Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu bệnh thán thư trên thanh long và biện pháp quản lý tổng hợp

Luận án tiến sĩ nông nghiệp nghiên cứu nông nghiệp nghiên cứu bệnh thán thư trên thanh long và biện pháp quản lý tổng hợp, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Đặng Thị Kim Uyên
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Vũ Phến
• Trường học: Trường Đại học Cần Thơ
• Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật
• Đề tài: Nghiên cứu bệnh thán thư trên cây thanh long và biện pháp quản lý tổng hợp
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Cần Thơ

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH SÁCH BẢNG
• DANH SÁCH HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu và yêu cầu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Giới thiệu về cây thanh long
• 2.1.1. Phân loại thực vật
• 2.1.2. Nguồn gốc và phân bố
• 2.2. Tổng quan về bệnh thán thư
• 2.2.1. Thiệt hại do bệnh thán thư
• 2.2.2. Triệu chứng gây bệnh thán thư
• 2.3. Tác nhân gây bệnh thán thư trên cây trồng
• 2.3.1. Đặc điểm tác nhân
• 2.3.2. Đặc điểm phân loại các loài Colletotrichum thường gặp phổ biến
• 2.3.3. Đặc điểm hình thái Colletotrichum spp.
• 2.3.4. Đặc điểm một số loài nấm Colletotrichum spp. gây bệnh thán thư trên cây trồng
• 2.3.5. Đặc điểm sinh học của nấm Colletotrichum spp.
• 2.3.6. Xác định loài thuộc chi Colletotrichum dựa vào ứng dụng sinh học phân tử
• 2.4. Một số nghiên cứu về bệnh thán thư trên thanh long
• 2.4.1. Gây hại nấm Colletotrichum trên thanh long
• 2.4.2. Biện pháp quản lý tổng hợp bệnh thán thư
• 2.4.3. Biện pháp ngăn ngừa bệnh Colletotrichum
• 2.4.4. Kiểm soát bằng biện pháp canh tác
• 2.4.5. Kiểm soát bằng sử dụng vi sinh vật
• 2.4.6. Kiểm soát bệnh bằng sử dịch trích thực vật
• 2.4.7. Kiểm soát bằng biện pháp hóa học
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Nội dung nghiên cứu
• 3.2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 3.2.1. Thời gian nghiên cứu
• 3.2.2. Địa điểm nghiên cứu
• 3.3. Vật liệu nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp
• 3.4.1. Thu thập và định danh các loài từ chi Colletotrichum bằng phương pháp hình thái và kỹ thuật công nghệ sinh học phân tử
• 3.4.1.1. Phân lập, phân nhóm và định danh loài nấm gây bệnh thán thư trên cây thanh long thuộc chi Colletotrichum dựa trên đặc điểm hình thái
• 3.4.1.2. Định danh loài của chủng nấm Colletotrichum spp. dựa trên trình tự DNA vùng ITS- rDNA
• 3.4.1.3. Khảo sát khả năng xâm nhiễm, gây hại của nấm Colletotrichum spp trên cành thanh long
• 3.4.1.4. Đánh giá khả năng gây hại của nấm Colletotrichum gloeosporioides và Colletotrichum truncatum trên các giống thanh long đang trồng phổ biến hiện nay
• 3.4.2. Khảo sát đặc điểm sinh học đối với tác nhân gây bệnh thán thư trên thanh long
• 3.4.2.1. Khảo sát ảnh hưởng của pH đối với Colletotrichum gloeosporioides và Colletotrichum truncatum
• 3.4.2.2. Khảo sát ảnh hưởng của nhiệt độ đối với Colletotrichum gloeosporioides và Colletotrichum truncatum
• 3.4.3. Khả năng lưu tồn, phát sinh phát triển của bệnh thán thư trên thanh long
• 3.4.3.1. Khảo sát sự hiện diện của nấm Colletotrichum spp. trong nước mưa tại vườn thanh long
• 3.4.3.2. Khảo sát sự hiện diện của nấm Colletotrichum spp. trong nước mương
• 3.4.3.3. Khảo sát sự hiện diện của nguồn bệnh trên mô chết, tàn dư thực vật trong vườn thanh long
• 3.4.3.4. Khảo sát sự hiện diện của tác nhân bệnh trong đất trồng thanh long
• 3.4.3.5. Kiểm chứng tác nhân gây bệnh của các chủng Colletotrichum spp. thu thập được từ nước mưa, nước mương, mô chết, tàn dư thực vật và trong đất (quy trình Koch)
• 3.4.3.6. Nghiên cứu diễn biến phát sinh, phát triển của bệnh thán thư thanh long trong năm
• 3.4.4. Xây dựng hợp phần kỹ thuật của qui trình phòng trừ tổng hợp bệnh theo hướng an toàn
• 3.4.4.1. Xác định hiệu quả một số loại nông dược ở các nồng độ khác nhau đối với tác nhân gây bệnh
• 3.4.4.2. Xác định hiệu quả một số loại dịch trích thảo mộc ở các nồng độ khác nhau đối với nấm gây bệnh
• 3.4.4.3. Khảo sát khả năng đối kháng của các chủng xạ khuẩn và vi khuẩn Bacillus spp. với nấm nấm gây bệnh
• 3.4.4.4. Đánh giá hiệu quả của một số loại thuốc hóa, dịch trích thảo mộc và sinh học đối với bệnh thán thư gây hại ở điều kiện nhà lưới
• 3.4.4.5. Đánh giá hiệu quả của một số loại nông dược và dịch trích thảo mộc đối với bệnh thán thư trên thanh long ngoài đồng
• 3.4.4.6. Đánh giá hiệu quả của một số loại sinh học và dịch trích thảo mọc đối với tác nhân gây bệnh ở điều kiện ngoài đồng
• 3.4.4.7. Thử nghiệm các biện pháp quản lý tổng hợp bệnh thán thư trên thanh long (Mô hình diện hẹp)
• 3.5. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả thu thập và định danh các loài từ chi Colletotrichum bằng phương pháp hình thái và kỹ thuật sinh học phân tử
• 4.1.1. Kết quả thu thập và phân lập bệnh thán thư thanh long tại các tỉnh phía Nam
• 4.1.2. Kết quả phân nhóm nấm Colletotrichum spp. gây bệnh thán thư trên thanh long tại các tỉnh phía Nam
• 4.1.3. Kết quả định danh loài từ chi Colletotrichum bằng kỹ thuật sinh học phân tử
• 4.2. Kết quả khả năng xâm nhiễm, gây hại của nấm Colletotrichum spp. Gây bệnh than thư trên cành thanh long
• 4.2.1. Kết quả khả năng xâm nhiễm tự nhiên và cơ học của nấm Colletotrichum gây bệnh thán thư trên cành thanh long
• 4.2.2. Kết quả lây nhiễm nhân tạo và tái phân lập ký sinh gây bệnh của các chủng nấm thuộc chi Colletotrichum thu thập được
• 4.2.3. Đánh giá khả năng gây hại của nấm Colletotrichum gloeosporioides và Colletotrichum truncatum trên các giống thanh long đang trồng phổ biến hiện nay
• 4.3. Đặc điểm sinh học của nấm Colletotrichum truncatum và Colletotrichum gloeosporioides tác nhân gây bệnh thán thư trên thanh long
• 4.3.1. Ảnh hưởng của các mức pH khác nhau đối với nấm Colletotrichum truncatum gây bệnh thán thư thanh long
• 4.3.2. Ảnh hưởng của các mức pH khác nhau đối với nấm Colletotrichum gloeosporioides gây bệnh thán thư thanh long
• 4.3.3. Kết quả ảnh hưởng của các mức nhiệt độ đến sự sinh trưởng của nấm Colletotrichum gloeosporioides
• 4.3.4. Kết quả ảnh hưởng của các mức nhiệt độ đến sự sinh trưởng của nấm Colletotrichum truncatum
• 4.4. Sự lưu tồn, phát sinh và phát triển của nấm Colletotrichum gây bệnh thán thư trên thanh long
• 4.4.1. Kết quả hiện diện của nấm Colletotrichum trong nước mưa tại các vườn thanh long
• 4.4.2. Sự hiện diện của nấm Colletotrichum trong nước mương, rãnh vườn thanh long
• 4.4.3. Sự hiện diện của nấm Colletotrichum sp. trên mô chết, tàn dư thực vật tại vườn thanh long
• 4.4.4. Kết quả hiện diện của nấm Colletotrichum spp. trong đất vườn thanh long ở các độ sâu khác nhau
• 4.4.5. Kết quả kiểm chứng các chủng Colletotrichum spp. gây bệnh thán thư trên cành thanh long (quy tắc Koch)
• 4.4.6. Diễn biến phát sinh, phát triển của bệnh thán thư thanh long trong năm
• 4.5. Kết quả về xây dựng hợp phần kỹ thuật của qui trình phòng trừ tổng hợp bệnh theo hướng an toàn
• 4.5.1. Hiệu quả một số loại nông dược đối với nấm gây bệnh thán thư ở điều kiện phòng thí nghiệm
• 4.5.1.1. Khả năng ức chế đường kính của tản nấm Colletotrichum truncatum và hiệu lực của một số loại thuốc hóa học
• 4.5.1.2. Khả năng ức chế đường kính của tản nấm Colletotrichum gloeosporioides, Colletotrichum truncatum và hiệu lực của một số loại thuốc sinh học
• 4.5.2. Hiệu quả một số loại dịch trích thảo mộc ở các nồng độ khác nhau đối với nấm gây bệnh ở điều kiện phòng thí nghiệm
• 4.5.2.1. Kết quả xác định nồng độ 2%, 3% và 4% của một số loại dịch trích thảo mộc đối với nấm Colletotrichum truncatum
• 4.5.3. Khả năng đối kháng của các chủng xạ khuẩn và vi khuẩn Bacillus spp. với nấm Colletotrichum gây bệnh thán thư thanh long ở điều kiện phòng thí nghiệm
• 4.5.3.1. Kết quả đối kháng của các chủng xạ khuẩn với nấm Colletotrichum truncatum gây bệnh thán thư trên thanh long
• 4.5.3.2. Kết quả đối kháng của các chủng xạ khuẩn với nấm Colletotrichum gloeosporioides gây bệnh thán thư trên thanh long
• 4.5.3.3. Khả năng đối kháng của các dòng vi khuẩn Bacillus với nấm Colletotrichum truncatum gây bệnh thán thư trên thanh long
• 4.5.3.4. Kết quả của các chủng vi khuẩn Bacillus với nấm Colletotrichum gloeosporioides gây bệnh thán thư trên thanh long
• 4.5.4. Hiệu quả của một số loại thuốc hóa học, sinh học và dịch trích thảo mộc đối với bệnh thán thư gây hại trên thanh long ở điều kiện nhà lưới
• 4.5.5. Hiệu quả của một số loại nông dược và dịch trích thảo mộc đối với bệnh thán thư gây hại trên thanh long ở điều kiện ngoài đồng
• 4.5.6. Hiệu quả của một số loại hoạt chất sinh học đối với bệnh thán thư gây hại trên thanh long ở ngoài đồng
• 4.5.7. Hiệu quả thử nghiệm phòng trừ tổng hợp bệnh thán thư trên thanh long (Mô hình diện hẹp)
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bệnh thán thư trên cây thanh long

Bệnh thán thư là một trong những bệnh hại nghiêm trọng trên cây thanh long, gây thiệt hại lớn về năng suất và chất lượng trái. Bệnh do nấm Colletotrichum spp. gây ra, đặc biệt là hai loài Colletotrichum gloeosporioides và Colletotrichum truncatum. Nghiên cứu đã xác định được các tác nhân gây bệnh thông qua phương pháp hình thái học và kỹ thuật sinh học phân tử. Kết quả cho thấy, C. truncatum gây hại nặng nhất trên giống thanh long ruột đỏ. Bệnh phát triển mạnh trong điều kiện ẩm độ cao và lượng mưa lớn, đặc biệt vào mùa mưa từ tháng 6 đến tháng 10.

1.1. Tác nhân gây bệnh

Nghiên cứu đã phân lập được 44 chủng nấm gây bệnh thán thư từ các mẫu thu thập tại các vườn thanh long ở Tiền Giang, Long An và Bình Thuận. Các chủng nấm này được xác định thuộc loài Colletotrichum gloeosporioides và Colletotrichum truncatum thông qua phân tích trình tự DNA vùng ITS-rDNA. C. truncatum được phát hiện là loài gây hại nặng nhất, đặc biệt trên giống thanh long ruột đỏ.

1.2. Điều kiện phát triển bệnh

Bệnh thán thư phát triển mạnh trong điều kiện ẩm độ cao và lượng mưa lớn. Nghiên cứu cho thấy, bệnh bắt đầu xuất hiện từ tháng 6 và đạt đỉnh điểm gây hại vào tháng 9 đến tháng 10, trùng với mùa mưa tại Đồng bằng sông Cửu Long. Nấm Colletotrichum cũng được tìm thấy trong nước mưa, nước mương, tàn dư thực vật và đất tại các vườn thanh long, cho thấy khả năng lưu tồn và phát tán mầm bệnh cao.

II. Biện pháp quản lý bệnh thán thư

Để quản lý bệnh thán thư hiệu quả, nghiên cứu đã đề xuất các biện pháp tổng hợp bao gồm sử dụng thuốc hóa học, sinh học và dịch trích thảo mộc. Các hoạt chất như Azoxystrobin + Difenoconazole, Propiconazole + Difenoconazole và Polyoxin complex đã được chứng minh có hiệu quả cao trong việc ức chế sự phát triển của nấm gây bệnh. Ngoài ra, dịch trích từ cây móng tay ở nồng độ 2% cũng cho hiệu quả ức chế nấm từ 56% đến 93,7%.

2.1. Sử dụng thuốc hóa học và sinh học

Các hoạt chất hóa học như Azoxystrobin + Difenoconazole và Propiconazole + Difenoconazole đã được thử nghiệm và cho thấy hiệu quả ức chế nấm Colletotrichum từ 72% đến 93,75%. Bên cạnh đó, các chủng vi khuẩn Bacillus và xạ khuẩn Streptomyces cũng được chứng minh có khả năng đối kháng với nấm gây bệnh, với hiệu suất từ 50% đến 71,3%.

2.2. Ứng dụng dịch trích thảo mộc

Dịch trích từ cây móng tay ở nồng độ 2% đã được thử nghiệm và cho thấy hiệu quả ức chế nấm Colletotrichum từ 56% đến 93,7%. Đây là một giải pháp thân thiện với môi trường và có tiềm năng lớn trong việc phòng ngừa bệnh thán thư trên cây thanh long.

III. Ảnh hưởng của bệnh thán thư đến nông nghiệp bền vững

Bệnh thán thư không chỉ gây thiệt hại về năng suất mà còn ảnh hưởng đến chất lượng trái và thị trường thanh long. Việc áp dụng các biện pháp quản lý tổng hợp không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại do bệnh mà còn góp phần tăng năng suất và bảo vệ thực vật một cách bền vững. Nghiên cứu đã chứng minh rằng, việc kết hợp các biện pháp như cắt tỉa, sử dụng thuốc hóa học, sinh học và dịch trích thảo mộc có thể giảm đáng kể áp lực bệnh và tăng lợi nhuận cho nông dân.

3.1. Tác động đến năng suất và chất lượng trái

Bệnh thán thư gây thiệt hại nghiêm trọng đến năng suất và chất lượng trái thanh long. Nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng các biện pháp quản lý tổng hợp có thể giảm tỷ lệ bệnh và tăng chất lượng trái, từ đó nâng cao giá trị thương phẩm trên thị trường thanh long.

3.2. Hướng đến nông nghiệp bền vững

Việc sử dụng các biện pháp sinh học và dịch trích thảo mộc không chỉ giúp kiểm soát bệnh thán thư hiệu quả mà còn góp phần bảo vệ môi trường và hướng đến nông nghiệp bền vững. Các giải pháp này giúp giảm thiểu việc sử dụng thuốc hóa học, từ đó bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và hệ sinh thái.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Cây thanh long (Hylocereus undatus) là một trong những cây ăn trái nhiệt đới có giá trị thương mại cao của Việt Nam, tập trung chuyên canh tại các tỉnh Tiền Giang, Long An và Bình Thuận, sau đó lan rộng ra khoảng 60 tỉnh thành với tổng diện tích ước tính đạt 54 nghìn ha và sản lượng khoảng 1,1 triệu tấn. Năm 2016, kim ngạch xuất khẩu thanh long tươi của Việt Nam đạt 895,7 triệu USD, chiếm 61,4% tổng giá trị xuất khẩu trái cây tươi cả nước. Tuy nhiên, trong quá trình thâm canh, áp lực dịch bệnh gây suy giảm nghiêm trọng đến năng suất và phẩm chất quả. Bệnh thán thư do nấm thuộc chi Colletotrichum tấn công trên cành, nụ hoa và trái, xuất hiện ở hầu hết các vườn chuyên canh với tỷ lệ nhiễm ghi nhận từ 30% đến 60%.

Thực trạng sản xuất cho thấy người trồng thanh long chủ yếu phụ thuộc vào việc phun thuốc bảo vệ thực vật hóa học nhiều lần với liều lượng cao. Biện pháp này không những làm tăng nguy cơ bộc phát tính kháng thuốc của quần thể nấm bệnh mà còn để lại dư lượng hóa chất vượt ngưỡng cho phép, cản trở việc xuất khẩu trái cây sang các thị trường tiêu chuẩn cao. Khoảng trống nghiên cứu thực tế tại thời điểm thực hiện đề tài là sự thiếu hụt các dữ liệu khoa học có hệ thống về cấu trúc thành phần loài Colletotrichum gây bệnh trên thanh long tại các vùng sinh thái trọng điểm phía Nam, nguồn gốc và quy luật lưu tồn của mầm bệnh trong tự nhiên (đất, nước, tàn dư thực vật), cũng như thiếu vắng một quy trình quản lý tổng hợp (IPM) tích hợp các giải pháp sinh học, thảo mộc an toàn và biện pháp canh tác vệ sinh đồng ruộng.

Mục tiêu tổng quát của luận án là xác định tác nhân, khả năng gây hại, điều kiện phát sinh phát triển của bệnh và nghiên cứu một số biện pháp phòng trừ có hiệu quả đối với bệnh thán thư (Colletotrichum spp.) nhằm cải thiện năng suất thanh long tại ba tỉnh Tiền Giang, Long An và Bình Thuận.

Các mục tiêu nghiên cứu cụ thể được xác định:

1. Xác định thành phần loài nấm thuộc chi Colletotrichum gây bệnh thán thư trên thanh long tại các tỉnh Tiền Giang, Long An và Bình Thuận bằng phương pháp hình thái học kết hợp kỹ thuật sinh học phân tử.
2. Đánh giá điều kiện phát sinh phát triển của bệnh, khả năng xâm nhiễm, quy luật lưu tồn của mầm bệnh trong vườn và khả năng gây hại của các loài nấm trên các giống thanh long đang trồng phổ biến.
3. Tuyển chọn các dòng vi sinh vật đối kháng, dịch trích thảo mộc và thuốc bảo vệ thực vật có hiệu quả; bước đầu xây dựng và thử nghiệm mô hình quản lý tổng hợp bệnh thán thư theo hướng an toàn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Nấm Colletotrichum gloeosporioides và Colletotrichum truncatum gây bệnh thán thư trên cây thanh long (Hylocereus undatus).
• Phạm vi không gian: Các vùng chuyên canh thanh long tại 3 tỉnh Tiền Giang, Long An và Bình Thuận; hệ thống phòng thí nghiệm và nhà lưới tại Trường Đại học Cần Thơ và Viện Cây ăn quả miền Nam.
• Phạm vi thời gian: Đề tài được triển khai thực hiện từ tháng 02 năm 2015 đến tháng 12 năm 2019.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Chi nấm Colletotrichum (Waller & Bridge, 1993) được xếp vào một trong mười tác nhân nấm gây bệnh thực vật nguy hiểm nhất thế giới (Dean et al., 2012; Hyde et al., 2010; Cannon et al., 2012). Nấm có phạm vi ký chủ rộng trên nhiều loại cây trồng nhiệt đới và cận nhiệt đới như xoài, đu đủ, ớt, cà phê, dừa, chuối, sầu riêng (Agrios, 2005; Lakshmi et al., 2011).

Trên thế giới, các nghiên cứu xác định thành phần loài nấm gây bệnh thán thư trên thanh long đã được công bố tại một số quốc gia:

• Tại Malaysia, Masyahit et al. (2009), Masratul et al. (2008), Zianti et al. (2013) và Vijaya et al. (2015) xác định Colletotrichum gloeosporioides và Colletotrichum truncatum là tác nhân chính gây thán thư, làm thối rữa cành và quả thanh long (Hylocereus polyrhizus và Hylocereus undatus). Nhiệt độ 26,5 - 28,1°C và độ ẩm tương đối 77,5 - 86,6% được ghi nhận là điều kiện tối thích cho sự phát triển của bệnh.
• Tại Trung Quốc, Guo et al. (2014) ghi nhận Colletotrichum truncatum gây bệnh thán thư trên thanh long tại tỉnh Vân Nam dựa trên đặc điểm hình thái và giải trình tự gen vùng ITS kết hợp locus $\beta$-tubulin.
• Tại Thái Lan, Athipunyakom & Likhitekaraj (2010) và Athipunyakom et al. ghi nhận cả hai loài C. gloeosporioides và C. truncatum gây hại trên thân, cành, hoa và trái với tỷ lệ bệnh từ 13,5% đến 58,2%.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây về bệnh thán thư tập trung chủ yếu trên cây ăn trái khác và hoa màu:

• Thủy & Kim (2005, 2008) phân lập và xác định C. gloeosporioides và C. acutatum trên xoài và sầu riêng tại Đồng bằng sông Cửu Long.
• Trị (2001) khảo sát tác hại của thán thư trên xoài; Diệp (2009) nghiên cứu C. gloeosporioides và C. kahawae gây khô cành, khô quả cà phê.
• Trên cây ớt, các công trình của Oanh (2001), Bá & Cúc (1999), Mân & Tề (1998), Sử & Tường (2016), Yến và ctv. (2016), Trang và ctv. (2020) đã phân lập các loài Colletotrichum và tuyển chọn các chủng xạ khuẩn, vi khuẩn Bacillus subtilis đối kháng.

Về kiểm soát sinh học và thảo mộc, các công trình quốc tế và trong nước đã ghi nhận tiềm năng của vi khuẩn Bacillus spp. (Ashwini & Srividya, 2012, 2014; Salimi, 2013), xạ khuẩn Streptomyces (Qin et al., 1994; Gomes, 2001), nấm đối kháng Trichoderma spp. (Pandey et al., 2011, 2012; Hùng và ctv., 2014) và các dịch trích thảo mộc như cây móng tay Impatiens balsamina chứa peptide kháng nấm Ib-AMP (Nuchnuanrat, 2009; François et al., 2004), dịch chiết tỏi Allium sativum (Lợi, 2006; Huang et al., 2000), gừng Zingiber officinale (Tagoe et al., 2011; Rodrigues et al., 2007) và lá lốt Piper sarmentosum (Bussaman et al., 2012).

Vị trí của luận án: Luận án là công trình nghiên cứu toàn diện đầu tiên tại Việt Nam giải quyết đồng thời các vấn đề:

1. Định danh chính xác các loài nấm Colletotrichum trên thanh long tại 3 tỉnh chuyên canh lớn nhất phía Nam bằng giải trình tự vùng ITS-rDNA.
2. Xác định vị trí lưu tồn tự nhiên của nguồn bệnh trong môi trường vườn thanh long (nước mưa, nước mương rãnh, đất ở các tầng sâu và xác bã thực vật).
3. Xây dựng và kiểm chứng thực nghiệm giải pháp quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) kết hợp hài hòa giữa vệ sinh vườn, dịch trích thảo mộc (Impatiens balsamina), vi sinh vật đối kháng (Bacillus, Streptomyces) và thuốc hóa học đặc trị theo ngưỡng áp lực bệnh ngoài đồng ruộng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở phân loại học hiện đại của nấm sợi (Sutton, 1980; Waller & Bridge, 1993; CABI, 2003) kết hợp phát sinh học phân tử (White et al., 1990; Bruns et al., 1991, 1992). Về mặt bệnh học thực vật, luận án vận dụng lý thuyết chu trình bán ký sinh (hemibiotrophy) của chi Colletotrichum (Mendgen & Hahn, 2002; Agrios, 2005) chuyển từ giai đoạn sống ký sinh trong mô sống (biotroph) sang giai đoạn hoại sinh giết chết mô tế bào ký chủ (necrotroph). Cơ chế phòng trừ sinh học dựa trên tính đối kháng vi sinh vật (sinh kháng sinh, enzyme phân giải vách tế bào như chitinase, $\beta$-1,3-glucanase, cạnh tranh dinh dưỡng) và hoạt tính kháng nấm của các hợp chất thứ cấp/peptide thực vật. Khung phân tích quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) được áp dụng theo mô hình chiến lược của Nutter (2007).

Các phương pháp thực nghiệm được triển khai:

• Phương pháp phân lập và định danh hình thái: Thu thập mẫu mô cành, hoa, quả bị bệnh thán thư tại các vườn thanh long ở Tiền Giang, Long An và Bình Thuận. Khử trùng bề mặt mô bệnh bằng cồn $70^\circ$ và NaOCl, cấy chuyển trên môi trường thạch khoai tây dextrose (PDA). Ghi nhận đặc điểm màu sắc tản nấm, dạng khuẩn ty, cấu trúc đĩa đài (acervulus), lông cứng (setae), hình thái và kích thước bào tử đính (conidia) và giác bám (appressoria) dưới kính hiển vi quang học.
• Phương pháp sinh học phân tử: Tách chiết DNA tổng số của các chủng nấm phân lập bằng phương pháp CTAB. Nhân bản phân đoạn gen ITS-rDNA bằng phản ứng chuỗi trùng hợp (PCR) với cặp mồi phổ biến ITS1 (5'-TCCGTAGGTGAACCTGCGG-3') và ITS4 (5'-TCCTCCGCTTATTGATATGC-3'). Sản phẩm PCR được điện di kiểm tra trên gel agarose 1,5%, tinh sạch và giải trình tự nucleotide. Trình tự được căn chỉnh, đối chiếu dữ liệu trên ngân hàng gen NCBI bằng công cụ BLAST và thiết lập cây phát sinh loài bằng phần mềm MEGA theo thuật toán Neighbor-Joining.
• Phương pháp lây nhiễm nhân tạo và quy tắc Koch: Đánh giá khả năng xâm nhiễm cơ học (tạo vết thương bằng kim vô trùng) và tự nhiên (không tạo vết thương) trên cành bánh tẻ thanh long với huyền phù bào tử ($10^6$ bào tử/mL). Tái phân lập nấm từ vết bệnh thực nghiệm để đối chiếu theo các bước của quy tắc Koch.
• Khảo sát đặc tính sinh học: Đánh giá ảnh hưởng của các mức pH (từ 4 đến 9) và nhiệt độ (từ 15°C đến 40°C) đến sự sinh trưởng đường kính tản nấm (mm) trên môi trường nuôi cấy nhân tạo qua các mốc thời gian.
• Phương pháp điều tra lưu tồn mầm bệnh: Thu thập mẫu nước mưa (bằng phễu vô trùng trong vườn), mẫu nước mương rãnh, mẫu tàn dư mô chết và mẫu đất ở các tầng độ sâu (0 - 5 cm, 5 - 10 cm, 10 - 20 cm) tại 3 tỉnh. Phân lập nấm trên môi trường chọn lọc, đếm mật số đơn vị hình thành khuẩn lạc (CFU/mL nước hoặc CFU/g đất), kiểm tra độc tính gây bệnh của các chủng thu được trên cành thanh long qua quy trình Koch.
• Phương pháp tuyển chọn nông dược, thảo mộc và vi sinh vật đối kháng in vitro:
  • Thuốc hóa học và sinh học: Thử nghiệm bằng phương pháp trộn thuốc vào môi trường PDA ở nồng độ 50 ppm và 100 ppm; tính toán phần trăm ức chế đường kính tản nấm theo công thức Abbott.
  • Dịch trích thảo mộc: Sử dụng dịch trích nước thô từ lá cây móng tay (Impatiens balsamina), củ tỏi (Allium sativum) và củ gừng (Zingiber officinale) ở các nồng độ 2%, 3% và 4%.
  • Vi sinh vật đối kháng: Khảo sát 26 dòng vi khuẩn Bacillus spp. và các chủng xạ khuẩn Actinomycetes bằng phương pháp nuôi cấy kép (dual culture method) trên đĩa thạch; đo bán kính vành vô khuẩn (mm) và xác định hiệu suất đối kháng (%).
• Phương pháp bố trí thí nghiệm nhà lưới và ngoài đồng: Bố trí theo khối ngẫu nhiên đầy đủ (RCBD) với các lần lặp lại. Đánh giá tỷ lệ bệnh (TLB %), chỉ số bệnh (CSB %) theo thang phân cấp tiêu chuẩn ngành, đường kính vết bệnh (cm), năng suất thực thu và hiệu quả kinh tế trên mô hình diện hẹp.
• Xử lý số liệu: Số liệu được xử lý thống kê bằng phân tích phương sai (ANOVA) và so sánh trung bình nghiệm thức theo phép thử Duncan hoặc LSD ở mức ý nghĩa $p \le 0,05$ bằng phần mềm thống kê chuyên dụng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu

Chương 1 làm rõ tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vai trò kinh tế của cây thanh long và thiệt hại do bệnh thán thư gây ra tại các vùng chuyên canh phía Nam. Chương này xác định rõ mục tiêu tổng quát, 3 mục tiêu cụ thể, đối tượng, phạm vi nghiên cứu tại Tiền Giang, Long An, Bình Thuận trong giai đoạn 2015 - 2019. Tác giả cũng nêu bật ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn, những đóng góp mới và xác định giới hạn nghiên cứu của đề tài là tập trung vào các thí nghiệm đồng ruộng đơn yếu tố và mô hình diện hẹp.

Chương 2: Tổng quan tài liệu

Chương 2 tổng hợp có hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến cây thanh long và bệnh thán thư. Nội dung phân tích chi tiết về:

• Phân loại học thực vật chi Hylocereus, nguồn gốc và tình hình canh tác thương mại.
• Triệu chứng bệnh thán thư trên cành, hoa và quả; chu trình lây nhiễm, cấu trúc cơ quan sinh sản vô tính/hữu tính và đặc điểm sinh thái (nhiệt độ, ẩm độ, pH) của các loài nấm thuộc chi Colletotrichum.
• Bảng phân loại hình thái các loài Colletotrichum phổ biến trên cây trồng của Sutton (1980) và Than et al. (2008).
• Ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử trong giải mã trình tự vùng ITS-rDNA để định danh nấm.
• Cơ sở khoa học của các biện pháp quản lý tổng hợp: biện pháp canh tác (vệ sinh đồng ruộng, cắt tỉa, thoát nước), kiểm soát sinh học (Trichoderma, Bacillus, Streptomyces, nấm men), dịch trích thảo mộc chứa hoạt chất kháng nấm và đặc tính của các loại nông dược chuyên biệt.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết toàn bộ quy trình thực nghiệm, vật liệu, địa điểm, thời gian và phương pháp bố trí thí nghiệm. Tác giả mô tả chi tiết:

• Quy trình thu thập mẫu bệnh, phân lập và làm sạch 44 chủng nấm.
• Phương pháp tách chiết DNA bằng CTAB, phản ứng PCR với cặp mồi ITS1/ITS4, giải trình tự và phân tích cây phát sinh loài.
• Phương pháp đánh giá khả năng gây bệnh của các chủng phân lập trên 4 giống thanh long (ruột trắng Chợ Gạo, ruột trắng Bình Thuận, ruột đỏ, tím hồng).
• Quy trình lấy mẫu và phân lập nấm Colletotrichum từ nước mưa, nước mương rãnh, mô chết và đất ở 3 độ sâu.
• Phương pháp thử nghiệm in vitro hiệu lực của 7 loại thuốc hóa học, 5 loại chế phẩm sinh học, 3 loại dịch trích thảo mộc (móng tay, tỏi, gừng) và các dòng vi sinh vật đối kháng (Bacillus, Streptomyces).
• Phương pháp bố trí thí nghiệm trong nhà lưới, ngoài đồng và mô hình diện hẹp so sánh giữa quy trình IPM và tập quán nông dân (TQND).

Chương 4: Kết quả và thảo luận

Chương 4 trình bày toàn bộ số liệu thực nghiệm thu được qua các nội dung nghiên cứu:

1. Thu thập, định danh và khả năng gây hại của các loài nấm Colletotrichum

Từ các vùng sản xuất thanh long tại Tiền Giang, Long An và Bình Thuận, tác giả đã phân lập được 44 chủng nấm Colletotrichum. Qua phân tích hình thái kết hợp giải trình tự vùng gen ITS-rDNA và đối chiếu BLAST trên NCBI, các chủng phân lập được xác định thuộc 2 loài:

• Colletotrichum gloeosporioides: Tản nấm có màu trắng xám đến xám đen hoặc nâu đen, khối bào tử màu hồng cam; bào tử đính đơn bào, trong suốt, hình trụ tròn hai đầu, kích thước 9 - 24 $\times$ 3 - 4,5 $\mu$m; giác bám hình chùy hoặc không đều.
• Colletotrichum truncatum: Tản nấm màu nâu sậm đến đen, có gai (setae) cứng màu nâu đen, khối bào tử màu mật; bào tử đính đơn bào, hình lưỡi liềm hoặc hình thoi nhọn/cùn đầu, kích thước 15,5 - 24 $\times$ 3,5 - 4 $\mu$m.

Thí nghiệm lây bệnh nhân tạo khẳng định cả hai phương thức xâm nhiễm tự nhiên (không vết thương) và qua vết thương cơ học đều làm xuất hiện triệu chứng bệnh thán thư điển hình. Cả hai loài đều có khả năng gây bệnh trên cả 4 giống thanh long khảo sát, trong đó loài C. truncatum thể hiện độc tính cao nhất và gây hại nặng nhất trên giống thanh long ruột đỏ.

Chỉ tiêu / Đặc điểm	Colletotrichum gloeosporioides	Colletotrichum truncatum
Hình thái tản nấm	Trắng sữa, xám nhạt đến nâu đen	Nâu sậm đến đen, mọc búi xám
Hình dạng bào tử đính	Hình trụ thẳng, hai đầu tròn	Hình lưỡi liềm, cong, đầu thon nhọn
Kích thước bào tử	9 - 24 $\times$ 3 - 4,5 $\mu$m	15,5 - 24 $\times$ 3,5 - 4 $\mu$m
Cấu trúc đĩa đài	Ít gai hoặc gai rải rác	Nhiều gai cứng (setae) màu đen
Màu khối bào tử	Hồng cam	Màu mật hoặc cam nhạt
Triệu chứng trên cành	Vết bệnh màu vàng sáng sang nâu tròn	Vết bệnh phồng rộp, nâu đỏ đến đen
Mức độ gây hại chính	Phổ biến trên cành và trái	Gây hại nặng nhất trên giống ruột đỏ

2. Đặc điểm sinh học của nấm bệnh

• Về pH: Cả hai loài nấm sinh trưởng tốt trong dải pH rộng từ 5 đến 8. Nấm C. gloeosporioides phát triển thuận lợi nhất ở pH 6 - 7, trong khi C. truncatum đạt đường kính tản nấm cực đại ở pH 6 - 8.
• Về nhiệt độ: Khoảng nhiệt độ thích hợp cho hệ sợi nấm phát triển là 25 - 30°C. Nhiệt độ tối thích của C. gloeosporioides là 28 - 30°C, và C. truncatum là 28 - 32°C. Sinh trưởng của nấm bị ức chế mạnh ở nhiệt độ dưới 15°C hoặc trên 35°C.

3. Khả năng lưu tồn và quy luật phát sinh phát triển của bệnh

Nghiên cứu khẳng định nấm Colletotrichum spp. hiện diện và lưu tồn ở nhiều nguồn trong hệ sinh thái vườn thanh long tại cả 3 tỉnh:

• Đã phân lập được 8 chủng nấm Colletotrichum từ mẫu nước mưa, nước mương rãnh, tàn dư mô cây chết và trong đất ở độ sâu từ 0 đến 10 cm. Cả 8 chủng này đều gây bệnh trở lại trên cành thanh long khỏe mạnh qua kiểm chứng quy tắc Koch.
• Mật số nấm trong đất tập trung cao nhất ở tầng mặt (0 - 5 cm và 5 - 10 cm) và giảm rõ rệt ở độ sâu > 10 cm.
• Diễn biến phát sinh bệnh trong năm 2018 tại Tiền Giang và Long An cho thấy: Bệnh bắt đầu xuất hiện và gia tăng tỷ lệ từ tháng 6 dương lịch, đạt đỉnh điểm gây hại nặng nhất vào tháng 9 đến tháng 10. Diễn biến này tương quan thuận chặt chẽ với lượng mưa và độ ẩm không khí cao trong mùa mưa tại Đồng bằng sông Cửu Long.

4. Tuyển chọn các biện pháp phòng trừ in vitro và ngoài đồng

• Thuốc hóa học và sinh học:
  • Thuốc hóa học chứa hoạt chất Difenoconazole, Azoxystrobin + Difenoconazole (Amistar top 325 SC), Propiconazole + Difenoconazole (Tilt super 300 EC) ở nồng độ 50 - 100 ppm thể hiện khả năng ức chế đường kính tản nấm C. gloeosporioides và C. truncatum đạt hiệu lực từ 72,0% đến 93,75%.
  • Hoạt chất sinh học Polyoxin complex thể hiện hiệu lực ức chế nấm cao trong điều kiện phòng thí nghiệm.
• Dịch trích thảo mộc: Dịch trích từ lá cây móng tay (Impatiens balsamina) ở nồng độ 2% có hiệu lực ức chế nấm từ 56,0% đến 93,7%.
• Vi sinh vật đối kháng:
  • Tuyển chọn được 8 dòng vi khuẩn Bacillus (TB–TL–BS 4, DN–X–BS 4, VL–N–BS 1, VL–N–BS 2, VT–N–BS 1, VT–N–BS 2, VK3, BS) với hiệu suất đối kháng tản nấm đạt từ 62,0% đến 68,0%.
  • Tuyển chọn được 6 chủng xạ khuẩn (TG8, TG12, BT3, TG17, TG11, BT1) với hiệu suất đối kháng từ 50,0% đến 71,3%.

Nhóm biện pháp / Tác nhân	Thành phần / Chủng vi sinh	Hiệu lực / Hiệu suất đối kháng in vitro	Hiệu quả ứng dụng ngoài đồng
Nông dược hóa học	Azoxystrobin + Difenoconazole; Propiconazole + Difenoconazole; Difenoconazole	72,0% - 93,75% (ở nồng độ 50 - 100 ppm)	Giảm mạnh đường kính vết bệnh khi áp lực bệnh cao (TLB > 20%)
Chế phẩm sinh học	Polyoxin complex	Ức chế mạnh tản nấm	Phòng ngừa hiệu quả khi áp lực bệnh thấp (TLB < 20%)
Dịch trích thảo mộc	Dịch trích cây móng tay (Impatiens balsamina)	56,0% - 93,7% (ở nồng độ 2%)	Ức chế phát triển vết bệnh trên cành ngoài đồng
Xạ khuẩn đối kháng	Chủng TG17, TG11, TG12, BT1, BT3, TG8	50,0% - 71,3%	Chủng Streptomyces (TG17) và S. lydicus giảm chỉ số bệnh
Vi khuẩn đối kháng	Dòng Bacillus (VL–N–BS 2, TB–TL–BS 4...)	62,0% - 68,0%	Dòng Bacillus (VL–N–BS 2) phòng ngừa tốt trên vườn

5. Đánh giá mô hình quản lý tổng hợp diện hẹp (QLTH) so với tập quán nông dân (TQND)

Thử nghiệm trên mô hình diện hẹp tại vườn thanh long ruột đỏ áp dụng gói kỹ thuật IPM bao gồm: cắt tỉa cành bệnh triệt để tiêu hủy nguồn mầm bệnh, kết hợp phun luân phiên thuốc hóa học (Propiconazole + Difenoconazole), dịch trích cây móng tay 2%, chế phẩm Streptomyces lydicus, Polyoxin complex, xạ khuẩn TG17 và vi khuẩn Bacillus VL–N–BS 2 tùy theo áp lực bệnh.

Kết quả so sánh giữa hai lô xử lý:

• Chỉ số bệnh thán thư ở lô mô hình QLTH thấp hơn rõ rệt so với lô TQND qua các thời điểm theo dõi.
• Số lần phun thuốc bảo vệ thực vật hóa học ở lô mô hình giảm đáng kể so với tập quán phun định kỳ của nông dân.
• Năng suất thực thu, tỷ lệ quả loại 1 và hiệu quả kinh tế (lợi nhuận ròng) của lô mô hình QLTH cao hơn có ý nghĩa so với lô đối chứng canh tác truyền thống.

Tiêu chí so sánh	Lô mô hình quản lý tổng hợp (QLTH)	Lô tập quán nông dân (TQND)
Biện pháp kỹ thuật áp dụng	Tỉa cành vệ sinh + Luân phiên hóa học, sinh học, dịch trích móng tay, vi sinh vật (Bacillus, Streptomyces)	Phun thuốc hóa học định kỳ nhiều lần theo tập quán
Chỉ số bệnh (%)	Giảm rõ rệt, khống chế dưới ngưỡng gây hại	Duy trì ở mức cao trong mùa mưa
Số lần phun thuốc hóa học	Giảm so với đối chứng	Phun liên tục, chi phí thuốc cao
Năng suất và phẩm chất trái	Năng suất thực thu tăng, tỷ lệ trái loại 1 cao	Tỷ lệ trái nhiễm bệnh và vết thâm cao
Chi phí và lợi nhuận kinh tế	Giảm chi phí nông dược, lợi nhuận ròng tăng	Chi phí sản xuất cao, lợi nhuận thấp hơn

Chương 5: Kết luận và đề xuất

Chương này tổng kết toàn bộ 3 nhóm kết quả đạt được tương ứng với các mục tiêu nghiên cứu và đưa ra 2 đề xuất cụ thể nhằm hoàn thiện và chuyển giao quy trình quản lý bệnh thán thư vào thực tiễn sản xuất.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Xác định được thành phần loài nấm gây bệnh thán thư trên thanh long tại 3 tỉnh Tiền Giang, Long An và Bình Thuận gồm 2 loài: Colletotrichum gloeosporioides và Colletotrichum truncatum thông qua định danh hình thái kết hợp phân tích trình tự DNA vùng ITS-rDNA.
2. Cung cấp dẫn liệu khoa học về tính độc và phổ gây hại của loài Colletotrichum truncatum trên 4 giống thanh long phổ biến, trong đó xác định giống thanh long ruột đỏ mẫn cảm và bị gây hại nặng nhất bởi loài nấm này.
3. Chứng minh được quy luật lưu tồn của nấm Colletotrichum trong các thành phần tự nhiên của hệ sinh thái vườn thanh long: nước mưa, nước mương rãnh, tàn dư mô chết và đất ở tầng 0 - 10 cm; xác định đỉnh điểm phát sinh bệnh vào các tháng mưa nhiều (tháng 9 - 10).

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và ứng dụng

1. Tuyển chọn được các dòng vi khuẩn Bacillus (đặc biệt là dòng VL–N–BS 2 với hiệu suất đối kháng 62 - 68%) và các chủng xạ khuẩn Streptomyces (đặc biệt là chủng TG17 với hiệu suất đối kháng 50 - 71,3%) có khả năng ức chế nấm gây bệnh thán thư.
2. Xác định được hiệu lực ức chế nấm thán thư cao của dịch trích lá cây móng tay (Impatiens balsamina) ở nồng độ 2% (đạt 56 - 93,7%), mở ra hướng sử dụng nguồn thảo mộc tự nhiên thay thế thuốc hóa học.
3. Xây dựng thành công hợp phần kỹ thuật quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) trên mô hình diện hẹp: phân loại theo áp lực bệnh (áp lực cao > 20% dùng Difenoconazole, Azoxystrobin + Difenoconazole, dịch trích móng tay; áp lực thấp < 20% dùng Polyoxin complex, Streptomyces lydicus, xạ khuẩn TG17, vi khuẩn VL–N–BS 2), giúp giảm số lần phun thuốc hóa học, giảm áp lực bệnh và tăng hiệu quả kinh tế cho người trồng thanh long.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Áp dụng rộng rãi biện pháp cắt tỉa cành già vô hiệu, cành bệnh và thu gom tiêu hủy triệt để tàn dư thực vật ra khỏi vườn để cắt đứt nguồn lưu tồn ban đầu của nấm bệnh.
• Khuyến cáo nông dân áp dụng giải pháp phòng trừ theo ngưỡng áp lực bệnh: ưu tiên sử dụng chế phẩm sinh học, dịch trích thảo mộc và vi sinh vật đối kháng khi tỷ lệ bệnh dưới 20%; chỉ sử dụng thuốc hóa học chọn lọc khi tỷ lệ bệnh vượt quá 20% vào các tháng cao điểm mùa mưa.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án: Các thí nghiệm đánh giá hiệu lực phòng trừ ngoài đồng ruộng chủ yếu được thực hiện dưới dạng thí nghiệm đơn yếu tố; việc đánh giá mô hình quản lý tổng hợp mới dừng lại ở quy mô diện tích hẹp (mô hình thử nghiệm) trên giống thanh long ruột đỏ; chưa tiến hành tinh sạch và xác định cấu trúc phân tử của hoạt chất kháng nấm trong dịch trích cây móng tay.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  1. Mở rộng thử nghiệm mô hình quản lý tổng hợp bệnh thán thư trên diện rộng ở các tiểu vùng sinh thái khác nhau của tỉnh Tiền Giang, Long An và Bình Thuận trên cả giống thanh long ruột trắng và ruột đỏ.
  2. Nghiên cứu sâu hơn về quy trình nhân nuôi sinh khối và công nghệ sản xuất chế phẩm sinh học dạng thương phẩm từ chủng vi khuẩn Bacillus (VL–N–BS 2) và xạ khuẩn Streptomyces (TG17).
  3. Phân tích, chiết xuất và xác định hoạt chất peptide kháng khuẩn (Ib-AMP) trong cây móng tay (Impatiens balsamina) để phát triển thành chế phẩm thảo mộc thương mại trừ nấm bệnh thực vật.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng và tham khảo đối với nhiều đối tượng trong lĩnh vực nông nghiệp và bảo vệ thực vật:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Bảo vệ thực vật, Vi sinh vật học, Bệnh học thực vật: Có thể tham khảo phương pháp tiếp cận đa diện từ phân lập, định danh hình thái, sinh học phân tử (vùng ITS-rDNA), giải trình tự gen, kiểm chứng quy tắc Koch đến phương pháp khảo nghiệm vi sinh vật đối kháng và thảo mộc.
• Giảng viên và nhà khoa học tại các Viện, Trường đại học nông nghiệp: Sử dụng làm nguồn tài liệu tham khảo phục vụ giảng dạy các học phần Bệnh cây chuyên khoa, Kiểm soát sinh học dịch hại cây trồng và Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM).
• Cán bộ kỹ thuật ngành nông nghiệp, khuyến nông viên: Tham khảo quy luật phát sinh phát triển của bệnh thán thư theo mùa vụ và bảng hướng dẫn sử dụng luân phiên các hoạt chất hóa học, sinh học để tập huấn, chuyển giao kỹ thuật cho nông dân.
• Người sản xuất và hợp tác xã thanh long: Ứng dụng gói kỹ thuật vệ sinh vườn, tỉa cành kết hợp dịch trích cây móng tay và chế phẩm sinh học để giảm thiểu dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, đáp ứng các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP trong xuất khẩu.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã xác định được những loài nấm nào gây bệnh thán thư trên thanh long tại các tỉnh phía Nam?

Qua phân lập 44 chủng nấm bệnh từ 3 tỉnh Tiền Giang, Long An, Bình Thuận và đối chiếu đặc điểm hình thái kết hợp giải trình tự vùng gen ITS-rDNA, luận án đã khẳng định có 2 loài nấm gây bệnh thán thư trên thanh long là Colletotrichum gloeosporioides và Colletotrichum truncatum.

2. Mầm bệnh thán thư lưu tồn ở đâu trong môi trường vườn thanh long?

Kết quả nghiên cứu đã thu thập và phân lập được 8 chủng nấm Colletotrichum từ các nguồn: nước mưa, nước mương rãnh, tàn dư mô cây chết và trong đất ở độ sâu từ 0 đến 10 cm tại vườn thanh long. Tất cả 8 chủng này đều có khả năng gây bệnh thán thư trở lại trên cành thanh long qua kiểm chứng quy tắc Koch.

3. Loài nấm nào gây hại nặng nhất và giống thanh long nào mẫn cảm nhất với bệnh?

Loài Colletotrichum truncatum có độc tính cao và gây hại nặng nhất, đặc biệt trên giống thanh long ruột đỏ so với các giống thanh long ruột trắng Chợ Gạo, ruột trắng Bình Thuận và giống tím hồng.

4. Dịch trích thảo mộc và các chủng vi sinh vật nào được tuyển chọn có hiệu quả kháng nấm cao?

Luận án đã tuyển chọn được dịch trích lá cây móng tay (Impatiens balsamina) ở nồng độ 2% (hiệu lực ức chế 56% - 93,7%); dòng vi khuẩn Bacillus VL–N–BS 2 (hiệu suất đối kháng 62% - 68%) và chủng xạ khuẩn Streptomyces TG17 (hiệu suất đối kháng 50% - 71,3%).

5. Chiến lược quản lý tổng hợp bệnh thán thư ngoài đồng ruộng được tác giả đề xuất như thế nào?

Chiến lược quản lý dựa trên việc cắt tỉa cành bệnh tiêu hủy triệt để, kết hợp phân cấp áp lực bệnh:

• Khi áp lực bệnh thấp (tỷ lệ bệnh < 20%): Sử dụng hoạt chất sinh học Polyoxin complex, chế phẩm Streptomyces lydicus, xạ khuẩn TG17 và vi khuẩn Bacillus VL–N–BS 2.
• Khi áp lực bệnh cao (tỷ lệ bệnh > 2

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP ĐẶNG THỊ KIM UYÊN NGHIÊN CỨU BỆNH THÁN THƢ TRÊN THANH LONG VÀ BIỆN PHÁP QUẢN LÝ TỔNG HỢP LUẬN ÁN TIẾN SỸ NÔNG NGHIỆP Chuyên ngành: BẢO VỆ THỰC VẬT Mã số: 62620112 CÁN BỘ HƢỚNG DẪN: 1. NGUYỄN VĂN HÕA Năm 2022 CHẤP THUẬN CỦA HỘI ĐỒNG Luận án này với tựa đề là “Nghiên cứu bệnh thán thư trên thanh long và biện pháp quản lý tổng hợp”, do nghiên cứu sinh Đặng Thị Kim Uyên thực hiện theo sự hướng dẫn của PGS. Trần Vũ Phến và TS. Luận án đã báo cáo và được Hội dòng đánh giá luận án tiến sĩ thông qua ngày: 31/10/2021 Luận án đã được chính sửa theo góp ý và được Hội đồng đánh giả luận án xem lại.

Thƣ ký Ủy viên (kỷ tên) (ký tên) Ủy viên Phản biện 3 (ký tên) (ký tên) Phản biện 2 Phân biện 1 (ký tên) (kỷ tên) Ngƣời hƣớng dẫn Chủ tịch Hội đồng (kỷ tên) (kỷ tên) i LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án, trước hết cho phép tôi được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới các thầy PGS. Trần Vũ Phến và TS. Nguyễn Văn Hòa đã dành nhiều thời gian để góp ý, định hướng phương pháp luận, cho ý tưởng, nội dung nghiên cứu, chỉnh sửa văn phong và động viên trong lúc gặp khó khăn và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình thực hiện công trình nghiên cứu này. Tôi xin được gửi lời cảm ơn tới Ban chủ nhiệm, đặc biệt là quý Thầy, Cô và các anh chị trong Bộ môn Bảo vệ Thực vật - Khoa Nông nghiệp và các Thầy Cô của Trường Đại học Cần Thơ, những người đã dạy và giúp đỡ cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án.

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Lãnh đạo Viện Cây ăn quả miền Nam và các anh chị em đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin chân thành cám ơn GS. Rangaswamy Muniappan, của trường Đại học Virginia Tech - Gender Evaluation Hoa Kỳ đã cung cấp quỹ và hỗ trợ tôi thực hiện công trình nghiên cứu này. Tôi xin thành thật cảm ơn Thầy PGS.

Trần Nhân Dũng - Viện Công nghệ Sinh học - Trường Đại học Cần Thơ đã nhiệt tình giúp đỡ và hỗ trợ thực hiện một số nội dung nghiên cứu có liên quan đến đề tài. Xin chân thành cảm ơn các anh, chị, em bộ môn Bảo vệ Thực vật - Viện Cây ăn quả miền Nam, bạn bè và các bạn cùng khóa nghiên cứu sinh đã giúp đỡ và động viên tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài. Cuối cùng, xin dâng lên ba, mẹ đã sinh thành nuôi dưỡng con đã giúp đỡ tạo mọi điều kiện cho con và xin được chia sẻ niềm vui này đến chồng và con thương yêu đã luôn ủng hộ trong suốt thời gian thực hiện luận án này. Cần Thơ, ngày tháng năm 2022 Nghiên cứu sinh ĐẶNG THỊ KIM UYÊN ii TÓM TẮT Luận án với tiêu đề “Nghiên cứu bệnh thán thư trên cây thanh long và biện pháp quản lý tổng hợp” được thực hiện từ tháng 02 năm 2015 đến tháng 12 năm 2019, tại 3 tỉnh Tiền Giang, Long An và Bình Thuận với các thí nghiệm được thực hiện tại phòng thí nghiệm và ngoài đồng nhằm để xác định tác nhân gây bệnh, điều kiện lưu tồn phát sinh phát triển của bệnh và nghiên cứu một số biện pháp phòng trừ có hiệu quả đối với bệnh thán thư (Colletotrichum spp.) trên thanh long.

Nội dung luận án bao gồm: (i) Thu thập và định danh các loài từ chi Colletotrichum gây bệnh thán thư trên thanh long bằng đặc điểm hình thái học và kỹ thuật sinh học phân tử.