Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh: Nội dung và giá trị

Khám phá tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh, nội dung và giá trị của nó trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền và phát triển xã hội Việt Nam.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Tư Tưởng Lập Hiến Hồ Chí Minh: Nội Dung Và Giá Trị Trong Xây Dựng Hiến Pháp Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về nội dung tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh
• 2. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 4. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4.1. Cơ sở lý luận
• 4.2. Phương pháp nghiên cứu
• 5. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI VỀ MẶT KHOA HỌC CỦA LUẬN ÁN
• 6. Ý NGHĨA LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN
• 6.1. Ý nghĩa lý luận
• 6.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 7. KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tư Tưởng Lập Hiến Hồ Chí Minh Nền Tảng Phát Triển

Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh là một bộ phận quan trọng trong hệ thống tư tưởng của Người. Tư tưởng này được hình thành và phát triển trong suốt 30 năm hoạt động ở nước ngoài và được bổ sung, hoàn thiện khi trực tiếp chỉ đạo xây dựng các bản Hiến pháp dân chủ của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tư tưởng lập hiến của Hồ Chí Minh kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống dân tộc và tinh hoa của tư tưởng lập hiến thế giới, phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Đây là hệ thống quan điểm toàn diện, sâu sắc về lập hiến kiểu mới ở Việt Nam, luận giải hàng loạt nội dung cơ bản nhất về xây dựng Hiến pháp. Thực tế lịch sử chứng minh, tư tưởng lập hiến Nguyễn Ái Quốc là duy nhất đúng đắn, tiến bộ và phù hợp với Việt Nam. Tư tưởng này trở thành nền tảng cho việc xây dựng các bản Hiến pháp dân chủ trong lịch sử hiện đại của dân tộc Việt Nam.

1.1. Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh

Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh không phải là sản phẩm tự phát, mà là kết quả của quá trình nghiên cứu, học hỏi và vận dụng sáng tạo các học thuyết lập hiến trên thế giới vào điều kiện cụ thể của Việt Nam. Quá trình này trải qua nhiều giai đoạn, từ những năm tháng hoạt động ở nước ngoài đến khi Người trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam. Giai đoạn đầu, Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp xúc với các tư tưởng dân chủ, tự do, bình đẳng của phương Tây, từ đó hình thành khát vọng xây dựng một xã hội Việt Nam độc lập, tự do. Sau đó, Người tiếp thu chủ nghĩa Mác-Lênin, nhận thức rõ vai trò của pháp luật trong việc bảo vệ quyền lợi của nhân dân. Cuối cùng, Người vận dụng sáng tạo những lý luận đó vào thực tiễn Việt Nam, xây dựng nên một hệ thống tư tưởng lập hiến độc đáo, mang đậm bản sắc dân tộc.

1.2. Cơ sở lý luận của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh

Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh dựa trên nền tảng chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước và pháp luật, đồng thời kế thừa và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Người coi pháp luật là công cụ để bảo vệ quyền lợi của nhân dân, xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ. Nền tảng tư tưởng Hồ Chí Minh về lập hiến đặc biệt nhấn mạnh tới yếu tố chủ nghĩa yêu nước, dân chủ Hồ Chí Minh và tinh thần thượng tôn pháp luật. Pháp luật phải phản ánh ý chí, nguyện vọng của nhân dân và được mọi người tuân thủ một cách tự giác.

II. Phân Tích Nội Dung Cốt Lõi Tư Tưởng Lập Hiến Hồ Chí Minh Giá Trị

Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh bao gồm nhiều nội dung cơ bản, cốt lõi, thể hiện tầm nhìn sâu rộng và tư duy sáng tạo của Người về xây dựng nhà nước pháp quyền dân chủ ở Việt Nam. Những nội dung này không chỉ có giá trị lý luận sâu sắc mà còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn, là kim chỉ nam cho việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Nội dung cốt lõi thể hiện ở quan điểm về vai trò của Hiến pháp Việt Nam, quyền lập hiến, các nội dung và điều kiện lập hiến. Hiến pháp phải là của dân, do dân và vì dân, bảo vệ quyền lợi của mọi người dân.

2.1. Quan điểm về vai trò của Hiến pháp trong xây dựng Nhà nước

Hồ Chí Minh coi Hiến pháp là đạo luật cơ bản của Nhà nước, có vai trò quan trọng trong việc xác định chế độ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quyền và nghĩa vụ của công dân. Hiến pháp phải thể hiện ý chí, nguyện vọng của nhân dân và được xây dựng trên cơ sở dân chủ, công khai, minh bạch. Hiến pháp là công cụ pháp lý quan trọng để bảo vệ chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ và quyền tự do, dân chủ của nhân dân. Hiến pháp cũng là cơ sở để xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật của Nhà nước.

2.2. Quyền lập hiến thuộc về nhân dân Cơ sở của dân chủ

Theo Hồ Chí Minh, quyền lập hiến thuộc về nhân dân. Nhân dân là chủ thể duy nhất có quyền quyết định về việc xây dựng và sửa đổi Hiến pháp. Việc xây dựng Hiến pháp phải được tiến hành thông qua Quốc hội, cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân. Mọi người dân đều có quyền tham gia vào quá trình xây dựng Hiến pháp bằng cách đóng góp ý kiến, tham gia thảo luận và biểu quyết. Quyền lập hiến của nhân dân là cơ sở để đảm bảo tính dân chủ, hợp pháp và chính đáng của Hiến pháp. Điều này thể hiện rõ tư tưởng Dân chủ nhân dân của Người.

2.3. Nội dung cơ bản của Hiến pháp theo tư tưởng Hồ Chí Minh

Hiến pháp phải quy định rõ về chế độ chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quyền và nghĩa vụ của công dân. Chế độ chính trị phải đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân, xây dựng một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh. Chế độ kinh tế phải tạo điều kiện cho mọi người dân được hưởng thụ thành quả của sự phát triển kinh tế. Các quyền cơ bản như quyền con người, quyền công dân, và nghĩa vụ công dân phải được ghi nhận và bảo vệ trong Hiến pháp.

III. Ứng Dụng Tư Tưởng Lập Hiến Hồ Chí Minh Trong Xây Dựng Hiến Pháp

Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh đã được vận dụng sáng tạo vào việc xây dựng các bản Hiến pháp của Việt Nam, từ Hiến pháp năm 1946 đến Hiến pháp năm 2013. Những bản Hiến pháp này đều thể hiện tinh thần dân chủ, pháp quyền, bảo vệ quyền lợi của nhân dân và xây dựng một xã hội công bằng, văn minh. Đặc biệt, Hiến pháp năm 1946 đã đánh dấu mốc quan trọng trong nền lập pháp của Việt Nam, được các nhà nghiên cứu và thực thi pháp luật đánh giá là rất Việt Nam, mang đậm dấu ấn dân tộc và sắc thái phương Đông.

3.1. Hiến pháp năm 1946 Dấu ấn của Hồ Chí Minh và giá trị lịch sử

Hiến pháp năm 1946 là bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, được xây dựng dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hiến pháp này đã thể hiện rõ tư tưởng lập hiến của Người về một nhà nước dân chủ, pháp quyền, bảo vệ quyền lợi của nhân dân. Hiến pháp năm 1946 đã đặt nền móng cho việc xây dựng hệ thống pháp luật của Việt Nam và có giá trị lịch sử to lớn trong quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

3.2. Kế thừa và phát triển tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh trong Hiến pháp 2013

Hiến pháp năm 2013 được đánh giá là có nhiều điểm mới, tiến bộ, phù hợp với xu thế của thế giới, đánh dấu một bước tiến mới trong lịch sử lập hiến của đất nước. Nhiều điểm mới, tiến bộ trong Hiến pháp năm 2013 là sự kế thừa và phát triển tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế của nước ta. Việc tiếp tục nghiên cứu và vận dụng tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh là cần thiết để hoàn thiện và thực thi Hiến pháp năm 2013 một cách hiệu quả.

IV. Giá Trị và Ý Nghĩa Thực Tiễn Tư Tưởng Lập Hiến Hồ Chí Minh Hiện Nay

Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh có giá trị lý luận và thực tiễn to lớn đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Tư tưởng này là cơ sở lý luận quan trọng để xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, bảo vệ quyền lợi của nhân dân và xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Giá trị tư tưởng của Người tiếp tục soi sáng con đường xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Việc nghiên cứu, vận dụng sáng tạo tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân trong giai đoạn hiện nay.

4.1. Góp phần đổi mới tư duy lập hiến xây dựng và thực thi pháp luật

Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện, sâu sắc về vai trò của pháp luật trong việc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Tư tưởng này cũng giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về quyền và nghĩa vụ của công dân, về mối quan hệ giữa Nhà nước và nhân dân. Việc nghiên cứu, vận dụng tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh là cần thiết để đổi mới tư duy lập hiến, xây dựng và thực thi pháp luật một cách hiệu quả, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đổi mới đất nước.

4.2. Phát huy giá trị dân chủ công bằng xã hội trong xây dựng pháp luật

Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh đến giá trị dân chủ, công bằng xã hội. Pháp luật phải bảo vệ quyền lợi của mọi người dân, không phân biệt giàu nghèo, địa vị xã hội. Pháp luật phải tạo điều kiện cho mọi người dân được tham gia vào quá trình xây dựng và thực thi pháp luật. Việc phát huy giá trị dân chủ, công bằng xã hội trong xây dựng pháp luật là cần thiết để xây dựng một xã hội công bằng, văn minh, đáp ứng nguyện vọng của nhân dân.

4.3. Nâng cao hiệu lực hiệu quả quản lý nhà nước và hội nhập quốc tế

Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh là cơ sở lý luận quan trọng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước. Pháp luật phải được thực thi một cách nghiêm minh, công bằng, đảm bảo trật tự, kỷ cương xã hội. Việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật phù hợp với các chuẩn mực quốc tế là cần thiết để hội nhập quốc tế một cách sâu rộng và hiệu quả. Từ đó góp phần vào Sự nghiệp đổi mới, Phát triển bền vững và Hội nhập quốc tế.

V. Thách Thức và Giải Pháp Trong Nghiên Cứu Tư Tưởng Lập Hiến HCM

Mặc dù tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh có giá trị to lớn, song việc nghiên cứu và vận dụng tư tưởng này vẫn còn gặp nhiều thách thức. Cần có những giải pháp đồng bộ để khắc phục những hạn chế, phát huy tối đa giá trị của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay. Các nghiên cứu cần đi sâu vào từng khía cạnh của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh, từ tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh đến tư tưởng pháp luật Hồ Chí Minh, làm rõ những điểm đặc sắc và giá trị vượt thời gian của Người.

5.1. Thiếu nghiên cứu chuyên sâu toàn diện về tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh

Hiện nay, các công trình nghiên cứu về tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh còn hạn chế về số lượng và chất lượng. Cần có thêm nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện về tư tưởng này, làm rõ nguồn gốc, quá trình hình thành, nội dung, giá trị và ý nghĩa thực tiễn của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh.

5.2. Khó khăn trong việc tiếp cận và giải thích tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh

Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh được thể hiện trong nhiều tác phẩm, bài nói, bài viết khác nhau. Việc tiếp cận và giải thích tư tưởng này đòi hỏi người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về lịch sử, chính trị, pháp luật và tư tưởng Hồ Chí Minh. Cần có những phương pháp nghiên cứu phù hợp để giải mã những thông điệp mà Hồ Chí Minh gửi gắm trong các tác phẩm của Người.

VI. Kết Luận Tương Lai của Tư Tưởng Lập Hiến Hồ Chí Minh Tại VN

Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh là tài sản vô giá của dân tộc Việt Nam. Việc nghiên cứu, vận dụng sáng tạo tư tưởng này là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Cần tiếp tục phát huy giá trị của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh trong quá trình xây dựng xã hội công dân, hoàn thiện cải cách hành chính và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước trong tương lai.

6.1. Tiếp tục nghiên cứu và làm sáng tỏ giá trị tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh

Cần tiếp tục đầu tư nguồn lực cho việc nghiên cứu và làm sáng tỏ giá trị tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Các công trình nghiên cứu cần tập trung vào những vấn đề mới, những thách thức đặt ra trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

6.2. Vận dụng sáng tạo tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh vào thực tiễn Việt Nam

Việc vận dụng tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh cần phải linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam. Cần tránh giáo điều, máy móc, rập khuôn. Đồng thời, cần phát huy tinh thần tự chủ, sáng tạo của cán bộ, đảng viên và nhân dân trong việc xây dựng và thực thi pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ thuộc chuyên ngành Hồ Chí Minh học (kết hợp lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật) với đề tài: “Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh: nội dung và giá trị”.

Về tính cấp thiết, văn bản chỉ rõ tư tưởng lập hiến là một bộ phận quan trọng trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, được hình thành trong 30 năm Người hoạt động ở nước ngoài và phát triển qua quá trình trực tiếp chỉ đạo xây dựng các bản hiến pháp dân chủ của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa với cương vị Trưởng ban Dự thảo Hiến pháp năm 1946 và Hiến pháp năm 1959. Hiến pháp năm 1946 ghi nhận dấu mốc đầu tiên của nền lập pháp cách mạng Việt Nam, mang đậm bản sắc dân tộc kết hợp với việc tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm tổ chức nhà nước của Pháp và Mỹ. Sau giai đoạn Hiến pháp năm 1980 áp dụng mô hình hiến pháp Xô viết, Hiến pháp năm 1992 (được sửa đổi, bổ sung năm 2001 và năm 2013) đã quay trở lại kế thừa nhiều giá trị của Hiến pháp năm 1946. Do đó, việc nghiên cứu tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh là yêu cầu cần thiết nhằm cung cấp luận cứ khoa học soi sáng các vấn đề lý luận và thực tiễn trong việc nhận thức, hoàn thiện và thực thi Hiến pháp năm 2013 trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định: Mặc dù tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh chứa đựng nhiều giá trị lý luận và thực tiễn, nhưng cho đến nay giới nghiên cứu vẫn chưa có nhiều công trình trực tiếp, toàn diện và có hệ thống về toàn bộ tư tưởng lập hiến của Người. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận tản mạn ở từng khía cạnh riêng lẻ hoặc lồng ghép trong các công trình về nhà nước và pháp luật nói chung.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là làm rõ nội dung và giá trị của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh. Để đạt mục tiêu này, luận án xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Làm rõ nội hàm các khái niệm: Hiến pháp, lập hiến, tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh; cơ sở, quá trình hình thành và phát triển của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh.
2. Phân tích có hệ thống nội dung cơ bản của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh.
3. Luận giải giá trị của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh.

Đối tượng nghiên cứu là nội dung tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh và những giá trị của tư tưởng này.

Phạm vi nghiên cứu được xác định rõ:

• Về nội dung: Giới hạn ở những nội dung cơ bản nhất của tư tưởng lập hiến, bao gồm vai trò lập hiến, quyền lập hiến; nội dung cơ bản của hiến pháp với hai vấn đề cốt lõi là Chính thể Dân chủ Cộng hòa, quyền và nghĩa vụ công dân; các nhân tố đảm bảo lập hiến.
• Về thời gian: Khảo cứu toàn bộ quá trình hình thành và phát triển tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh trong khoảng thời gian từ năm 1911 đến năm 1969.
• Về không gian: Tập trung vào không gian lịch sử tại Việt Nam và các địa bàn quốc tế nơi Hồ Chí Minh từng khảo sát, hoạt động cách mạng và tiếp nhận tư tưởng pháp lý.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng quan hệ thống tư liệu nghiên cứu trong nước và quốc tế, chia thành hai mảng nội dung chính: tình hình nghiên cứu về nội dung và tình hình nghiên cứu về giá trị tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh.

Về nội dung tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh, các công trình tiêu biểu được điểm lại bao gồm:

• Vũ Đình Hòe trong Pháp quyền nhân nghĩa Hồ Chí Minh (2001) chỉ ra nguồn gốc tư tưởng hiến chính của Nguyễn Ái Quốc nảy sinh từ sự kết hợp công lý và pháp lý Đông - Tây, gắn liền với truyền thống văn hóa dân tộc; mầm mống thể hiện qua Bản yêu sách của nhân dân An Nam (1919) và chuyển biến qua các chặng đường từ Đường Kách mệnh (1925) đến Đại hội quốc dân Tân Trào (1945).
• Bùi Ngọc Sơn trong Tư tưởng lập hiến của Hồ Chí Minh phân tích các nguyên tắc hiến pháp, quyền lập hiến thuộc về nhân dân, con đường Quốc hội lập hiến, quy trình sửa đổi hiến pháp theo Điều 70 Hiến pháp năm 1946, nguyên tắc dân quyền xuất phát từ nhân quyền và cơ chế tổ chức quyền lực nhà nước dân chủ.
• Đỗ Ngọc Hải với công trình Hiến pháp năm 1946 – Bản Hiến pháp đặt nền móng cho nền lập hiến Nhà nước Việt Nam và bài viết chuyên khảo chỉ rõ tư tưởng lập hiến vì dân là hạt nhân trọng tâm của Hồ Chí Minh.
• Võ Khánh Vinh (chủ biên) trong Những vấn đề lý luận và thực tiễn về sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992 khẳng định Hồ Chí Minh là người khởi xướng tư tưởng lập hiến dân chủ nhân dân, làm rõ mối quan hệ giữa độc lập dân tộc và dân quyền.
• Phan Đăng Thanh và Trương Thị Hòa trong Lịch sử lập hiến cách mạng Việt Nam phân tích các nét đặc trưng của tư tưởng pháp quyền - lập hiến, sự phát triển tư tưởng lập hiến mácxít và tính chất lập hiến trong bản Tuyên ngôn độc lập năm 1945.
• Võ Thị Thúy Hà (Nhận thức về Hiến pháp theo tư tưởng Hồ Chí Minh) và Trần Ngọc Đường (Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh về một bản hiến pháp dân chủ) phân tích các nguyên tắc về tính tối cao của hiến pháp, bảo đảm quyền tự do dân chủ và xây dựng chính quyền bằng sức mạnh pháp quyền.
• Các công trình chuyên sâu về từng khía cạnh: Tào Thị Quyên (vai trò của hiến pháp); Hà Thị Thùy Dương (nguyên tắc xây dựng hiến pháp); Nguyễn Đăng Dung, Nguyễn Xuân Tế, Đào Trí Úc (chủ quyền nhân dân, phân định quyền lập hiến và lập pháp); Nguyễn Đình Lộc, Hoàng Chí Bảo (nhà nước của dân, do dân, vì dân và chính thể dân chủ); Nguyễn Thị Lan Phương (thể chế chính trị Việt Nam Dân chủ Cộng hòa); Trần Đình Huỳnh, Lê Thị Thanh, Đức Vượng, Nguyễn Văn Thảo, Nguyễn Minh Tuấn (thiết kế bộ máy nhà nước, cơ chế phân công và kiểm soát quyền lực ngang - dọc); Phạm Ngọc Anh, Phạm Ngọc Dũng, Hoàng Văn Hảo (vấn đề quyền con người, quyền công dân).
• Nghiên cứu quốc tế: Tsuboi Yoshiharu nhận định Hồ Chí Minh theo đuổi các giá trị của nền cộng hòa; Geetesh Sharma nhấn mạnh triết lý chính trị vì quyền lợi của nhân dân; Mark Sidel (The Constitution of Vietnam - A Contextual Analysis) đánh giá Hiến pháp năm 1946 chịu ảnh hưởng của các nhà nước Anglo-Saxon, nhấn mạnh tính đại đoàn kết và phân tích một số hạn chế về cơ chế bảo hiến; Jean-Marie Crouzatier đánh giá các quy định dân chủ của Hiến pháp năm 1946; trong khi Stein Tonnesson (Ho Chi Minh's First Constitution (1946)) đưa ra quan điểm phản biện với 5 nguyên nhân cho rằng bản hiến pháp đầu tiên này chưa có vị trí lớn trong thực tế do hoàn cảnh chiến tranh và khiếm khuyết về cơ chế bảo hiến.

Về giá trị tư tưởng lập hiến, các tác giả Ngô Văn Thâu, Võ Nguyên Giáp, Lê Văn Hòe, Đào Trí Úc, Bùi Đình Phong, Nguyễn Anh Tuấn đã khẳng định vai trò nền tảng của Hồ Chí Minh đối với chủ nghĩa lập hiến cách mạng Việt Nam, sự sáng tạo mô hình chính thể cộng hòa dân chủ nhân dân và bài học vận dụng kinh nghiệm quốc tế vào điều kiện dân tộc.

Hướng nghiên cứu đã có	Tác giả tiêu biểu	Giới hạn tiếp cận	Khoảng trống luận án giải quyết
Nội dung tư tưởng lập hiến	Vũ Đình Hòe, Bùi Ngọc Sơn, Đỗ Ngọc Hải, Trần Ngọc Đường, Nguyễn Đăng Dung	Chủ yếu tập trung vào Hiến pháp 1946, quyền con người và bộ máy nhà nước; ít bàn sâu về quyền lập hiến và các nhân tố bảo đảm lập hiến.	Nghiên cứu tư tưởng lập hiến như một chỉnh thể thống nhất; bổ sung phân tích quyền lập hiến, cơ chế trưng cầu ý dân và nhân tố bảo đảm lập hiến.
Giá trị của tư tưởng lập hiến	Đào Trí Úc, Bùi Đình Phong, Võ Nguyên Giáp, Ngô Văn Thâu, Nguyễn Anh Tuấn	Khảo cứu giá trị ở dạng khái quát lý luận, chưa gắn kết toàn diện với tiến trình thực thi Hiến pháp 2013.	Luận giải sâu hệ giá trị lý luận và thực tiễn; đối chiếu với yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay.
Tư liệu và phương pháp	Các công trình chuyên khảo, bài báo khoa học trong nước và quốc tế	Nguồn tư liệu chủ yếu dựa trên văn kiện công bố và các bản văn hiến pháp chính thức.	Bổ sung nguồn tư liệu lưu trữ: biên bản các kỳ họp Quốc hội, phiên họp Ban sửa đổi Hiến pháp tại Trung tâm lưu trữ quốc gia.

Khoảng trống học thuật mà luận án lựa chọn giải quyết bao gồm: xác lập định nghĩa khoa học chuẩn xác về tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh; hệ thống hóa cơ sở hình thành và phân kỳ quá trình phát triển từ năm 1911 đến năm 1969; đi sâu vào các nội dung còn khoảng trống như quyền lập hiến và nhân tố bảo đảm lập hiến; khai thác tư liệu gốc tại các cơ quan lưu trữ để đưa ra những luận giải mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về xây dựng hiến pháp, cùng các lý thuyết lập hiến tiến bộ.

Về mặt lý thuyết và khái niệm:

• Khái niệm Hiến pháp: Luận án phân tích nguồn gốc từ thuật ngữ La-tinh constitutio, quan điểm khế ước xã hội của các nhà Khai sáng Pháp, quan điểm của C. Mác về hiến pháp là sự tự quy định của nhân dân và V.I. Lênin về hiến pháp phản ánh tương quan so sánh lực lượng trong đấu tranh giai cấp. Luận án định nghĩa: Hiến pháp là luật gốc, là văn bản có hiệu lực pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật quốc gia, quy định chế độ chính trị, tổ chức quyền lực nhà nước, quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân.
• Khái niệm Lập hiến: Phân tích từ gốc chữ Hán và các từ điển luật học, tham khảo định nghĩa của Đặng Thanh Xuân, Trần Ngọc Đường, Nguyễn Đăng Dung. Luận án xác định lập hiến là toàn bộ quy trình và tổng thể hoạt động tạo lập nên một bản hiến pháp (gồm soạn thảo, thảo luận, thông qua, ban hành) hoặc sửa đổi, bổ sung hiến pháp.
• Lý luận Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật: Kế thừa nguyên lý quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, nhưng Hồ Chí Minh đã mở rộng tính giai cấp hẹp hòi của nhà nước chuyên chính vô sản thành nhà nước của khối đại đoàn kết toàn dân.
• Chủ nghĩa Tam Dân của Tôn Trung Sơn: Luận án phân tích 3 trụ cột Dân tộc độc lập, Dân quyền tự do, Dân sinh hạnh phúc ("dân hữu, dân trị, dân hưởng"), mô hình kết hợp 4 chính quyền của nhân dân (bầu cử, bãi miễn, sáng chế, phúc quyết) với 5 trị quyền của chính phủ (hành chính, lập pháp, tư pháp, khảo thí, giám sát).
• Tư tưởng của các nhà cách mạng tiền bối Việt Nam: Quan điểm phân quyền nghị viện và chính quyền toàn dân của Phan Bội Châu; quan điểm dân trị, tam quyền phân lập và pháp trị của Phan Châu Trinh; tư tưởng kiềm chế quyền lực và dự thảo hiến pháp của Huỳnh Thúc Kháng; tư tưởng hiến pháp dân chủ, bảo vệ nhân quyền của Nguyễn An Ninh và Phan Văn Trường.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai:

• Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
• Phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành: Phương pháp lịch sử (tái hiện quá trình hình thành tư tưởng qua từng giai đoạn), phương pháp logic (khái quát hóa cấu trúc tư tưởng), phương pháp phân tích và tổng hợp (xử lý văn bản pháp lý và tư liệu lưu trữ), phương pháp so sánh (đối sánh mô hình hiến pháp Việt Nam với mô hình phương Tây và Xô viết), phương pháp khái quát hóa - trừu tượng hóa, và phương pháp phỏng vấn chuyên gia.

Nguồn tư liệu, dữ liệu thực tế:

• Các tác phẩm, bài viết, bài nói của Hồ Chí Minh (từ Bản yêu sách của nhân dân An Nam năm 1919, Đường Kách mệnh năm 1925, Tuyên ngôn độc lập năm 1945 đến các chỉ đạo sửa đổi hiến pháp).
• Văn bản các bản Hiến pháp Việt Nam năm 1946, 1959, 1980, 1992, 2013.
• Nguồn tài liệu lưu trữ sơ cấp: Biên bản các kỳ họp Quốc hội, biên bản các phiên họp của Ban sửa đổi Hiến pháp được khai thác tại các Trung tâm lưu trữ quốc gia.
• Các công trình nghiên cứu học thuật, giáo trình, chuyên khảo trong và ngoài nước.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có kết cấu gồm phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và 4 chương nội dung với 12 tiết.

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 tập trung phân loại và đánh giá thực trạng nghiên cứu về tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh ở hai phương diện: nội dung tư tưởng và giá trị tư tưởng. Tác giả phân tích các luận điểm của học giả trong nước về tính chất dân chủ, mô hình tập quyền có phân công của bộ máy nhà nước, các nguyên tắc ghi nhận trong Lời nói đầu Hiến pháp năm 1946 (đoàn kết dân tộc, bảo đảm các quyền tự do dân chủ, thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân).

Chương này cũng tổng hợp các quan điểm của học giả quốc tế, chỉ ra sự khác biệt giữa quan điểm khẳng định tính chất tiến bộ, phi giáo điều của Hiến pháp năm 1946 (Mark Sidel, Jean-Marie Crouzatier) và quan điểm phản biện về những hạn chế thực tế trong cơ chế bảo hiến và thực thi thời chiến (Stein Tonnesson). Từ việc tổng kết các thành tựu, tác giả xác định 4 vấn đề luận án tiếp tục giải quyết, gồm việc chuẩn hóa khái niệm, phân tích cơ sở hình thành, nghiên cứu sâu về quyền lập hiến và nhân tố bảo đảm lập hiến, cùng việc luận giải giá trị thực tiễn đối với việc thực thi Hiến pháp năm 2013.

Chương 2: Cơ sở, quá trình hình thành và phát triển tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh

Chương 2 làm rõ các khái niệm công cụ (Hiến pháp, lập hiến, tư tưởng lập hiến) và phân tích các nhóm cơ sở hình thành:

• Cơ sở lý luận: Luận giải việc Hồ Chí Minh tiếp thu học thuyết khế ước xã hội, tư tưởng phân chia quyền lực của Môngtétkiơ và Rútxô; tiếp thu và cải biến quan điểm của C. Mác và V.I. Lênin về bản chất hiến pháp; vận dụng Chủ nghĩa Tam Dân của Tôn Trung Sơn; kế thừa tư tưởng hiến chính của các bậc tiền bối như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn An Ninh, Phan Văn Trường.
• Cơ sở thực tiễn: Thực trạng chế độ thuộc địa hà khắc, phi hiến định của thực dân Pháp tại Việt Nam thông qua chính sách địa phương phân quyền chia rẽ 5 xứ, tước đoạt quyền tự do và áp dụng hai hệ thống tư pháp bất bình đẳng; kinh nghiệm lịch sử của phong trào lập hiến thế giới, từ chế độ lập hiến phương Tây (Đại hiến chương Magna Carta năm 1215 của Anh, Hiến pháp Hoa Kỳ năm 1787, Hiến pháp Pháp năm 1791) đến mô hình hiến pháp xã hội chủ nghĩa Xô viết (Hiến pháp Nga năm 1918, Hiến pháp Liên Xô năm 1924, 1936).
• Nhân tố chủ quan: Lòng yêu nước gắn liền với thương dân, nhãn quan chính trị thực tiễn, năng lực tiếp thu và vận dụng độc lập, sáng tạo của Hồ Chí Minh.

Chương này phân kỳ lịch sử quá trình hình thành và phát triển tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh qua các giai đoạn:

• Giai đoạn trước năm 1920: Tiếp thu truyền thống pháp luật dân tộc, tư tưởng chính trị pháp lý tiến bộ thế giới, hình thành lý tưởng dân quyền thể hiện rõ qua yêu sách đòi ban hành hiến pháp năm 1919.
• Giai đoạn 1920 - 1945: Khảo nghiệm thực tiễn quốc tế, chuẩn bị các quan điểm về chính quyền công - nông chuyển sang chính quyền nhân dân, chuẩn bị thể chế chính trị qua các văn kiện cách mạng và Đại hội quốc dân Tân Trào.
• Giai đoạn 1945 - 1959: Thời kỳ trực tiếp chỉ đạo xây dựng, ban hành và thực thi Hiến pháp năm 1946 và Hiến pháp năm 1959 với tư cách Trưởng ban Dự thảo.
• Giai đoạn 1959 - 1969: Tiếp tục bổ sung, hoàn thiện các quan điểm về xây dựng nhà nước pháp quyền, quản lý xã hội bằng pháp luật và hiến pháp.

Chương 3: Nội dung cơ bản của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh

Chương 3 trình bày các luận điểm cốt lõi cấu thành tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh theo phạm vi xác định:

• Quan điểm về vai trò của hiến pháp và quyền lập hiến: Xác định hiến pháp là "luật chính", là công cụ khẳng định chủ quyền quốc gia, phân định thể chế và bảo đảm quyền con người. Quyền lập hiến tuyệt đối thuộc về nhân dân; nhân dân ủy quyền cho Quốc hội lập hiến soạn thảo và thực hiện quyền quyết định thông qua Tổng tuyển cử hoặc phúc quyết hiến pháp.
• Mô hình chính thể Dân chủ Cộng hòa và tổ chức bộ máy nhà nước: Lựa chọn chính thể dân chủ nhân dân, quyền lực nhà nước là thống nhất thuộc về nhân dân nhưng có sự phân công rành mạch giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp. Trong đó, Quốc hội là cơ quan đại diện cao nhất, Chính phủ là cơ quan hành chính mạnh mẽ và dám chịu trách nhiệm, Tòa án xét xử độc lập.
• Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân: Đặt chế định quyền và nghĩa vụ công dân ở vị trí trang trọng trong hiến pháp; ghi nhận các quyền tự nhiên, quyền tự do chính trị, kinh tế, văn hóa; gắn liền quyền công dân với nghĩa vụ đối với đất nước.
• Các nhân tố bảo đảm lập hiến: Sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản cầm quyền, tinh thần phụng sự của đội ngũ công chức ("công bộc của dân"), việc thiết lập trật tự kỷ cương trên nền tảng "thần linh pháp quyền" và sự tham gia giám sát của toàn dân.

Chương 4: Giá trị và sự vận dụng tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh

Chương 4 luận giải hai phương diện giá trị cơ bản:

• Giá trị lý luận: Đặt nền tảng hình thành chủ nghĩa lập hiến cách mạng Việt Nam; đóng góp mô hình chính thể cộng hòa dân chủ đặc thù kết hợp hài hòa giữa yếu tố giai cấp và yếu tố dân tộc, tiếp thu văn minh lập hiến nhân loại mà không sao chép nguyên mẫu Xô viết hay phương Tây.
• Giá trị thực tiễn và sự vận dụng: Là cơ sở định hướng cho quá trình sửa đổi, bổ sung hiến pháp trong lịch sử (từ Hiến pháp năm 1946, 1959 đến việc khắc phục tính mô phỏng ở Hiến pháp năm 1980 để quay lại giá trị cốt lõi trong Hiến pháp năm 1992 và Hiến pháp năm 2013). Cung cấp phương hướng khoa học nhằm tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước, xây dựng nền hành chính minh bạch, tư pháp độc lập và bảo đảm thực thi quyền con người ở Việt Nam hiện nay.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác định các kết quả và đóng góp mới về mặt khoa học như sau:

• Về mặt lý luận: Hệ thống hóa toàn diện và chỉnh thể tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh từ nguồn gốc, quá trình hình thành, nội dung cơ bản đến hệ giá trị, khắc phục cách tiếp cận phân tán trước đây. Khẳng định vai trò nền tảng của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh đối với tiến trình lập hiến cách mạng Việt Nam.
• Về nguồn tư liệu và nhận thức mới: Thông qua việc khai thác các tư liệu lưu trữ gốc (biên bản các kỳ họp Quốc hội, biên bản các phiên họp của Ban sửa đổi Hiến pháp tại các Trung tâm lưu trữ), luận án cung cấp thêm các luận cứ chứng minh nhận thức của Hồ Chí Minh về quyền lập hiến thuộc về nhân dân, cách thức tổ chức bộ máy nhà nước linh hoạt và cơ chế kiểm soát quyền lực.
• Về mặt thực tiễn: Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời đóng góp cơ sở thực tiễn cho việc đổi mới tư duy lập hiến, tổ chức thi hành Hiến pháp năm 2013 và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Giới hạn phạm vi thời gian nghiên cứu trực tiếp trong giai đoạn 1911 - 1969, tập trung chủ yếu vào hoạt động lập hiến của Hồ Chí Minh qua Hiến pháp năm 1946 và Hiến pháp năm 1959.
• Nguồn tư liệu nghiên cứu quốc tế trực tiếp về tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh còn ít, nên việc so sánh quốc tế chủ yếu thực hiện qua các học giả tiêu biểu đã công bố tác phẩm.
• Bối cảnh lịch sử chiến tranh kéo dài sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 khiến một số định chế hiến định tiến bộ trong Hiến pháp năm 1946 (như quyền phúc quyết hiến pháp của nhân dân, quy định xét xử độc lập hoàn toàn của tòa án) chưa có đầy đủ điều kiện kiểm chứng toàn diện trên thực tế.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng khảo cứu nguồn tư liệu lưu trữ ngoại giao và tài liệu lưu trữ ở nước ngoài về hoạt động chính trị - pháp lý của Nguyễn Ái Quốc trong giai đoạn 1919 - 1945.
• Nghiên cứu so sánh chuyên sâu tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh với tư tưởng lập hiến của các phong trào giải phóng dân tộc tại các nước Á - Phi trong thế kỷ XX.
• Khảo cứu sâu hơn cơ chế hiến định bảo vệ hiến pháp (bảo hiến) theo tinh thần tư tưởng Hồ Chí Minh phù hợp với điều kiện Việt Nam hiện đại.

Giá trị tham khảo

Nghiên cứu có giá trị đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên các chuyên ngành Hồ Chí Minh học, Luật Hiến pháp, Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam và Chính trị học.
• Các chuyên gia, cán bộ tham mưu công tác lập pháp, các cơ quan của Quốc hội và ban soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật trong việc hoàn thiện thể chế và kiểm soát quyền lực nhà nước.

Nội dung tham khảo cụ thể:

• Khung tổng quan tư liệu chuyên sâu trong Chương 1, đặc biệt là sự phân tích đối chiếu các góc nhìn đa chiều của học giả quốc tế (Mark Sidel, Stein Tonnesson, Jean-Marie Crouzatier).
• Hệ thống hóa các khái niệm, cơ sở lý luận Đông - Tây và cơ sở thực tiễn được trình bày ở Chương 2.
• Nguồn tư liệu lưu trữ gốc và các luận giải về kiểm soát quyền lực, quyền con người, phân quyền hành chính - tư pháp tại Chương 3 và Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa thuật ngữ "lập hiến" và "tư tưởng lập hiến" như thế nào?
Luận án tiếp cận "lập hiến" theo nghĩa là toàn bộ quy trình và tổng thể hoạt động tạo lập nên một bản hiến pháp, từ khâu lên kế hoạch, soạn thảo, thảo luận cho đến khi được thông qua và có hiệu lực thực tế, bao gồm cả việc ban hành hiến pháp mới và sửa đổi, bổ sung hiến pháp. "Tư tưởng lập hiến" được định nghĩa là hệ thống những quan điểm, chính kiến liên quan đến yêu cầu xây dựng, hoàn thiện hiến pháp với tư cách là đạo luật cơ bản của nhà nước, cũng như các quan điểm về quy trình, thủ tục và nội dung văn kiện hiến pháp (thể chế chính trị, chủ quyền quốc gia, quyền lực nhà nước và quyền công dân).

2. Luận án chỉ ra Hồ Chí Minh đã tiếp thu những yếu tố nào từ Chủ nghĩa Tam Dân của Tôn Trung Sơn?
Luận án phân tích Hồ Chí Minh đã tiếp thu cốt lõi triết lý "Dân tộc độc lập, Dân quyền tự do, Dân sinh hạnh phúc" của Tôn Trung Sơn. Luận án cũng phân tích mô hình của Tôn Trung Sơn về việc kết hợp 4 quyền chính trị của nhân dân (bầu cử, bãi miễn, sáng chế, phúc quyết) để kiểm soát 5 quyền của chính phủ (hành chính, lập pháp, tư pháp, khảo thí, giám sát), từ đó giúp Hồ Chí Minh bổ sung tư duy về mô hình chính thể dân chủ mới, hướng tới mục tiêu "Độc lập - Tự do - Hạnh phúc" cho nhân dân Việt Nam.

3. Giới nghiên cứu quốc tế có những luồng quan điểm trái chiều nào về bản Hiến pháp năm 1946?
Mark Sidel và Jean-Marie Crouzatier đánh giá Hiến pháp năm 1946 là bản hiến chương cho độc lập, mang tính dân chủ rộng rãi, bảo đảm quyền tư hữu tài sản, thiết lập trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội và không áp dụng rập khuôn các mô hình cộng sản. Ngược lại, Stein Tonnesson đưa ra 5 lý do phản biện, cho rằng Hiến pháp năm 1946 có khiếm khuyết về việc thiếu cơ chế phân chia quyền lực và cơ chế bảo hiến, sao chép Hiến pháp Đệ tứ Cộng hòa Pháp, không được đưa ra trưng cầu dân ý và chưa thu hút toàn diện các lực lượng chính trị đương thời.

4. Điểm khác biệt căn bản giữa quan niệm lập hiến của Hồ Chí Minh so với quan niệm kinh điển của C. Mác và V.I. Lênin là gì?
Chủ nghĩa Mác - Lênin nhấn mạnh bản chất giai cấp của hiến pháp, coi hiến pháp là công cụ củng cố nhà nước chuyên chính vô sản và bảo đảm sự thống trị của giai cấp công nhân. Hồ Chí Minh đã kế thừa yếu tố quyền lực thuộc về nhân dân nhưng không tuyệt đối hóa tính giai cấp hẹp hòi, mà xây dựng một bản hiến pháp của toàn dân, trong đó nhà nước dân chủ mới ghi nhận và bảo đảm quyền tự do, dân chủ cho tất cả các tầng lớp nhân dân trên nền tảng khối đại đoàn kết dân tộc.

5. Luận án đã khai thác nguồn tư liệu thực chứng mới nào tại các cơ quan lưu trữ?
Tác giả đã trực tiếp khai thác hệ thống tư liệu lưu trữ gốc gồm biên bản các kỳ họp của Quốc hội và biên bản các phiên họp của Ban sửa đổi Hiến pháp tại các Trung tâm lưu trữ quốc gia. Nguồn tư liệu này giúp luận án làm sáng tỏ thêm nhận thức thực tế của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong quá trình chỉ đạo thảo luận từng điều khoản hiến pháp, bổ sung các luận cứ xác thực về quyền lập hiến và tổ chức quyền lực nhà nước.

Kết luận

Bản mô tả học thuật đã hệ thống hóa toàn diện cấu trúc và nội dung của luận án tiến sĩ về tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh, một công trình nghiên cứu chuyên sâu về mặt lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật. Luận án làm rõ quá trình hình thành, nội dung cốt lõi và hệ giá trị của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh thông qua việc phân tích cơ sở triết học Mác - Lênin, tư tưởng lập hiến phương Tây, Chủ nghĩa Tam Dân và kinh nghiệm của các bậc tiền bối Việt Nam. Với việc kết hợp phương pháp luận lịch sử - logic và khai thác nguồn tư liệu lưu trữ gốc, công trình cung cấp các luận cứ khoa học quan trọng cho việc nghiên cứu tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh cũng như phục vụ công tác thực thi và hoàn thiện thể chế Hiến pháp năm 2013 hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 cuốn sách Hiến pháp năm 1946 – Bản Hiến pháp đặt nền móng cho nền lập hiến Nhà nước Việt Nam của Đỗ Ngọc Hải [39], tác giả trình bày khái quát tư tưởng lập hiến của Hồ Chí Minh thể hiện qua các tác phẩm Bản yêu sách của dân An Nam, Nhời hô hoán cùng Vạn Quốc hội, Chánh cương vắn tắt, Chương trình cách mạng của Mặt trận Việt Minh, Chương trình Mười điểm, Tuyên ngôn độc lập. Từ đó, tác giả rút ra một số nhận xét: khái niệm hiến pháp có rất sớm ở Hồ Chí Minh từ năm 1919, ngay cả khi Người chưa tìm thấy con đường đi cho dân tộc, nhưng đã nhận thấy vai trò, tác dụng của hiến pháp trong quản lý xây dựng đất nước; phải tự lập ra hiến pháp mới đáp ứng được yêu cầu nhân dân và phù hợp với điều kiện lịch sử đất nước mình; nội dung hiến pháp phải thể hiện học thuyết Mác- Lênin, thể hiện hiến pháp cộng hòa dân chủ. Tiếp đó, tác giả phân tích tư tưởng lập hiến của Hiến pháp 1946 là sự thể hiện cụ thể của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh: hiến pháp vì dân, ban hành hiến pháp là để mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, mọi người dân được hưởng lợi; hiến pháp phải ghi lấy thành tích vẻ vang của cách mạng được thể hiện trong Lời nói đầu; hiến pháp là yếu tố trước tiên của một nhà nước dân chủ, nhà nước pháp quyền và là khuôn mẫu cho tổ chức, hoạt động của nhà nước dân chủ. Hồ Chí Minh lựa chọn sáng suốt những đại biểu soạn thảo Dự thảo Hiến pháp và “vai trò chọn người trong Ủy ban dự thảo Hiến pháp của Chủ tịch Hồ Chí Minh là yếu tố cơ bản dẫn tới thành công của Ủy ban dự thảo” [39, tr.

Trong bài viết Hồ Chủ tịch với những tư tưởng lập hiến trong Hiến pháp năm 1946, Đỗ Ngọc Hải đã phân tích rõ hơn và khẳng định trong bốn nội dung tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh, thì “tư tưởng lập hiến vì dân là trọng tâm, cơ bản. Vì tất cả những tư tưởng sau chỉ để phục vụ cho tư tưởng thứ nhất. Nó phù hợp với quan điểm khoa học của chủ nghĩa Mác - Lênin: Tất cả mọi khoa học phải vì con người, phục vụ con người” [40, tr. 8 Trong cuốn Những vấn đề lý luận và thực tiễn về sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992 do Võ Khánh Vinh chủ biên [155], có đề cập đến một số quan điểm về lập hiến Hồ Chí Minh: sự cần thiết của hiến pháp; điều kiện ra đời của bản hiến pháp là độc lập dân tộc và chế độ dân chủ; mối quan hệ độc lập dân tộc và dân quyền, trong đó độc lập là nền tảng thực hiện dân quyền, muốn có dân quyền thì trước hết dân tộc phải độc lập, bởi vậy trước hết phải tập trung cho việc giành độc lập, dân quyền được thực hiện từng bước để phục vụ cho việc giành độc lập; quan điểm về chính thể nhân dân và “thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân”.

Tác giả nhận định Hồ Chí Minh là người khởi xướng tư tưởng lập hiến dân chủ nhân dân ở Việt Nam. Đó là tư tưởng lập hiến duy nhất đúng cho xã hội Việt Nam, được khảo chứng và phát huy trong thực tiễn. Tác giả nêu lên một số nội dung cơ bản của Hiến pháp 1946, là sự kết tinh và hiện thực hóa tư tưởng lập hiến kiểu mới Hồ Chí Minh: ba nguyên tắc trong Lời nói đầu; tổ chức chính quyền dân chủ với sự phân công nhiệm vụ cho từng cơ quan và thiết kế nhiều cơ chế kiểm tra, giam sát lẫn nhau giữa các cơ quan quyền lực nhà nước; tư tưởng độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ; ghi nhận quyền cơ bản của con người mà trước đó người dân Việt Nam chưa được thụ hưởng. Trong Lịch sử lập hiến cách mạng Việt Nam của Phan Đăng Thanh và Trương Thị Hòa [116], các tác giả nêu lên những nét đặc trưng của tư tưởng pháp quyền - lập hiến Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam: sự cần thiết của hiến pháp; về độc lập dân tộc và chủ quyền quốc gia; về tự do, nhân quyền và dân quyền; về tổ chức và hoạt động của nhà nước; về biểu tượng quốc gia: quốc kỳ, quốc ca.

Bên cạnh đó, các tác giả chỉ ra một số quan điểm về lập hiến của Hồ Chí Minh là sự kế thừa và phát triển của tư tưởng lập hiến mácxít: Đảng Cộng sản giữ độc quyền lãnh đạo toàn xã hội; Nhà nước chuyên chính vô sản được tổ chức theo nguyên tắc tập quyền chứ không phải phân quyền và nhà nước thống nhất quản lý toàn bộ nền kinh tế quốc dân; các tổ chức xã hội, đoàn thể quần chúng phải được chú ý củng cố và phát huy vai trò trong hệ thống 9 chính trị. Các tác giả dành một mục phân tích nội dung và tính chất lập hiến của Tuyên ngôn độc lập: đề cao quan hệ quốc tế bình đẳng, đề cao nguyên tắc quốc gia thống nhất, chủ quyền dân tộc và tự do dân chủ; xây dựng chế độ nhà nước cộng hòa, bảo đảm quyền độc lập dân tộc, tự do dân chủ cho công dân Việt Nam. Những tư tưởng trong Tuyên ngôn “cũng chính là sự tổng kết hùng hồn tư tưởng lập hiến của Hồ Chí Minh và nhiều nhà cách mạng yêu nước Việt Nam khác, tích lũy trong suốt quá trình đấu tranh lập hiến liên tục suốt gần nửa thế kỷ trước ngày lịch sử 2-9-1945” [116, tr. Qua việc trình bày sự phát triển tư tưởng lập hiến trong nửa đầu thế kỉ XX ở Việt Nam, các tác giả khẳng định các luồng tư tưởng lập hiến “muôn màu, muôn vẻ”, không ngừng đấu tranh, cọ xát với nhau, trong đó, đi theo con đường đấu tranh lập hiến xã hội chủ nghĩa, đi theo chủ nghĩa Mác - Lênin thì chỉ có Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam.

Nhận thức về Hiến pháp theo tư tưởng Hồ Chí Minh của Võ Thị Thúy Hà [38] trình bày khái quát nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về hiến pháp. Hiến pháp phải đảm bảo các quyền tự do dân chủ cho nhân dân, phải ghi nhận được những giá trị cơ bản nhất và quyền cao quý nhất của con người. Hiến pháp phải đề ra được các nguyên tắc thực hiện quyền lực nhà nước, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước. Nguyên tắc hiệu lực của hiến pháp thể hiện rõ nét ở quy định về thủ tục lập hiến và sửa đổi hiến pháp, việc giám sát của cơ quan quyền lực nhà nước đối với cơ quan và cá nhân có thẩm quyền.

Tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh về một bản hiến pháp dân chủ, của Trần Ngọc Đường [33], trình bày ba nội dung trong tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh. Thứ nhất, nước phải có độc lập, quốc gia có chủ quyền là điều kiện tiên quyết của hiến pháp và hiến pháp tuyên bố về mặt pháp lý một nhà nước độc lập, có chủ quyền, là phương tiện bảo vệ độc lập chủ quyền của đất nước. Thứ hai, hiến pháp phải là một bản hiến pháp dân chủ, dân chủ là điều kiện đủ cho sự ra đời của hiến pháp, dân chủ thể hiện ở trong nội dung và cách thức ban hành, đồng thời là phương tiện để nhân dân được hưởng quyền tự do dân chủ. Thứ ba, 10 “Thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân” bằng sức mạnh “thần linh pháp quyền” của hiến pháp.

Đi sâu, tập trung phân tích những nội dung cụ thể của tư tưởng lập hiến Hồ Chí Minh về các vấn đề vai trò, vị trí của hiến pháp; chủ quyền nhân dân; mô hình chính thể; tổ chức quyền lực nhà nước; về quyền con người, có một số bài viết, cuốn sách đáng chú ý Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của hiến pháp của Tào Thị Quyên [106] phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của hiến pháp đối với việc khẳng định chủ quyền của quốc gia, quy định thể chế nhà nước và đảm bảo quyền công dân. Tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề xây dựng hiến pháp của Hà Thị Thùy Dương [25] nêu lên một số vấn đề có tính nguyên tắc trong xây dựng một bản hiến pháp theo tư tưởng Hồ Chí Minh: kế thừa những điểm tích cực trong các bản hiến pháp trước; phản ánh tình hình hiện tại và xu thế phát triển của đất nước trong tương lai; đảm bảo đầy đủ quyền con người, quyền công dân; đảm bảo bản hiến pháp phải thực sự của nhân dân; quá trình xây dựng hiến pháp phải là quá trình làm việc rất công phu cẩn thận, nghiêm túc. Vấn đề chủ quyền nhân dân được các nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Dung, Trần Ngọc Đường, Nguyễn Xuân Tế, Đào Trí Úc….khẳng định trong tư tưởng Hồ Chí Minh, nhân dân là chủ thể của quyền lập hiến và “bằng quyền lập hiến, nhân dân trao cho nhà nước thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp” [18, 114], cũng như có sự phân biệt giữa hoạt động lập pháp và hoạt động lập hiến, tức là quyền lập các quyền với các quyền đã được lập ra. Việc sửa đổi hiến pháp cũng phải được quyết định bởi nhân dân.

Nhân dân thực hiện quyền lập hiến thông qua bầu Quốc hội lập hiến và thực hiện trưng cầu dân ý. Và chỉ khi nào thừa nhận nhân dân là chủ thể của quyền lập hiến thì mới đảm bảo tính hiệu lực tối cao của hiến pháp. Trong mối quan hệ giữa Nhà nước với nhân dân, các tác giả khẳng định nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước, xây dựng nhà nước của dân, do 11 dân, vì dân. Nhà nước chỉ là cơ quan đại diện được nhân dân trao quyền, cán bộ, công chức là “công bộc” của nhân dân.

Quyền làm chủ của nhân dân phải được thể hiện trực tiếp ở phương thức cơ bản thiết lập bộ máy nhà nước là bầu cử trực tiếp, theo nguyên tắc “phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín”. Quan điểm này được Nguyễn Đình Lộc phân tích hệ thống trong cuốn sách Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước của dân, do dân, vì dân, [71] với những nội dung: không có gì tốt đẹp, vẻ vang bằng phục vụ nhân dân; nêu cao tinh thần phụ trách trước dân, không được hao phí sức dân, phải làm mực thước cho dân; phải yêu dân, kính dân, không quan liêu, tham nhũng, chống quan liêu tham nhũng; dựa trên ý thức làm chủ Nhà nước của công dân; Nhà nước và nhân dân phải có quan hệ công bằng, “trăm điều phải có thần linh pháp quyền”.