinh cảnh trong rừng và nhà rẫy (Khánh Phú, Sơn Thái - Khánh Hòa; Ia Mlah, Chư R Căm - Gia Lai), An. dirus là loài ưu thế tuyệt đối.
2. Chuyển dịch tập tính đốt máu và trú đậu (Exophily & Exophagy): Tại các điểm nóng nhà rẫy (Ia Mlah - Gia Lai, Khánh Vĩnh - Khánh Hòa), mật độ muỗi An. dirus đốt người ngoài nhà cao vượt trội so với trong nhà ($p < 0,01$), với hoạt động đốt máu duy trì suốt đêm và đạt đỉnh cao nhất trong khung giờ 20h00 - 24h00. Tỷ lệ trú đậu vách ngoài cao hơn vách trong tại các cấu trúc lán rẫy thô sơ. Đối với An. minimus, hoạt động đốt máu kéo dài từ 22h00 đến 04h00 sáng.
3. Bằng chứng trực tiếp về tỷ lệ nhiễm ký sinh trùng qua ELISA: Phân tích ELISA trên hàng ngàn cá thể véc tơ thu thập tự nhiên xác nhận sự hiện diện của thoa trùng Plasmodium falciparum và Plasmodium vivax trong tuyến nước bọt của An. dirus và An. minimus tại khu vực nhà rẫy huyện Khánh Vĩnh và huyện Krông Pa, khẳng định vai trò lan truyền bệnh trực tiếp tại các lán trại sản xuất nông - lâm nghiệp.
4. Động thái nhạy cảm và xu hướng gia tăng sức chịu đựng hóa chất: Thử nghiệm sinh học chuẩn thức WHO cho thấy:
   • Hai véc tơ chính An. dirus và An. minimus vẫn duy trì độ nhạy cảm cao với alpha-cypermethrin 30 mg/m² và lambda-cyhalothrin 0,05% (tỷ lệ chết sau 24 giờ đạt 98 - 100%).
   • Ngược lại, các véc tơ phụ gồm An. aconitus và An. maculatus tại một số điểm nghiên cứu (như Khánh Vĩnh, Krông Pa, Vân Canh) đã biểu hiện hiện tượng giảm nhạy cảm (tăng sức chịu đựng, tỷ lệ chết 24h dao động từ 80% đến dưới 95%, thời gian $KDT_{50}$ và $KDT_{90}$ kéo dài rõ rệt), cảnh báo nguy cơ hình thành tính kháng hóa chất nhóm Pyrethroid.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết dịch tễ học: Chứng minh mô hình lây truyền sốt rét ngoài trời (outdoor transmission paradigm) tại Đông Nam Á, nơi sự tương tác giữa vật chủ di động và véc tơ có tính ưa đốt ngoài trời chiếm ưu thế tuyệt đối so với mô hình lây truyền trong nhà của châu Phi.
• Đổi mới phương pháp luận: Chuẩn hóa mô hình giám sát côn trùng học tích hợp phân tầng theo cấu trúc cư trú (thôn bản định cư vs. nhà rẫy tạm bợ) và đánh giá nhạy cảm kép (véc tơ chính song hành véc tơ phụ).
• Thực tiễn can thiệp y tế công cộng: Chỉ ra rằng biện pháp phun tồn lưu trong nhà (IRS) và phân phát màn ngủ thông thường tại thôn làng không thể bao phủ nhóm đối tượng nguy cơ cao nhất.
• Khuyến nghị chính sách: Đề xuất Bộ Y tế và Chương trình Quốc gia Phòng chống Sốt rét cấp phát bổ sung võng tẩm hóa chất tồn lưu (LLINs hammocks), kem xua muỗi chứa DEET, và triển khai phun hóa chất không gian xử lý ổ bọ gậy tại các thủy vực quanh khu vực nương rẫy định kỳ trước mùa truyền bệnh (tháng 4 - 5 và tháng 9 - 11).

Limitations và Future Research

1. Giới hạn định loại phân tử chuyên sâu: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên định loại hình thái học chuẩn thức kết hợp kỹ thuật ELISA phát hiện kháng nguyên thoa trùng; chưa triển khai giải trình tự gen quy mô lớn (Next-Generation Sequencing hoặc PCR-RFLP) trên toàn bộ mẫu véc tơ phụ để bóc tách 14 loài thành viên trong phức hợp An. maculatus.
2. Ranh giới điều kiện ngoại cảnh: Dữ liệu tập trung vào 6 tỉnh đại diện thuộc miền Trung - Tây Nguyên trong khung thời gian 2014 - 2017; chưa đánh giá tác động của các biến đổi khí hậu cực đoan (như El Niño/La Niña kéo dài) đến chu kỳ phát triển bọ gậy trong các năm tiếp theo.
3. Chưa phân tích cơ chế kháng mức độ phân tử: Thử nghiệm nhạy cảm thực hiện theo quy chuẩn sinh học của WHO (bioassay tubes); chưa tiến hành định lượng hoạt tính enzym (microplate biochemical assays cho Cytochrome P450, Esterase) hoặc giải trình tự phát hiện đột biến gen kdr trên các quần thể An. aconitus và An. maculatus nghi ngờ kháng.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Mở rộng phân tích dịch tễ học di truyền (Genomic Epidemiology) để theo dõi dòng chảy gen (gene flow) và cấu trúc quần thể muỗi xuyên biên giới Việt Nam - Lào - Campuchia.
• Ứng dụng mô hình học máy (Machine Learning) kết hợp dữ liệu viễn thám không gian (Remote Sensing GIS) để dự báo điểm nóng bùng phát mật độ véc tơ dựa trên độ ẩm đất và thảm thực vật.
• Thử nghiệm các hoạt chất diệt côn trùng thế hệ mới không thuộc nhóm Pyrethroid (như Chlorfenapyr, Clothianidin, Pyriproxyfen) nhằm thiết lập chiến lược quản lý tính kháng bền vững.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu côn trùng học thực địa quy mô lớn nhất giai đoạn 2014 - 2017 cho khu vực miền Trung - Tây Nguyên, phục vụ công bố trên các tạp chí chuyên ngành Ký sinh trùng - Côn trùng học quốc tế và quốc gia (ước tính tiềm năng trích dẫn cao trong các tổng quan dịch tễ sốt rét khu vực sông Mê Kông).
• Chuyển đổi y tế thực hành: Tái định hình quy trình can thiệp phòng chống véc tơ tại 15 tỉnh miền Trung - Tây Nguyên; chuyển dịch trọng tâm giám sát từ trạm y tế xã sang hệ thống giám sát điểm tại các cụm nhà rẫy và lán trại kiểm lâm.
• Đóng góp chính sách vĩ mô: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Chỉ đạo Quốc gia về Phòng chống và Loại trừ Sốt rét trong việc phê duyệt danh mục hóa chất diệt côn trùng (chuyển đổi và luân phiên hóa chất khi có dấu hiệu kháng) và chính sách cấp phát vật dụng bảo vệ cá nhân cho đồng bào dân tộc thiểu số và lao động lâm nghiệp.
• Lợi ích xã hội: Giảm thiểu tỷ lệ mắc sốt rét ác tính và tử vong sốt rét ở các nhóm dân cư yếu thế, giảm gánh nặng chi phí y tế và bảo vệ nguồn lao động tại các vùng kinh tế nông - lâm nghiệp trọng điểm.

Đối tượng hưởng lợi

1. Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận khung phương pháp luận điều tra côn trùng học thực địa chuẩn hóa, kết hợp mổ xác định tuổi sinh lý và kỹ thuật ELISA đa dòng.
2. Các nhà khoa học và chuyên gia Côn trùng Y học: Kế thừa bộ dẫn liệu định lượng chi tiết về các chỉ số sinh thái, tập tính đốt mồi trong/ngoài nhà và ngưỡng nhạy cảm hóa chất Pyrethroid của các phức hợp loài Anopheles.
3. Đơn vị R&D và sản xuất hóa chất y tế công cộng: Xác định chính xác hiệu lực tồn lưu và độ nhạy cảm của các công thức hóa chất (alpha-cypermethrin 30 mg/m², lambda-cyhalothrin 0,05%) làm căn cứ phát triển sản phẩm màn/võng tẩm cải tiến.
4. Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách y tế (Bộ Y tế, Viện Sốt rét các khu vực, Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật CDC các tỉnh): Có cơ sở thực tiễn xác đáng để phân bổ ngân sách, lập kế hoạch tẩm màn, phun tồn lưu và mua sắm trang thiết bị bảo vệ chuyên biệt cho người đi rừng, ngủ rẫy.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Mô hình Sức lan truyền véc tơ của George MacDonald (1957) trong điều kiện sinh thái nương rẫy nhiệt đới. Luận án chứng minh rằng trong điều kiện cấu trúc nhà rẫy hở vách và dân cư di biến động, tham số quyết định sự truyền bệnh không phải là mật độ muỗi đậu trong nhà cố định ($m_{endo}$) mà là chỉ số cắn đốt ngoài trời ($a_{exo}$) kết hợp với tuổi thọ quần thể ($p$) của An. dirus trong vi khí hậu rừng rậm, duy trì chu kỳ lan truyền độc lập với các can thiệp tồn lưu trong nhà truyền thống.

2. Đột phá phương pháp luận so với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế trước đây?

So với nghiên cứu của Binka et al. (1996) tại Ghana (chỉ đo lường hiệu lực màn ngủ cố định tại gia đình) và nghiên cứu của Yap (1996) tại Malaysia (thử nghiệm xà phòng xua muỗi trên quy mô cụm hẹp), luận án tạo đột phá bằng thiết kế giám sát đa tầng tích hợp (Multi-level integrated vector surveillance): Kết hợp đồng thời 4 phương pháp bắt muỗi đêm (HLC trong/ngoài nhà, bẫy đèn CDC, soi bắt vách, bẫy màn gia súc) song hành với mổ buồng trứng Detinova, xét nghiệm ELISA CSP nhận diện đồng thời P. falciparum và P. vivax, và thử nghiệm sinh học WHO bioassay trên cùng một tọa độ không gian - thời gian qua 4 năm liên tục.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì?

Phát hiện bất ngờ và có giá trị cảnh báo cao nhất là sự phân kỳ nhạy cảm hóa chất giữa véc tơ chính và véc tơ phụ: Trong khi hai véc tơ truyền bệnh chính nguy hiểm nhất (An. dirus và An. minimus) vẫn duy trì độ nhạy cảm cao với alpha-cypermethrin và lambda-cyhalothrin (tử vong 98 - 100%), thì các véc tơ phụ (An. aconitus, An. maculatus) lại xuất hiện tình trạng giảm nhạy cảm rõ rệt (tỷ lệ chết giảm xuống 80 - 95%, $KDT_{50}$ kéo dài). Điều này phản ánh tác động chọn lọc kháng chéo từ hóa chất bảo vệ thực vật sử dụng trong canh tác nông nghiệp nương rẫy lên các loài muỗi đẻ ở vùng nước hở ven đồi.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản/tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không?

Có. Toàn bộ quy trình điều tra thực địa (HLC 18h - 06h, bẫy đèn CDC độ cao 1,8m, soi vách 19h - 23h, bẫy gia súc), kỹ thuật mổ muỗi 3 giọt nước muối sinh lý tách buồng trứng, quy trình ELISA 96 giếng với nồng độ 50 µl kháng thể đơn dòng (MAb Pf 2A10, Pv 210, Pv 247), và quy chuẩn thử nghiệm ống WHO bioassay 12 ống (tiếp xúc 60 phút, nghỉ 24 giờ với glucose 10%) đều được mô tả chi tiết với các tham số kỹ thuật chuẩn mực, cho phép các nhóm nghiên cứu khác tái lập hoàn toàn.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Chương trình 10 năm tập trung vào 3 trụ cột:

1. Thiết lập mạng lưới giải trình tự gen véc tơ định kỳ để giám sát các đột biến kháng hóa chất (kdr L1014F/S, Cytochrome P450 CYP6 family) tại khu vực Tam giác phát triển Việt Nam - Lào - Campuchia.
2. Phát triển và thử nghiệm thực địa các công cụ can thiệp ngoài nhà mới: bẫy mồi bả độc dẫn dụ đường (Attractive Targeted Sugar Baits - ATSB) và thiết bị phát tán hóa chất xua không gian (Spatial repellents).
3. Tích hợp dữ liệu côn trùng học thời gian thực vào Hệ thống Thông tin Địa lý Y tế Quốc gia (GIS-Malaria) nhằm phục vụ mục tiêu loại trừ hoàn toàn sốt rét tại Việt Nam trước năm 2030.

Kết luận

1. Xác lập hệ thống danh mục và phân bố véc tơ: Khẳng định vai trò véc tơ chính của Anopheles dirus (ưu thế tuyệt đối tại sinh cảnh nhà rẫy trong rừng) và Anopheles minimus (ưu thế tại sinh cảnh bìa rừng), cùng các véc tơ phụ quan trọng An. maculatus, An. aconitus tại 6 tỉnh trọng điểm miền Trung - Tây Nguyên giai đoạn 2014 - 2017.
2. Chứng minh quy luật sinh thái học và tập tính truyền bệnh: Cung cấp bằng chứng định lượng về tính ưa đốt ngoài trời (exophagy) vượt trội của An. dirus trong khung giờ 20h00 - 24h00 và tính ưa đốt đêm muộn (22h00 - 04h00) của An. minimus, gắn liền với tập quán ngủ rẫy của đồng bào dân tộc thiểu số.
3. Khẳng định vai trò truyền bệnh tự nhiên bằng kỹ thuật ELISA: Phát hiện kháng nguyên thoa trùng Plasmodium falciparum và Plasmodium vivax trong các quần thể véc tơ thực địa, xác lập mối liên hệ trực tiếp giữa sự hiện diện của muỗi và ổ bệnh sốt rét dai dẳng tại các vùng nương rẫy.
4. Đánh giá toàn diện bức tranh nhạy cảm và nguy cơ kháng hóa chất: Xác nhận An. dirus và An. minimus vẫn nhạy cảm với alpha-cypermethrin (30 mg/m²) và lambda-cyhalothrin (0,05%), đồng thời phát hiện sớm hiện tượng suy giảm nhạy cảm ở các véc tơ phụ An. aconitus và An. maculatus.
5. Đột phá mô hình can thiệp y tế công cộng: Đề xuất chuyển đổi căn bản từ can thiệp thụ động tại nhà sang các biện pháp bảo vệ cá nhân cơ động (võng tẩm hóa chất, kem xua, can thiệp nhà rẫy), tạo tiền đề vững chắc cho việc thực hiện cam kết quốc gia loại trừ bệnh sốt rét.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles 1. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles trên thế giới Đầu thế kỷ XX, con người tin rằng có thể tiêu diệt sốt rét bằng cách diệt muỗi, nên muỗi Anopheles được xem là đối tượng nghiên cứu chính và quan trọng trong PCSR trên toàn thế giới. Do vậy, có hàng loạt các công trình nghiên cứu cơ bản như hình thái, phân loại, khu hệ muỗi sốt rét đã được nghiên cứu.

Theo Ralph Harbach (2008), họ muỗi Culicidae Meigen 1818, thuộc phân bộ Nematocera (Râu dài), bộ Diptera (Hai cánh), được chia thành hai phân họ: Anophelinae (gồm 3 giống) và Culicinae (gồm 92 giống) [75]. Riêng phân họ Anophelinae Grassi, 1900 hiện nay đã xác định được 547 loài thuộc 3 giống trên thế giới, bao gồm: 1 – Giống Anopheles Meigen, 1818 có 464 loài và hơn 50 thành viên chưa được định danh của các phức hợp loài, chia ra 7 phân giống là Anopheles (189 loài), Baimaia (1 loài), Cellia (217 loài), Kerteszia (12 loài), Lophopodomyia (6 loài), Nyssorhynchus (31 loài) và Stethomyia (5 loài). 2 – Giống Bironella Theobald, 1905: có 8 loài, chia ra 3 phân giống là Bironella (2 loài), Brugella (3 loài) và Neobironella (3 loài). 3 – Giống Chagasia Cruz, 1906: Có 5 loài [75].

Baimai và Green (1984), ghi nhận có 4 dạng của An. Baimai (1992) cho rằng An. dirus là một phức hợp loài gồm các dạng: A, B, C, D, E và F. Các nghiên cứu di truyền quần thể cũng phát hiện rằng An.

dirus là một phức hợp loài, cho đến nay, 7 loài thuộc phức hợp An.dirus đã được ghi nhận: An. nemophilous và An. Sallum (2005) và 4 Obsomer (2007) đã làm sáng tỏ phức hợp này, tất cả các loài này đã được mô tả về hình thái, đặt tên chính thức và lập bản đồ phân bố của chúng ở vùng Đông Nam Á: An. dirus F) và An.

Harbach, Garros, Manh, Manguin (2007) [74] đã xác định phức hợp Minimus bao gồm 2 loài có tên chính thức An. minimus (loài A) và An. harrisoni (loài C) và một loài có tên gọi chưa chính thức là An. Sukowati, Baimaii và cs (1999) xác định có 3 thành viên trong phức hợp loài An.

Linton và Harbach (2005) đã xác định các thành viên trong phức hợp loài Sundaicus và phân bố của chúng ở khu vực Đông Nam Á [85]. Các vùng địa lý khác nhau có những loài muỗi truyền SR khác nhau. Ở Châu Phi: các véc tơ chính truyền SR là An. arabiensis; Trung Mỹ: An.

albimanus; Nam Mỹ: An. darlingi; Bắc Mỹ: An. quadrimaculatus; Vịnh Ả Rập: An. stephensi; Thổ Nhĩ Kỳ: An.

sacharovi; Ấn Độ: An. minimus; Trung Quốc: An. minimus; Vùng Trung Á: An. superpictus; Đông Âu: An.

messeae; Tây Âu: An. atropavus; Australia: An. farauti; Đông Nam á: An. Dựa trên kết quả nghiên cứu ở nhiều nước khác nhau, Sinka và cs (2012) đã vẽ bản đồ phân bố của VTSR quan trọng trên toàn thế giới [101].

Phân bố các véc tơ sốt rét chính trên thế giới (Sinka, 2012) 6 1. Thành phần loài và phân bố muỗi Anopheles ở Việt Nam Từ đầu thế kỷ XX, đã có nhiều công trình nghiên cứu về muỗi SR tại Việt Nam được công bố. Trong đó, đáng kể nhất là một số công trình của tác giả nước ngoài như Laveran (1901-1904) nghiên cứu về muỗi SR ở Nam Bộ; Bonet (1906) nghiên cứu muỗi SR ở Đông Dương; Staton (1926), Borel (1930), Mesnard (1934) nghiên cứu muỗi ở các đồn điền cao su; Farinaud (1938) nghiên cứu muỗi SR ở đồng bằng Nam Bộ và Côn Đảo. Mathis Legar (1910) đã công bố danh mục 15 loài muỗi tìm thấy ở Việt Nam; Borel (1926) mô tả 13 loài ở Nam Bộ và Trung Bộ.

Ở miền Nam Việt Nam, năm 1966, Stojanovich và Scott công bố 41 loài Anopheles. Sau 1957, việc điều tra cơ bản về muỗi SR được tiến hành đồng bộ trong cả nước (1976 - 1977). Sau giai đoạn này, đã có nhiều công trình nghiên cứu về khu hệ muỗi SR đã được công bố. Nguyễn Đức Mạnh (1988) nghiên cứu về muỗi SR ở Tây Nguyên [26]; Trương Văn Có (1996) nghiên cứu về muỗi SR ở Trung - Trung Bộ và Tây Nguyên [8]; Hồ Đình Trung (2005) đã thống kê ở Việt Nam phát hiện được 59 loài Anopheles, chưa kể một số là phức hợp loài bao gồm nhiều loài thành viên như: An.

maculatus có ít nhất 10 thành viên, An. minimus với 2 loài thành viên [48]. Năm 2008, Viện Sốt rét - KST - CT Trung ương xuất bản bảng định loại muỗi Anophelinae ở Việt Nam bao gồm 64 loài Anopheles [12]. Các loài muỗi Anopheles có tính đa dạng cao về hình thái và đặc biệt, các véc tơ sốt rét chính là thuộc về phức hợp loài hoặc nhóm loài khó hoặc không thể phân biệt được do sự chồng chéo các đặc điểm hình thái.

Việc tồn tại các loài đồng hình và sự gối nhau về giới hạn biến dị của các loài trong một nhóm loài hay một phức hợp loài là khá phổ biến. Việc phát hiện và phân loại các loài đồng hình bằng phân tích hình thái là rất khó xác định [1]. 7 Một số phương pháp định loại phân tử hiện nay đang được sử dụng để phân biệt các loài đồng hình có cùng vùng phân bố cũng như các loài có quan hệ gần gũi có cùng vùng phân bố. Ngô Thị Hương và cs (2004, 2007) [24,25], đã xác định phức hợp Minimus gồm An.

minimus và An. harrisoni được tìm thấy cùng phân bố trên diện rộng bao gồm miền Bắc và miền Trung Việt Nam, còn phức hợp Dirus chỉ mới xác định có mặt của An. maculatus, Nguyễn Thị Hương Bình (2008, 2009) đã xác định nhóm đồng hình này gồm 14 thành viên, trong đó có 6 loài đã xác định tên như trong bảng định loại muỗi Anophelinae ở Việt Nam năm 2008, còn 08 thành viên khác chưa xác định chính xác vị trí phân loại [1]. Về phức hợp Sundaicus, Nguyễn Đức Mạnh và ctv (2006) đã xác định An.

sundaicus ở Nam Bộ chính là An. epiroticus trong phức hợp loài Sundaicus. Nguyễn Đức Mạnh và ctv (2008) [28] đã xác định An. sundaicus ở Cần Giờ có thể là một thành viên mới trong phức hợp loài đồng hình Sundaicus ở Việt Nam.

Hiện nay An. minimus được xác định là một phức hợp gồm ít nhất hai loài. Bằng chứng sự tồn tại các loài thành viên trong phức hợp An. minimus là sự khác nhau về các dấu hiệu tập tính, hình thái và di truyền trong nội bộ An.

Tuy nhiên, các dấu hiệu tập tính và hình thái không phải là bằng chứng hiển nhiên về sự tồn tại của các loài đồng hình mà chúng là các chỉ thị đầu tiên gợi ý một loài nào đó có thể là một phức hợp của các loài đồng hình. Ở Việt Nam, bằng kỹ thuật điện di enzym, dựa trên tần số kiểu gen locus Odh, An. minimus được chia thành hai “dạng”: “dạng 1” gồm những cá thể chủ yếu có kiểu gen là đồng hợp tử Odh134/134, “dạng 2” gồm những cá thể có kiểu gen đồng hợp tử Odh100/100. Hai dạng này khác nhau về tập tính: An.

minimus “dạng 1” thích đốt người ngoài nhà, trong khi đó An. minimus “dạng 2” thích đốt người trong nhà (Hồ Đình Trung, 1996) )[47]. Hiện nay, với việc áp dụng kỹ thuật phản ứng chuỗi PCR, có thể phân biệt hai loài 8 An. minimus A và An.

Năm 2008, Nguyễn Thị Hồng Ngọc và cs nghiên cứu đa hình di truyền của các thành viên trong nhóm loài An. minimus và vẽ sơ đồ cây quan hệ họ hàng trên cơ sở phân tích các băng ADN đa hình [30]. Dựa trên những đặc điểm di truyền, Harbach và cs (2007) đã tách An. minimus C trong phức hợp loài An.

minimus thành một loài mới và đặt tên là An. Ngô Thị Hương và cs (2004) cũng đã xác định các các mẫu vật phức hợp Dirus thu thập được ở Việt Nam chỉ mới xác định có mặt của An. Như vậy, cho đến nay ở Việt Nam mới ghi nhận sự có mặt của hai loài thuộc phức hợp loài Dirus, đó là An. dirus và An.

Theo thống kê của Hồ Đình Trung (2005) [48], ở Việt Nam có 15 loài Anopheles là những véc tơ sốt rét chính, phụ và nghi ngờ, phân bố như sau: Véc tơ chính phân bố tại vùng đồi - núi - rừng toàn quốc là An. minimus, tại vùng núi rừng từ 200 vĩ Bắc vào Nam là An. dirus, tại vùng nước lợ ven biển Nam Bộ là An. epiroticus; véc tơ phụ phân bố tại vùng núi rừng toàn quốc là An.

maculatus, tại vùng ven biển miền Bắc là An. indefinitus, tại vùng ven biển miền Nam là An. campestris; véc tơ nghi ngờ phân bố tại vùng núi rừng miền Bắc, MT-TN là An. culicifacies; tại vùng núi rừng Đông Nam Bộ là An.

interruptus, tại vùng ven biển miền Bắc là An. Thành phần loài Anopheles ở các địa phương khác nhau, ở các thời điểm điều tra khác nhau là khác nhau. Vì các nguyên nhân chủ quan như quy mô điều tra, phương pháp điều tra và có nguyên nhân khách quan do sự thay đổi điều kiện ngoại cảnh của khu vực nghiên cứu, hoạt động dân cư xây dựng phát triển kinh tế, do tác động của các biện pháp phòng chống véc tơ đã được triển khai. Vì vậy, việc điều tra xác định thành phần loài thường xuyên theo 9 từng giai đoạn là hết sức cần thiết, để có thể so sánh thành phần loài muỗi ở các điểm nghiên cứu khác nhau, cần phải tiến hành các điều tra cùng quy mô, đồng thời và theo các phương pháp cố định.

Sinh thái, tập tính, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles 1. Sinh thái, tập tính, vai trò truyền bệnh của muỗi Anopheles trên thế giới 1. Sinh thái, tập tính muỗi Anopheles trên thế giới Đã có nhiều công trình nghiên cứu về tập tính sinh lý muỗi sốt rét, nhất là những nhóm loài có khả năng truyền bệnh sốt rét rất được chú trọng và tiến hành nhiều nơi. Christopher (1911), nghiên cứu sự phát triển của trứng trong cơ thể muỗi.

Beklemishev (1940), nghiên cứu sinh học của muỗi Anopheles, xác định 3 giai đoạn sinh thực của muỗi. Rusell (1946), Gilles (1961), Gilles và Wilkes (1965), nghiên cứu tuổi thọ của muỗi và các yếu tố ảnh hưởng. Carneval, Bryan và Smaley (1978), Chomara (1951), nghiên cứu tập tính lựa chọn vật chủ và các yếu tố hấp dẫn muỗi. Nghiên cứu sự liên quan giữa sốt rét với các yếu tố núi, rừng và sự biến động dân cư đã được nhiều tác giả trên thế giới nghiên cứu trong những năm gần đây.

Kondrashin và cs (1991) nghiên cứu ở khu vực Đông Nam Á xác định ở vùng rừng núi tỷ lệ mắc và tử vong do sốt rét cao hơn nhiều so với vùng đồng bằng, đô thị [10].