phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục và các phiếu điều tra, khảo sát, luận án gồm 3 chương như sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học địa lý ở trường trung học phổ thông. Chƣơng 2: Ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông để xây dựng bài giảng điện tử và website hỗ trợ dạy học địa lý ở trường trung học phổ thông. Chƣơng 3: Thực nghiệm sư phạm. 14 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÝ Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.
Những vấn đề chung về đổi mới phƣơng pháp dạy học 1. Đổi mới phƣơng pháp dạy học ở trƣờng THPT 1. Định hướng đổi mới Định hướng đổi mới PPDH đã được xác định trong Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (1/1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (12/1996), được thể chế hóa trong Luật Giáo dục (2005) và được cụ thể hóa trong các chỉ thị của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD – ĐT), đặc biệt là chỉ thị số 14 (4/1999). Luật Giáo dục, điều 28.2, đã ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”[42].
Với mục tiêu giáo dục phổ thông (GDPT) là “Giúp HS phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân. Chuẩn bị cho HS tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. Chương trình GDPT ban hành kèm theo Quyết định số 16/2006/QĐ- BGDĐT ngày 05/5/2006 của Bộ GD–ĐT đã nêu: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng HS, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho HS phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, hứng thú và trách nhiệm học tập cho HS”[8]. Có thể nói, cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động.
Định hướng chung về đổi mới PPDH là phát huy tính tích cực, tự giác, chủ 15 động, sáng tạo, tự học, kỹ năng vận dụng vào thực tiễn, phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, tạo được hứng thú học tập cho HS, tận dụng được công nghệ mới nhất, khắc phục lối dạy truyền thống truyền thụ một chiều các kiến thức có sẵn. rất cần phát huy cao năng lực tự học, học suốt đời trong thời đại bùng nổ thông tin. Tăng cường học tập cá thể phối hợp với hợp tác. Định hướng vào người học được coi là quan điểm định hướng chung trong đổi mới PPDH.
Quan điểm định hướng chung cần được cụ thể hóa thông qua những quan điểm dạy học theo hướng tích cực như dạy học giải quyết vấn đề, dạy học theo tình huống (dạy học gắn với tình huống thực tiễn), dạy học định hướng hành động… cũng như các phương pháp, kỹ thuật dạy học cụ thể, nhằm tăng cường hơn nữa việc gắn lý thuyết với thực tiễn, tư duy với hành động, nhà trường với xã hội. Đổi mới dạy học được thực hiện theo các định hướng sau: - Bám sát mục tiêu giáo dục phổ thông. - Phù hợp với nội dung dạy học cụ thể, đặc điểm lứa tuổi học sinh. - Phù hợp với cơ sở vật chất, các điều kiện dạy học của nhà trường.
- Phù hợp với việc đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học. - Tăng cường sử dụng các phương tiện, thiết bị và đặc biệt lưu ý đến những ứng dụng của CNTT&TT trong dạy học. Chỉ có đổi mới căn bản PPDH chúng ta mới có thể tạo được sự đổi mới thực sự trong giáo dục, mới có thể đào tạo lớp người năng động, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh nhiều nước trên thế giới đang hướng tới nền kinh tế tri thức. Phương pháp giáo dục phổ thông phải được thể hiện trong chương trình giáo dục phổ thông, sách giáo khoa, tài liệu hướng dẫn dạy học, kế hoạch thực hiện bài học của GV.
Mục đích, yêu cầu của đổi mới phương pháp dạy học a. Mục đích đổi mới phương pháp dạy học Việc thực hiện đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đòi hỏi phải đổi mới đồng bộ từ mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, TBDH đến cách thức đánh giá kết quả dạy học, trong đó khâu đột phá là đổi mới PPDH. Mục đích của việc đổi mới PPDH ở trường phổ thông là thay đổi lối dạy truyền thống một chiều sang dạy học theo “phương pháp dạy học tích cực” nhằm 16 giúp HS phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và trong thực tiễn; tạo niềm tin, niềm vui, hứng thú trong học tập. Chú trọng hình thành các năng lực (tự học, sáng tạo, hợp tác…), dạy phương pháp và kỹ thuật lao động khoa học, dạy cách học.
Học để đáp ứng những yêu cầu của cuộc sống hiện tại và tương lai. Muốn đổi mới cách học, phải đổi mới cách dạy. Cách dạy quyết định cách học, tuy nhiên, thói quen học tập thụ động của HS ảnh hưởng đến cách dạy của thầy. Mặt khác, cũng có trường hợp HS mong muốn được học theo PPDH tích cực nhưng GV chưa đáp ứng được.
Do vậy, GV cần phải được bồi dưỡng, phải kiên trì cách dạy theo PPDH tích cực, tổ chức các hoạt động nhận thức từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp đến cao, hình thành thói quen cho HS. Trong đổi mới phương pháp phải có sự hợp tác của thầy và trò, sự phối họp hoạt động dạy với hoạt động học thì mới có kết quả. Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Yêu cầu đổi mới PPDH đã được các tác giả quán triệt vào quá trình lựa chọn nội dung SGK, vào việc trình bày SGK và sách giáo viên. GV và CBQL trường học cần nắm vững những yêu cầu và quy trình đổi mới PPDH.
Đặc biệt CBQL cần quan tâm và đặt vấn đề đổi mới PPDH ở đúng tầm của nó trong sự phối hợp với các hoạt động toàn diện của nhà trường. Hiệu trưởng cần trân trọng, ủng hộ, khuyến khích mỗi sáng kiến, cải tiến dù nhỏ của GV và cũng cần biết hướng dẫn, giúp đỡ GV vận dụng các PPDH thích hợp với môn học, đặc điểm HS, điều kiện dạy và học ở địa phương, làm cho hoạt động đổi mới PPDH ngày càng được mở rộng và có hiệu quả hơn. Tuy nhiên, đổi mới PPDH không có nghĩa là gạt bỏ các phương pháp dạy học truyền thống mà phải vận dụng một cách hiệu quả các phương pháp theo hướng dạy học tích cực. Yêu cầu chung: Việc đổi mới PPDH ở trường phổ thông thực hiện theo các yêu cầu sau: - Dạy học tiến hành thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập của HS.
- Dạy học kết hợp giữa học tập cá thể với học tập hợp tác; giữa hình thức học cá nhân với hình thức học theo nhóm, theo lớp. 17 - Dạy học thể hiện mối quan hệ tích cực giữa GV và HS, giữa HS với HS. - Dạy học chú trọng rèn luyện các kỹ năng, năng lực, tăng cường thực hành và gắn nội dung bài học với thực tiễn cuộc sống. - Dạy học chú trọng đến việc rèn luyện phương pháp tư duy, năng lực tự học, tự nghiên cứu; tạo niềm vui, hứng thú, nhu cầu hành động và thái độ tự tin trong học tập cho HS.
- Dạy học chú trọng việc sử dụng có hiệu quả phương tiện, TBDH được trang bị hoặc do GV tự làm, đặc biệt lưu ý đến những ứng dụng của CNTT&TT. - Dạy học chú trọng đến việc đa dạng nội dung, các hình thức, cách thức đánh giá và khuyến khích việc tự đánh giá của HS. Yêu cầu đối với HS - Tích cực suy nghĩ, chủ động tham gia các hoạt động học tập để tự khám phá, lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kỹ năng và xây dựng thái độ, hành vi đúng đắn - Tích cực sử dụng thiết bị, đồ dùng học tập, thực hành thí nghiệm, thực hành vận dụng kiến thức đã học để phân tích, đánh giá, giải quyết các tình huống và các vấn đề đặt ra từ thực tiễn; xây dựng và thực hiện các kế hoạch học tập phù hợp với khả năng và điều kiện. - Mạnh dạn trình bày và bảo vệ ý kiến, quan điểm cá nhân; tích cực thảo luận, tranh luận, đặt câu hỏi cho bản thân, cho thầy, cho bạn.
- Biết tự đánh giá và đánh giá các ý kiến, quan điểm, các sản phẩm hoạt động học tập của bản thân và bạn học. Yêu cầu đối với GV - Thiết kế, tổ chức, hướng dẫn HS thực hiện các hoạt động học tập với các hình thức đa dạng, phong phú, có sức hấp dẫn phù hợp với đặc trưng bài học, với đặc điểm và trình độ HS, điều kiện cụ thể của lớp, trường, địa phương. - Động viên, khuyến khích, tạo cơ hội và điều kiện cho HS được tham gia một cách tích cực, chủ động, sáng tạo vào quá trình khám phá và lĩnh hội kiến thức; chú ý khai thác vốn kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng đã có của HS; tạo niềm vui, hứng thú, nhu cầu hành động và thái độ tự tin trong học tập cho HS; giúp các em phát triển tối đa năng lực, tiềm năng của mình. 18 - Thiết kế và hướng dẫn HS thực hiện các dạng câu hỏi, bài tập phát triển tư duy và rèn luyện kỹ năng; hướng dẫn sử dụng các phương tiện, TBDH, tổ chức có hiệu quả các tiết thực hành, hướng dẫn HS có thói quen vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.
- Sử dụng các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học một cách hợp lý, hiệu quả, linh hoạt, đặc trưng của môn học, nội dung, tính chất của bài học, trình độ HS, thời lượng dạy học và các điều kiện dạy học cụ thể của trường, địa phương.