Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa và việc xây dựng văn hóa ở tỉnh Kiên Giang

Phân tích toàn diện Phát triển văn hóa Kiên Giang theo tư tưởng Hồ Chí Minh mang tính hệ thống, nâng cao năng lực chuyên môn hỗ trợ đào tạo hiệu quả

• Tác giả: Nguyễn Đặng Thùy Diễm
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lương Minh Cừ
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử
• Đề tài: Tư Tưởng Hồ Chí Minh Về Văn Hóa Với Việc Xây Dựng Và Phát Triển Văn Hóa Ở Tỉnh Kiên Giang Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
• 1.1. KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
• 1.1.1. Điều kiện lịch sử - xã hội thế giới và Việt Nam với sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa
• 1.1.2. Tiền đề lý luận hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa
• 1.1.3. Các giai đoạn hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa
• 1.2. NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
• 1.2.1. Quan điểm của Hồ Chí Minh về khái niệm văn hóa
• 1.2.2. Quan điểm của Hồ Chí Minh về vị trí, vai trò và chức năng của văn hóa
• 1.2.3. Quan điểm của Hồ Chí Minh về xây dựng và phát triển văn hóa
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA Ở TỈNH KIÊN GIANG HIỆN NAY
• 2.1. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, LỊCH SỬ, KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ TÍNH CHẤT CƠ BẢN CỦA VĂN HÓA Ở TỈNH KIÊN GIANG
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên, lịch sử, kinh tế - xã hội ở tỉnh Kiên Giang
• 2.1.2. Tính chất cơ bản của văn hóa ở tỉnh Kiên Giang
• 2.2. THÀNH TỰU, HẠN CHẾ TRONG XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA Ở TỈNH KIÊN GIANG HIỆN NAY
• 2.2.1. Thành tựu xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang
• 2.2.2. Một số hạn chế trong quá trình xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ XÂY DỰNG, PHÁT TRIỂN VĂN HÓA Ở TỈNH KIÊN GIANG TRONG THỜI GIAN TỚI THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
• 3.1. PHƯƠNG HƯỚNG CƠ BẢN NÂNG CAO HIỆU QUẢ XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA Ở TỈNH KIÊN GIANG TRONG THỜI GIAN TỚI THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
• 3.1.1. Xây dựng và phát triển văn hóa trở thành nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội ở tỉnh Kiên Giang
• 3.1.2. Kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, giữa kinh tế và văn hóa trong xây dựng, phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang
• 3.1.3. Xây dựng và phát triển văn hóa trên cơ sở phát huy đặc điểm, tiềm năng và thế mạnh ở tỉnh Kiên Giang
• 3.2. MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NÂNG CAO HIỆU QUẢ XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA Ở TỈNH KIÊN GIANG TRONG THỜI GIAN TỚI THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA
• 3.2.1. Giải pháp về nhận thức, chỉ đạo, lãnh đạo trong xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang theo tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa
• 3.2.2. Giải pháp về xây dựng, hoàn thiện cơ chế, chính sách trong xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang theo tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa
• 3.2.3. Giải pháp về nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân trong xây dựng, phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang theo tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa
• 3.2.4. Giải pháp về xây dựng, phát triển, hoàn thiện thiết chế văn hóa và đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa ở tỉnh Kiên Giang theo tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa
• 3.3. Kết luận chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Khám phá di sản Hồ Chí Minh về văn hóa và cơ sở lý luận

Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa là một hệ thống quan điểm sâu sắc, hình thành từ sự kết tinh giữa triết học Mác - Lênin, giá trị văn hóa truyền thống dân tộc và tinh hoa văn hóa nhân loại. Đây không chỉ là một di sản lý luận mà còn là kim chỉ nam cho mọi hoạt động xây dựng và phát triển văn hóa ở Việt Nam nói chung và tỉnh Kiên Giang nói riêng. Di sản Hồ Chí Minh về văn hóa nhấn mạnh vai trò kiến tạo, soi đường của văn hóa đối với sự phát triển xã hội. Người khẳng định: “văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Điều này cho thấy vai trò của văn hóa không chỉ dừng lại ở việc làm giàu đời sống tinh thần nhân dân mà còn là động lực, mục tiêu của sự phát triển kinh tế - xã hội. Việc nghiên cứu tư tưởng này cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc để phân tích, đánh giá thực trạng văn hóa Kiên Giang và đề ra các giải pháp phù hợp. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc vận dụng sáng tạo di sản này giúp Kiên Giang vừa hội nhập, vừa giữ gìn được bản sắc văn hóa dân tộc, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững Kiên Giang. Luận án đi sâu vào phân tích các tiền đề lịch sử - xã hội, các giai đoạn hình thành và nội dung cốt lõi của tư tưởng, từ đó làm rõ quan điểm của Người về khái niệm, vị trí, chức năng và phương hướng xây dựng nền văn hóa mới. Quá trình này đòi hỏi sự nhận thức đúng đắn và hành động quyết liệt từ các cấp lãnh đạo đến người dân, nhằm biến các giá trị văn hóa thành nguồn lực văn hóa nội sinh mạnh mẽ.

1.1. Phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn hình thành tư tưởng

Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa không hình thành một cách ngẫu nhiên mà là kết quả của một quá trình tổng kết thực tiễn sâu sắc và tiếp thu có chọn lọc các tiền đề lý luận. Cơ sở lý luận và thực tiễn bao gồm ba nguồn chính: giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam, tinh hoa văn hóa phương Đông và phương Tây, và đỉnh cao là triết học Mác - Lênin. Người đã chắt lọc chủ nghĩa yêu nước, tinh thần đoàn kết, đức tính cần cù, sáng tạo của dân tộc. Đồng thời, Người tiếp thu những mặt tích cực của Nho giáo, Phật giáo, tư tưởng dân chủ tư sản Pháp và Mỹ. Tuy nhiên, yếu tố quyết định nhất chính là việc Người vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin để giải quyết các vấn đề của cách mạng Việt Nam, trong đó có lĩnh vực văn hóa. Chính thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận duy vật lịch sử đã giúp Người nhận thức đúng đắn vai trò của văn hóa trong mối quan hệ với kinh tế, chính trị, xã hội, từ đó xây dựng một hệ thống lý luận văn hóa toàn diện và cách mạng.

1.2. Nội dung cốt lõi trong di sản Hồ Chí Minh về văn hóa

Nội dung cơ bản trong di sản Hồ Chí Minh về văn hóa thể hiện ở ba khía cạnh chính. Thứ nhất, quan điểm về khái niệm văn hóa, theo đó văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra. Thứ hai, quan điểm về vị trí, vai trò và chức năng của văn hóa. Hồ Chí Minh khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển. Văn hóa có chức năng bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, đạo đức con người, hướng tới việc xây dựng con người mới. Thứ ba, quan điểm về xây dựng nền văn hóa mới với ba tính chất cốt lõi: Dân tộc, Khoa học và Đại chúng. Đây là những định hướng nền tảng cho việc xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang hiện nay, đảm bảo văn hóa vừa mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, vừa tiếp cận được các thành tựu khoa học, công nghệ hiện đại và phục vụ đông đảo quần chúng nhân dân.

II. Phân tích thực trạng văn hóa Kiên Giang Thách thức lớn

Việc xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang hiện nay đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng nhưng cũng đối mặt không ít thách thức. Thực trạng văn hóa Kiên Giang cho thấy sự nỗ lực trong việc bảo tồn các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, nâng cao đời sống tinh thần nhân dân và phát triển các thiết chế văn hóa cơ sở. Tuy nhiên, quá trình này vẫn còn bộc lộ những hạn chế. Sự tác động của kinh tế thị trường và toàn cầu hóa đã làm nảy sinh các hiện tượng tiêu cực như suy thoái đạo đức, lối sống thực dụng, và sự phai nhạt bản sắc văn hóa dân tộc ở một bộ phận giới trẻ. Các nguồn lực văn hóa chưa được đầu tư và khai thác tương xứng với tiềm năng. Khoảng cách về hưởng thụ văn hóa giữa thành thị và nông thôn, vùng sâu vùng xa còn khá lớn. Đặc biệt, sự phát triển của công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số trong văn hóa còn chậm, chưa tạo ra được những sản phẩm, dịch vụ văn hóa có giá trị cao, đủ sức cạnh tranh. Việc phân tích sâu sắc những thành tựu và hạn chế này là cơ sở quan trọng để đề ra những giải pháp phát triển văn hóa khả thi, phù hợp với định hướng phát triển bền vững Kiên Giang.

2.1. Thành tựu nổi bật trong việc xây dựng đời sống văn hóa

Trong những năm qua, Kiên Giang đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận. Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” ngày càng đi vào chiều sâu, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân. Hệ thống thiết chế văn hóa từ tỉnh đến cơ sở được quan tâm đầu tư, tạo điều kiện cho người dân tham gia sáng tạo và hưởng thụ văn hóa. Công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đặc biệt là các di tích lịch sử - văn hóa và lễ hội truyền thống như lễ hội Nguyễn Trung Trực, đã góp phần giáo dục truyền thống và thu hút du lịch. Đời sống tinh thần nhân dân từng bước được cải thiện, nhiều giá trị văn hóa tốt đẹp của các dân tộc Kinh, Khmer, Hoa được gìn giữ, tạo nên một bức tranh văn hóa đa dạng, phong phú, thể hiện rõ bản sắc văn hóa dân tộc của vùng đất Tây Nam Bộ.

2.2. Những hạn chế và thách thức trong phát triển văn hóa

Thực trạng văn hóa Kiên Giang cũng cho thấy nhiều bất cập. Một số cấp ủy, chính quyền chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của văn hóa là động lực phát triển, dẫn đến sự đầu tư chưa tương xứng. Tệ nạn xã hội, lối sống xa lạ với thuần phong mỹ tục vẫn còn tồn tại. Hiệu quả hoạt động của một số thiết chế văn hóa còn thấp, chưa thu hút được đông đảo người dân. Việc xã hội hóa các hoạt động văn hóa còn gặp nhiều khó khăn. Đặc biệt, sự thiếu hụt đội ngũ cán bộ văn hóa có trình độ chuyên môn cao và tâm huyết là một rào cản lớn. Những thách thức này đòi hỏi phải có sự vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh để tìm ra hướng đi đột phá, khắc phục hạn chế, đưa sự nghiệp văn hóa của tỉnh phát triển lên tầm cao mới.

III. Phương pháp vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh xây dựng văn hóa

Để nâng cao hiệu quả xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang hiện nay, việc vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh là yêu cầu tất yếu. Phương pháp cốt lõi là phải nắm vững và quán triệt sâu sắc các quan điểm của Người về văn hóa, biến chúng thành nhận thức và hành động của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Cần xác định văn hóa là nền tảng tinh thần, là mục tiêu và động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội. Điều này có nghĩa là mọi chính sách phát triển kinh tế phải đi đôi với phát triển văn hóa, không được hy sinh văn hóa vì lợi ích kinh tế trước mắt. Việc xây dựng con người mới với những phẩm chất tốt đẹp phải được coi là nhiệm vụ trung tâm. Phải kết hợp hài hòa giữa việc kế thừa, phát huy các giá trị truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc với việc tiếp thu có chọn lọc tinh hoa văn hóa nhân loại. Đặc biệt, phải phát huy dân chủ, khơi dậy tiềm năng sáng tạo của nhân dân, coi nhân dân là chủ thể thực sự của quá trình sáng tạo và hưởng thụ văn hóa. Đây là cơ sở lý luận và thực tiễn để Kiên Giang xây dựng một hệ giá trị văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc, góp phần vào sự phát triển bền vững Kiên Giang.

3.1. Xây dựng văn hóa trở thành nền tảng tinh thần xã hội

Theo di sản Hồ Chí Minh, văn hóa phải thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, từ kinh tế, chính trị đến giáo dục, pháp luật. Vận dụng quan điểm này, Kiên Giang cần nâng cao nhận thức về vị trí chiến lược của văn hóa. Cần đưa các mục tiêu văn hóa vào trong các kế hoạch, chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Phải xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong các cơ quan, đơn vị, trường học và cộng đồng dân cư. Chú trọng xây dựng văn hóa chính trị, văn hóa công sở, đề cao đạo đức công vụ. Qua đó, văn hóa thực sự trở thành “sức mạnh mềm”, là nguồn lực nội sinh quan trọng, điều tiết các mối quan hệ xã hội, định hướng các giá trị và góp phần ổn định, phát triển bền vững Kiên Giang.

3.2. Kết hợp giữa kế thừa truyền thống và tiếp thu hiện đại

Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình giao lưu, hội nhập quốc tế. Kiên Giang cần thực hiện tốt quan điểm này bằng cách đẩy mạnh công tác bảo tồn, tôn tạo các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể. Đồng thời, phải mở cửa hội nhập, chủ động tiếp thu những thành tựu văn minh, tiến bộ của thế giới, đặc biệt là trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và quản lý. Quá trình này đòi hỏi một bản lĩnh văn hóa vững vàng để “hòa nhập chứ không hòa tan”. Việc phát triển công nghiệp văn hóa và đẩy mạnh chuyển đổi số trong văn hóa là những hướng đi cụ thể để vừa phát huy giá trị truyền thống, vừa tạo ra các sản phẩm văn hóa hiện đại, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của công chúng.

IV. Bí quyết phát triển văn hóa Kiên Giang bền vững hiệu quả

Để hiện thực hóa các phương hướng chiến lược, cần triển khai đồng bộ các giải pháp phát triển văn hóa cụ thể và hiệu quả. Bí quyết thành công nằm ở sự kết hợp giữa đổi mới tư duy lãnh đạo và hoàn thiện cơ chế, chính sách. Trước hết, cần tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, nâng cao hiệu lực quản lý của Nhà nước đối với lĩnh vực văn hóa. Phải xây dựng và ban hành các cơ chế, chính sách đặc thù nhằm thu hút và huy động hiệu quả các nguồn lực văn hóa, khuyến khích xã hội hóa hoạt động văn hóa. Một giải pháp quan trọng khác là tập trung xây dựng con người mới toàn diện về đức, trí, thể, mỹ. Điều này đòi hỏi phải đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương pháp giáo dục và đào tạo. Song song đó, việc xây dựng, hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa và đào tạo đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa chuyên nghiệp, tâm huyết là yếu tố then chốt. Việc áp dụng những giải pháp này một cách quyết liệt sẽ tạo ra bước đột phá cho sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang hiện nay, góp phần nâng cao đời sống tinh thần nhân dân.

4.1. Giải pháp về nhận thức lãnh đạo và hoàn thiện chính sách

Giải pháp hàng đầu là phải đổi mới và nâng cao nhận thức của toàn xã hội, trước hết là của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp về vai trò của văn hóa. Cần coi đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững. Trên cơ sở đó, tỉnh cần rà soát, bổ sung và hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách văn hóa, tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho các hoạt động văn hóa phát triển. Cần có chính sách ưu đãi cụ thể để thu hút đầu tư vào lĩnh vực công nghiệp văn hóa, bảo tồn di sản, đồng thời khuyến khích sự sáng tạo của văn nghệ sĩ và các tầng lớp nhân dân.

4.2. Giải pháp xây dựng đội ngũ và phát triển thiết chế văn hóa

Con người là yếu tố quyết định. Kiên Giang cần có kế hoạch chiến lược về đào tạo, bồi dưỡng, xây dựng đội ngũ cán bộ văn hóa vừa “hồng” vừa “chuyên”. Cần có chính sách đãi ngộ thỏa đáng để thu hút và giữ chân nhân tài. Song song, phải tiếp tục đầu tư, nâng cấp và nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống thiết chế văn hóa từ tỉnh đến cơ sở. Đặc biệt, cần chú trọng chuyển đổi số trong văn hóa, ứng dụng công nghệ thông tin để quản lý, quảng bá và phát huy giá trị các nguồn lực văn hóa, giúp người dân dễ dàng tiếp cận các sản phẩm, dịch vụ văn hóa chất lượng cao.

4.3. Nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân

Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, văn hóa không thể tách rời đời sống vật chất. Muốn văn hóa phát triển, đời sống nhân dân phải được ấm no. Do đó, một giải pháp căn cơ là phải gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với phát triển văn hóa, xã hội. Kiên Giang cần tiếp tục thực hiện tốt các chính sách an sinh xã hội, xóa đói giảm nghèo, nâng cao thu nhập và mức sống cho người dân. Khi đời sống vật chất được đảm bảo, người dân sẽ có điều kiện tốt hơn để tham gia vào các hoạt động sáng tạo và hưởng thụ văn hóa, từ đó làm cho đời sống tinh thần nhân dân ngày càng phong phú, lành mạnh.

V. Hướng dẫn xây dựng con người mới theo di sản Hồ Chí Minh

Một trong những nội dung đặc sắc nhất trong di sản Hồ Chí Minh về văn hóa là tư tưởng về xây dựng con người mới. Đây là nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa lâu dài, là mục tiêu cuối cùng của sự nghiệp cách mạng. Con người mới theo tư tưởng Hồ Chí Minh là con người phát triển toàn diện, có lý tưởng cách mạng, có đạo đức trong sáng, có trí tuệ, có sức khỏe, có tinh thần làm chủ và lối sống văn hóa. Để xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang hiện nay theo hướng này, cần tập trung vào giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống. Giáo dục phải gắn liền với thực tiễn, học đi đôi với hành. Cần phát huy vai trò của gia đình, nhà trường và xã hội trong việc hình thành nhân cách. Các phong trào thi đua yêu nước, các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao phải hướng đến việc bồi dưỡng những phẩm chất tốt đẹp, hình thành nên một hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Kiên Giang trong thời kỳ mới. Việc vận dụng sáng tạo tư tưởng này sẽ tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững Kiên Giang.

5.1. Vai trò của giáo dục trong việc hình thành nhân cách

Giáo dục và đào tạo giữ vai trò then chốt trong việc xây dựng con người mới. Ngành giáo dục Kiên Giang cần đổi mới toàn diện, từ nội dung, chương trình đến phương pháp giảng dạy. Chú trọng giáo dục đạo đức, lối sống, kỹ năng sống, giáo dục lịch sử, văn hóa địa phương để bồi đắp lòng yêu quê hương, đất nước và tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc. Cần kết hợp chặt chẽ giáo dục trong nhà trường với giáo dục trong gia đình và xã hội, tạo một môi trường sư phạm lành mạnh, nơi mỗi học sinh, sinh viên được phát triển hài hòa về nhân cách và trí tuệ.

5.2. Phát huy vai trò của văn học nghệ thuật và báo chí

Văn học, nghệ thuật và báo chí là những công cụ sắc bén trên mặt trận tư tưởng, văn hóa. Các cơ quan văn hóa, văn nghệ, báo chí của tỉnh cần phát huy hơn nữa vai trò của mình trong việc định hướng thẩm mỹ, lan tỏa các giá trị chân - thiện - mỹ, và đấu tranh chống lại các biểu hiện tiêu cực, phản văn hóa. Cần khuyến khích, tạo điều kiện cho văn nghệ sĩ sáng tác nhiều tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao, phản ánh sinh động cuộc sống, con người Kiên Giang, góp phần bồi dưỡng tâm hồn, nhân cách, nâng cao đời sống tinh thần nhân dân và phục vụ hiệu quả nhiệm vụ xây dựng con người mới.

VI. Tương lai văn hóa Kiên Giang Tầm nhìn và định hướng mới

Trên nền tảng di sản Hồ Chí Minh và những bài học kinh nghiệm thực tiễn, tương lai của sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang hiện nay mở ra với nhiều triển vọng. Tầm nhìn đến năm 2030 và xa hơn là xây dựng Kiên Giang trở thành một trong những trung tâm văn hóa, du lịch mạnh của khu vực Đồng bằng sông Cửu Long và cả nước. Để đạt được mục tiêu này, cần có những định hướng chiến lược mới. Đó là phát triển văn hóa phải thực sự toàn diện và đồng bộ với phát triển kinh tế, chính trị. Phải xem nguồn lực văn hóa là một lợi thế cạnh tranh quan trọng. Cần tập trung phát triển các ngành công nghiệp văn hóa có tiềm năng như du lịch văn hóa, nghệ thuật biểu diễn, thủ công mỹ nghệ. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong văn hóa để tạo ra các phương thức sáng tạo, truyền bá và hưởng thụ văn hóa mới. Tương lai văn hóa Kiên Giang phụ thuộc vào khả năng vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh, khơi dậy được sức mạnh tổng hợp của toàn dân để xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc và hội nhập quốc tế.

6.1. Định hướng phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch

Kiên Giang có tiềm năng lớn để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, đặc biệt là du lịch. Định hướng trong thời gian tới là gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản với phát triển du lịch bền vững. Cần xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa đặc thù, khai thác các giá trị lịch sử, văn hóa biển đảo (Phú Quốc, Hà Tiên) và văn hóa các dân tộc. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ các ngành công nghiệp sáng tạo khác như điện ảnh, thiết kế, ẩm thực… để tạo ra một hệ sinh thái văn hóa đa dạng, góp phần chuyển hóa nguồn lực văn hóa thành sức mạnh kinh tế, thúc đẩy phát triển bền vững Kiên Giang.

6.2. Tăng cường hội nhập và quảng bá bản sắc văn hóa Kiên Giang

Trong xu thế toàn cầu hóa, việc chủ động hội nhập và quảng bá bản sắc văn hóa dân tộc ra thế giới là một nhiệm vụ chiến lược. Kiên Giang cần tăng cường các hoạt động giao lưu, hợp tác văn hóa quốc tế. Xây dựng các chương trình, sự kiện văn hóa, nghệ thuật mang tầm khu vực và quốc tế. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, mạng xã hội để quảng bá hình ảnh đất và người Kiên Giang. Thông qua đó, không chỉ thu hút du lịch và đầu tư mà còn khẳng định vị thế, giá trị của văn hóa Kiên Giang trong dòng chảy văn hóa chung của dân tộc và nhân loại, thực hiện đúng tinh thần của di sản Hồ Chí Minh về văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử (mã số: 9.02) của nghiên cứu sinh Nguyễn Đặng Thùy Diễm, được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm 2020 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Lương Minh Cừ, mang tiêu đề: "Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa với việc xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang hiện nay".

Văn hóa giữ vị trí là nền tảng tinh thần của đời sống xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Đối với dân tộc Việt Nam, hệ thống giá trị văn hóa được hình thành và bồi đắp xuyên suốt tiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước. Trong hệ thống di sản lý luận của Chủ tịch Hồ Chí Minh, tư tưởng về văn hóa giữ vị trí then chốt, kết tinh các giá trị truyền thống dân tộc, tinh hoa văn hóa phương Đông, phương Tây và nền tảng chủ nghĩa Mác – Lênin. Đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam từ Đề cương văn hóa Việt Nam (1943), Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991), Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI đến Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII đều xác định xây dựng văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội.

Tỉnh Kiên Giang là địa bàn mang những dấu ấn đặc thù gắn liền với quá trình lịch sử khai mở vùng đất Nam Bộ và sự cộng cư, giao thoa văn hóa giữa các cộng đồng dân tộc (Kinh, Khmer, Hoa). Tuy nhiên, dưới tác động của quá trình toàn cầu hóa, kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, địa phương phải đối mặt với nhiều tác động tiêu cực như lối sống thực dụng, sự suy thoái đạo đức và hiện tượng coi thường các giá trị truyền thống. Xuất phát từ bối cảnh đó, luận án xác định tính cấp thiết của việc nghiên cứu và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa vào thực tiễn địa phương nhằm bổ sung cơ sở lý luận và định hướng giải pháp cho sự phát triển văn hóa bền vững tại Kiên Giang.

Mục đích nghiên cứu của luận án là trên cơ sở phân tích, làm rõ những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, luận án tiến hành phân tích, đánh giá thực trạng xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang trong thời gian qua, từ đó đề xuất hệ thống phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xây dựng, phát triển văn hóa ở địa phương trong giai đoạn hiện nay.

Để hoàn thành mục đích trên, luận án xác định và giải quyết 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Trình bày và phân tích điều kiện, tiền đề hình thành, nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa.
2. Trình bày và làm rõ những đặc điểm chủ yếu về điều kiện tự nhiên, lịch sử, kinh tế - xã hội và tính chất cơ bản của văn hóa ở tỉnh Kiên Giang; phân tích thực trạng xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang hiện nay.
3. Đề xuất, phân tích những phương hướng cơ bản và một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao hiệu quả xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang trong thời gian tới theo tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa với việc xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang.
• Phạm vi không gian: Địa bàn tỉnh Kiên Giang.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu quá trình xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang từ năm 1998 (khi Ban Chấp hành Trung ương ban hành Nghị quyết số 03-NQ/TW ngày 16/7/1998 của Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc) đến năm 2020.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong luận án được tác giả phân chia một cách hệ thống thành 3 nhóm công trình chính:

Nhóm công trình	Tác giả và công trình tiêu biểu	Nội dung trọng tâm đã công bố
Nhóm 1: Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa	Đỗ Huy (1997, 2000), Đinh Xuân Lâm & Bùi Đình Phong (1998), Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương (2003), Thành Duy (1998, 2004, 2014), Hoàng Chí Bảo cùng nhiều tác giả (2009), Thanh Lê (2001), Bùi Đình Phong (2001), Trần Đình Huỳnh & Trịnh Quang Cảnh (2003), Lê Xuân Vũ (2004), Nguyễn Gia Nùng (2010), Bùi Kim Hồng et al. (2010), Đinh Thị Thúy Hải (2011), Nguyễn Khắc Nho (2013), Mạch Quang Thắng et al. (2013), Hồ Sĩ Vịnh (2014), Nguyễn Thanh Tú (2013), Nguyễn Hữu Đảng et al. (2014), Trần Văn Bính (2015), Song Thành (2015), Khắc Tuế (2016)...	Làm rõ nguồn gốc, bản chất, các lĩnh vực văn hóa (chính trị, đạo đức, nghệ thuật, pháp luật), văn hóa ứng xử, phong cách Hồ Chí Minh và khẳng định tầm vóc của Người như một danh nhân văn hóa kiệt xuất.
Nhóm 2: Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng, phát triển văn hóa	Trường ĐHKHXH&NV Hà Nội (1998), Bùi Đình Phong (1998), Đặng Xuân Kỳ et al. (2005), Đỗ Thị Minh Thúy (2006), Thái Công Quận (2010), Đinh Xuân Lâm & Bùi Đình Phong (2007), Phạm Ngọc Anh & Bùi Đình Phong (2009), Bùi Thị Hiền (2009), Hoàng Anh et al. (2010), Nguyễn Trung Thu (2013), Trần Quốc Hoàn (2017); các bài báo tạp chí của Đỗ Đình Hãng & Vũ Trường Giang (2002), Doãn Chính (2002), Hồ Văn Chiểu (2003), Nguyễn Đình Bắc & Phạm Thị Hằng, Mạch Quang Thắng, Nguyễn Ngọc Quyến (2004), Hoàng Chí Bảo (2010), Phong Lê (2010), Phạm Xuân Nam (2010)...	Đi sâu vào phương thức xây dựng nền văn hóa mới (tính dân tộc, tính khoa học, tính đại chúng), mối quan hệ giữa văn hóa với kinh tế, chính trị và con người; phân tích việc bảo tồn di sản văn hóa dân tộc thiểu số hoặc các giai tầng xã hội cụ thể.
Nhóm 3: Nghiên cứu văn hóa, lịch sử và xã hội tỉnh Kiên Giang	Đoàn Nô (2003), Đông Hồ & Mộng Tuyết (2006), Sở VHTTDL Kiên Giang (2011), Võ Thanh Xuân (2014), Nguyễn Bình Phương Thảo & Nguyễn Thanh Lợi (2016), Ban nghiên cứu Lịch sử Đảng Kiên Giang (1985), Sơn Nam & Lê Đình Kỵ (1987), Trịnh Hoàng Cầu (1987), Nguyễn Đình Đầu (1994), Nguyễn Văn Khoa (2001), Hà Văn Thùy (2002), BCH Hội Nông dân Kiên Giang (2004), Diệp Hoàng Du (2005), Danh Sol (2014), Danh Pho (2014), Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Kiên Giang (2015, 2019), Sở Du lịch Kiên Giang (2017)...	Khảo sát lịch sử hình thành vùng đất từ thời Mạc Cửu, truyền thống đấu tranh cách mạng, anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực, danh lam thắng cảnh, di tích lịch sử, tín ngưỡng dân gian, phong tục tập quán đồng bào Khmer và mô hình làng xã văn hóa.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra bao gồm:

• Các công trình thuộc Nhóm 1 và Nhóm 2 tập trung chủ yếu vào các khía cạnh chung hoặc nghiên cứu sự vận dụng ở tầm vĩ mô toàn quốc, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, chuyên biệt mối quan hệ giữa tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa với thực tiễn xây dựng và phát triển văn hóa tại địa bàn tỉnh Kiên Giang.
• Các công trình thuộc Nhóm 3 phản ánh từng sự kiện, giai đoạn lịch sử hoặc từng khía cạnh văn hóa đơn lẻ (lễ hội, danh thắng, tín ngưỡng dân gian, phương ngữ), chưa có công trình nào đánh giá toàn diện thực trạng phát triển văn hóa Kiên Giang giai đoạn từ năm 1998 đến nay dưới góc độ triết học và tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh, đồng thời đề xuất giải pháp đồng bộ cho địa phương.

Vị trí của luận án: Luận án là công trình nghiên cứu chuyên khảo đầu tiên thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử giải quyết một cách có hệ thống cơ sở lý luận của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa và sự vận dụng vào thực tiễn tỉnh Kiên Giang trong giai đoạn từ năm 1998 đến năm 2020.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận án được xây dựng dựa trên:

• Thế giới quan và phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin.
• Hệ thống quan điểm của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa: bao gồm định nghĩa về văn hóa, quan điểm về vị trí, vai trò, chức năng của văn hóa trong đời sống xã hội và các nguyên tắc xây dựng nền văn hóa mới mang tính dân tộc, khoa học, đại chúng.
• Đường lối, quan điểm, nghị quyết và chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước về văn hóa, tiêu biểu là Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998), Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI (2014) và Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng.

Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp với các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng để mổ xẻ các văn bản lý luận, báo cáo tổng kết và tập hợp các chiều cạnh thực tiễn văn hóa.
• Phương pháp diễn dịch và quy nạp: Rút ra các kết luận lý luận từ các trường hợp thực tiễn và vận dụng nguyên lý chung vào đặc thù của tỉnh Kiên Giang.
• Phương pháp lịch sử và lôgíc: Tái hiện tiến trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa gắn liền với bối cảnh lịch sử, đồng thời theo dõi tiến trình chuyển biến văn hóa Kiên Giang qua các giai đoạn.
• Phương pháp phân tích tư liệu: Khảo cứu hệ thống tài liệu thành văn, số liệu thống kê hành chính, văn bản chỉ đạo.
• Phương pháp trừu tượng hóa và khái quát hóa: Rút ra các kết luận khoa học, bản chất của thực trạng và mô hình giải pháp.

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu:

• Tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin và bộ sách Hồ Chí Minh Toàn tập (Nxb. Chính trị quốc gia, 2011).
• Hệ thống văn kiện Đại hội Đảng và các chỉ thị, nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam.
• Các nghị quyết, chỉ thị, quyết định, chương trình hành động và báo cáo định kỳ của Tỉnh ủy Kiên Giang, Hội đồng nhân dân tỉnh, Ủy ban nhân dân tỉnh Kiên Giang, Sở Văn hóa và Thể thao, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Kiên Giang.
• Các công trình chuyên khảo, kỷ yếu hội thảo, luận án, luận văn và bài báo khoa học đã xuất bản có liên quan đến đề tài.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án được kết cấu gồm phần mở đầu, 3 chương nội dung chính (chia thành 6 tiết và 17 tiểu tiết), phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo.

Chương 1: Khái quát điều kiện, tiền đề hình thành và nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa

Chương 1 tập trung phân tích nguồn gốc hình thành và các nội dung cốt lõi trong quan điểm của Hồ Chí Minh về văn hóa, gồm hai nội dung lớn:

1. Khái quát điều kiện, tiền đề hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa:

• Điều kiện lịch sử - xã hội thế giới và Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX:
  • Bối cảnh thế giới: Sự chuyển biến của chủ nghĩa tư bản từ tự do cạnh tranh sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa làm gia tăng các mâu thuẫn xã hội và tranh giành thuộc địa thông qua các cuộc chiến tranh như Mỹ – Tây Ban Nha (1898), Anh – Bôơ (1899–1902), Nga – Nhật (1904–1905), dẫn tới Chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914–1918). Cuộc khủng hoảng kinh tế tư bản chủ nghĩa giai đoạn 1900–1903 xác lập vai trò của các tổ chức độc quyền lũng đoạn. Thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga (1917) lật đổ trật tự tư sản, mở ra thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Sự thành lập Quốc tế Cộng sản (tháng 3 năm 1919) và việc công bố Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa của V.I. Lênin tại Đại hội II (1920) đã định hướng cho Hồ Chí Minh con đường cách mạng vô sản. Ở phương Đông, phong trào canh tân Minh Trị ở Nhật Bản (1868) và phong trào Duy Tân, Cách mạng Tân Hợi (1911) của Tôn Trung Sơn ở Trung Quốc nổ ra nhưng không giải quyết triệt để giải phóng dân tộc thuộc địa.
  • Bối cảnh Việt Nam: Sau khi Pháp nổ súng xâm lược năm 1858 tại Sơn Trà (Đà Nẵng), triều đình nhà Nguyễn ký Hiệp ước Patơnốt (1884), biến Việt Nam thành xã hội thuộc địa nửa phong kiến. Chính sách kinh tế thực dân duy trì phương thức bóc lột phong kiến kết hợp khai thác tư bản, tước đoạt ruộng đất của nông dân (năm 1890 cướp đoạt 10.000 ha, đến năm 1913 tăng lên 470.000 ha; Công ty than Hồng Gai năm 1913 thu lãi 2,5 triệu phrăng) và áp đặt chế độ thuế khóa (thuế đinh, thuế điền, thuế muối, rượu, thuốc phiện). Chính sách văn hóa nô dịch truyền bá lối sống ngoại lai, kiểm duyệt báo chí, mở nhà tù nhiều hơn trường học. Về chính trị - xã hội, thực dân chia đất nước thành Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ. Các phong trào yêu nước theo ý thức hệ phong kiến (Cần Vương với các cuộc khởi nghĩa Ba Đình, Bãi Sậy, Hùng Lĩnh, Hương Khê; khởi nghĩa nông dân Yên Thế do Hoàng Hoa Thám lãnh đạo 1883–1913) và các phong trào theo khuynh hướng dân chủ tư sản (Đông Du, Đông Kinh Nghĩa Thục, Duy Tân của Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng) đều lần lượt thất bại, đòi hỏi phải có một hệ thống lý luận cách mạng mới.
• Tiền đề lý luận hình thành tư tưởng:
  • Giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam: Nổi bật là chủ nghĩa yêu nước, ý chí độc lập tự cường, tinh thần đại đoàn kết cộng đồng và đức tính cần cù, thông minh, sáng tạo trong lao động sản xuất và chiến đấu chống giặc ngoại xâm.
  • Tinh hoa văn hóa phương Đông: Hồ Chí Minh tiếp thu có chọn lọc các hạt nhân hợp lý của Nho giáo (triết lý hành động, nhập thế, tinh thần tu thân dưỡng tính, hiếu học; chuyển hóa các chuẩn mực đạo đức "nhân, lễ, nghĩa, trí, tín" thành "nhân, nghĩa, trí, dũng, liêm"); Phật giáo (tinh thần từ bi, bác ái, cứu khổ cứu nạn, nếp sống trong sạch, vị tha); Đạo giáo (tư tưởng sống hòa hợp với tự nhiên, phản đối chiến tranh phi nghĩa, coi nhẹ danh lợi); và chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn ("dân tộc độc lập, dân quyền tự do, dân sinh hạnh phúc").
  • Tinh hoa văn hóa phương Tây: Tiếp thu tư tưởng "Tự do – Bình đẳng – Bác ái", các giá trị dân chủ tiến bộ từ Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Pháp (1789), Tuyên ngôn Độc lập của Mỹ (1776), tư tưởng triết học ánh sáng Pháp (Vôn-te, Rút-xô, Mông-tét-xki-ơ) và giá trị nhân văn, lòng nhân ái của Thiên chúa giáo.
  • Quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin về văn hóa: Nền tảng quyết định hoàn thiện tư tưởng Hồ Chí Minh. Tiếp thu quan điểm của C. Mác và Ph. Ăngghen về lao động là nguồn gốc của văn hóa, văn hóa là sản phẩm của phương thức sản xuất và thuộc kiến trúc thượng tầng; luận điểm của V.I. Lênin về cách mạng văn hóa vô sản, tính kế thừa các giá trị văn hóa của nhân loại.
• Các giai đoạn hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa.

2. Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa:

• Quan điểm về khái niệm văn hóa: Xác định văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do loài người sáng tạo ra nhằm đáp ứng nhu cầu sinh tồn và mục đích của cuộc sống.
• Quan điểm về vị trí, vai trò và chức năng của văn hóa: Khẳng định văn hóa ngang hàng với chính trị, kinh tế, xã hội; "văn hóa soi đường cho quốc dân đi"; văn hóa là một mặt trận và cán bộ văn hóa là chiến sĩ trên mặt trận ấy. Chức năng của văn hóa là bồi dưỡng tư tưởng đúng đắn, nâng cao dân trí, phát triển nhân cách, xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa.
• Quan điểm về xây dựng và phát triển văn hóa: Xây dựng nền văn hóa Việt Nam toàn diện với 3 tính chất cốt lõi: Tính dân tộc, tính khoa học và tính đại chúng; kết hợp hài hòa việc giữ gìn bản sắc truyền thống với tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.

Chương 2: Thực trạng xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang hiện nay

Chương 2 luận giải thực trạng công tác văn hóa tại tỉnh Kiên Giang qua hai nội dung chính:

1. Điều kiện tự nhiên, lịch sử, kinh tế - xã hội và tính chất cơ bản của văn hóa ở tỉnh Kiên Giang:

• Điều kiện tự nhiên, lịch sử, kinh tế - xã hội: Vị trí địa lý thuộc vùng Tây Nam Bộ, sở hữu cả vùng đồng bằng phì nhiêu, hệ thống rừng ngập mặn và vùng biển đảo chiến lược (nổi bật là Phú Quốc, quần đảo Nam Du, Kiên Hải). Lịch sử hình thành gắn liền với công cuộc khai phá vùng đất Hà Tiên từ thời Tổng binh Mạc Cửu và dòng chảy lịch sử chống giặc ngoại xâm kiên cường. Đời sống kinh tế - xã hội mang tính chất nông – lâm – ngư nghiệp kết hợp với dịch vụ du lịch biển đảo.
• Tính chất cơ bản của văn hóa tỉnh Kiên Giang: Văn hóa Kiên Giang mang tính chất đa dạng, phong phú do sự giao lưu, tiếp biến và đan xen giữa ba cộng đồng dân tộc chính: Kinh, Khmer, Hoa. Tính chất văn hóa thể hiện qua hệ thống di sản văn hóa vật thể (danh lam thắng cảnh Hà Tiên thập cảnh, di tích lịch sử Nhà tù Phú Quốc, cụm di tích Đình Nguyễn Trung Trực) và di sản văn hóa phi vật thể (lễ hội Nguyễn Trung Trực, các lễ hội Chôl Chnăm Thmây, Ok Om Bok, Sen Dolta của đồng bào Khmer, các hình thức nghệ thuật sân khấu Dù Kê, Dì Kê).

2. Thành tựu, hạn chế trong xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang hiện nay:

• Thành tựu đạt được:
  • Tỉnh ủy và các cấp chính quyền đã quán triệt và triển khai các chủ trương của Đảng, từng bước đưa phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" đi vào chiều sâu; xây dựng nhiều mô hình gia đình văn hóa, ấp - khu phố văn hóa, cơ quan văn hóa.
  • Hệ thống di tích lịch sử - văn hóa và danh thắng được quy hoạch, bảo tồn và tôn tạo; các lễ hội truyền thống được tổ chức trang nghiêm, thu hút đông đảo quần chúng nhân dân tham gia.
  • Đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào các dân tộc thiểu số được quan tâm chăm lo; các thiết chế văn hóa cơ sở được quan tâm đầu tư xây dựng.
• Một số hạn chế và nguyên nhân:
  • Nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa ở một số cấp ủy, chính quyền và bộ phận cán bộ còn chưa đầy đủ; còn biểu hiện coi trọng phát triển kinh tế thuần túy hơn phát triển văn hóa.
  • Hệ thống thiết chế văn hóa (trung tâm văn hóa, nhà văn hóa xã/ấp, thư viện, khu vui chơi thể thao) ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới và hải đảo còn thiếu đồng bộ, xuống cấp hoặc hoạt động kém hiệu quả.
  • Đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa cơ sở còn thiếu về số lượng, bất cập về chuyên môn nghiệp vụ và tính chuyên nghiệp chưa cao.
  • Các hiện tượng tiêu cực, tệ nạn xã hội, sự suy thoái về đạo đức, lối sống thực dụng và sự xâm nhập của các sản phẩm văn hóa độc hại, lai căng chưa được ngăn chặn triệt để trong bối cảnh phát triển du lịch và kinh tế thị trường.

Chương 3: Phương hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả xây dựng, phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang trong thời gian tới theo tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa

Chương 3 xác định mục tiêu và lộ trình giải pháp mang tính khả thi cho địa phương:

1. Phương hướng cơ bản:

• Xây dựng và phát triển văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu và động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững ở tỉnh Kiên Giang.
• Kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa bảo tồn các giá trị truyền thống với xây dựng các giá trị hiện đại, giữa phát triển kinh tế với phát triển văn hóa trong mọi quy hoạch phát triển của tỉnh.
• Xây dựng và phát triển văn hóa trên cơ sở phát huy tối đa các đặc điểm, tiềm năng và thế mạnh đặc thù của vùng đất, con người Kiên Giang.

2. Một số giải pháp chủ yếu:

• Giải pháp về nhận thức, chỉ đạo, lãnh đạo: Nâng cao nhận thức của toàn thể cán bộ, đảng viên và nhân dân về tầm quan trọng của văn hóa theo tư tưởng Hồ Chí Minh; đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng và hiệu lực quản lý của Nhà nước đối với sự nghiệp văn hóa.
• Giải pháp về hoàn thiện cơ chế, chính sách: Rà soát, xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách văn hóa địa phương; tăng cường huy động các nguồn lực xã hội hóa đầu tư cho văn hóa gắn liền với quản lý minh bạch; ban hành chính sách ưu đãi văn hóa cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng hải đảo.
• Giải pháp về nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân: Đẩy mạnh phong trào xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, bảo đảm quyền thụ hưởng văn hóa bình đẳng của nhân dân; kết hợp hài hòa giữa phát triển du lịch sinh thái, du lịch tâm linh với việc bảo tồn di sản văn hóa, giữ gìn môi trường văn hóa lành mạnh.
• Giải pháp về phát triển thiết chế văn hóa và xây dựng đội ngũ cán bộ: Quy hoạch, hiện đại hóa mạngClN lưới thiết chế văn hóa các cấp (tỉnh, huyện, xã, ấp); đổi mới chương trình đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao năng lực chuyên môn, phẩm chất chính trị, đạo đức cho đội ngũ cán bộ văn hóa ngang tầm nhiệm vụ.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn của luận án gồm:

1. Về mặt lý luận: Luận án hệ thống hóa một cách toàn diện quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về bản chất, khái niệm, vai trò, chức năng và các nguyên tắc xây dựng nền văn hóa mới; phân tích mối quan hệ hữu cơ giữa tư tưởng văn hóa Hồ Chí Minh với việc giải quyết các bài toán phát triển văn hóa tại một địa phương cụ thể.
2. Về mặt thực tiễn:
   • Phân tích và chỉ rõ bức tranh thực trạng công tác xây dựng và phát triển văn hóa tại tỉnh Kiên Giang từ năm 1998 đến năm 2020, làm rõ cả thành tựu lẫn những điểm nghẽn, hạn chế về nhận thức, cơ chế chính sách, thiết chế và nhân lực.
   • Đề xuất hệ thống 3 phương hướng cơ bản và 4 nhóm giải pháp chủ yếu có tính khả thi nhằm giúp Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh Kiên Giang vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh vào việc nâng cao hiệu quả quản lý, bảo tồn và phát triển văn hóa địa phương trong thời gian tới.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu thực tiễn trên địa bàn tỉnh Kiên Giang trong khung thời gian từ năm 1998 (Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII) đến năm 2020, chủ yếu tiếp cận dưới góc độ triết học chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Luận án không đi sâu vào phân tích định lượng xã hội học chuyên biệt hoặc nghiên cứu chi tiết từng di sản đơn lẻ.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh liên vùng về công tác xây dựng văn hóa giữa tỉnh Kiên Giang với các tỉnh khác trong vùng đồng bằng sông Cửu Long.
  • Đi sâu nghiên cứu chuyên biệt về văn hóa biển đảo đặc thù (khu vực thành phố Phú Quốc và các hải đảo) hoặc các chính sách bảo tồn ngôn ngữ, chữ viết, lễ hội của đồng bào dân tộc Khmer trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế thị trường hiện đại.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các đối tượng sau:

• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận và cứ liệu thực tiễn cho Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân tỉnh Kiên Giang cùng các sở, ban, ngành (đặc biệt là Sở Văn hóa và Thể thao) trong việc xây dựng nghị quyết, chiến lược, đề án phát triển văn hóa - du lịch giai đoạn mới.
• Cơ sở đào tạo và giảng viên: Phục vụ làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy, nghiên cứu các học phần Triết học Mác – Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, Chính trị học, Xây dựng Đảng, Văn hóa học tại các trường đại học, cao đẳng, các trường chính trị tỉnh và hệ thống học viện chính trị trong cả nước.
• Học viên, nghiên cứu sinh: Hữu ích cho việc tham khảo khung cấu trúc nghiên cứu thực tiễn địa phương và phương pháp luận vận dụng lý luận triết học mác-xít vào giải quyết vấn đề văn hóa cấp tỉnh. Các nội dung tại Chương 1 (hệ thống tiền đề tư tưởng văn hóa) và Chương 3 (hệ thống giải pháp thiết chế và nhân lực) là những phần có giá trị trích dẫn cao.

Câu hỏi thường gặp

1. Những tiền đề lý luận nào giữ vai trò cốt lõi trong việc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa? Theo luận án, tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa được hình thành từ 4 tiền đề lý luận chính: (1) Giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam (chủ nghĩa yêu nước, tinh thần đoàn kết, tính cần cù, sáng tạo); (2) Tinh hoa văn hóa phương Đông (Nho giáo, Phật giáo, Đạo giáo và chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn); (3) Tinh hoa văn hóa phương Tây (tư tưởng Tự do – Bình đẳng – Bác ái, triết học ánh sáng Pháp, các bản Tuyên ngôn của Pháp và Mỹ, lòng nhân ái của Thiên chúa giáo); (4) Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về văn hóa (giữ vai trò quyết định, cung cấp thế giới quan và phương pháp luận khoa học).

2. Tại sao luận án lựa chọn mốc thời gian nghiên cứu thực tiễn từ năm 1998? Mốc thời gian 1998 được lựa chọn vì đây là thời điểm Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành Nghị quyết số 03-NQ/TW ngày 16/7/1998 (Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII) về "Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc". Đây là nghị quyết mang tính bước ngoặt chỉ đạo toàn diện sự nghiệp phát triển văn hóa thời kỳ đổi mới, làm căn cứ định hướng cho Đảng bộ và chính quyền tỉnh Kiên Giang triển khai các chương trình hành động văn hóa.

3. Hồ Chí Minh đã tiếp thu và biến đổi các chuẩn mực đạo đức của Nho giáo như thế nào? Hồ Chí Minh đã gạt bỏ các yếu tố tiêu cực của Nho giáo (phân biệt quân tử - tiểu nhân, coi thường phụ nữ, coi khinh lao động chân tay), kế thừa các hạt nhân tích cực về tu thân dưỡng tính, hiếu học và cải biến chuẩn mực đạo đức "nhân, lễ, nghĩa, trí, tín" thành chuẩn mực đạo đức cách mạng mới phù hợp với thực tiễn Việt Nam là: "nhân", "nghĩa", "trí", "dũng", "liêm" (được thể hiện rõ trong tác phẩm Sửa đổi lối làm việc năm 1947).

4. Những số liệu lịch sử cụ thể nào về chính sách bóc lột của thực dân Pháp được luận án dẫn chứng? Luận án dẫn chứng các số liệu: Trong nông nghiệp, diện tích ruộng đất bị thực dân Pháp cướp đoạt năm 1890 là 10.000 ha, đến năm 1913 tăng lên 470.000 ha; trong công nghiệp khai khoáng, năm 1913 riêng Công ty than Hồng Gai đã thu lợi nhuận lên đến 2,5 triệu phrăng.

5. Luận án đề xuất những nhóm giải pháp chủ yếu nào nhằm phát triển văn hóa tỉnh Kiên Giang? Luận án đề xuất 4 nhóm giải pháp chủ yếu gồm: (1) Nâng cao nhận thức, đổi mới sự chỉ đạo, lãnh đạo của cấp ủy Đảng và chính quyền; (2) Xây dựng và hoàn thiện cơ chế, chính sách văn hóa địa phương; (3) Nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân gắn với bảo tồn di sản và môi trường văn hóa; (4) Xây dựng, hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa và chuẩn hóa, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa.

Kết luận

Luận án "Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa với việc xây dựng và phát triển văn hóa ở tỉnh Kiên Giang hiện nay" của tác giả Nguyễn Đặng Thùy Diễm là công trình nghiên cứu hệ thống thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Công trình đã luận giải sâu sắc các điều kiện lịch sử - xã hội, tiền đề lý luận và nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, đồng thời đánh giá toàn diện bức tranh thực trạng văn hóa tỉnh Kiên Giang giai đoạn 1998–2020. Trên cơ sở đó, luận án xác lập hệ thống phương hướng và giải pháp đồng bộ, góp phần cung cấp luận cứ khoa học tin cậy cho việc hoạch định chính sách phát triển văn hóa bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo thì nội dung chính của luận án gồm có 3 chương được chia thành 6 tiết và 17 tiểu tiết. 17 Chƣơng 1 KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA 1. KHÁI QUÁT ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ VĂN HÓA 1. Điều kiện lịch sử - xã hội thế giới và Việt Nam với sự hình thành tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về văn hóa Là một trong những hình thái ý thức xã hội, tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa hình thành, phát triển, chịu sự quy định và tác động sâu sắc của tồn tại xã hội.

Đó là điều kiện lịch sử - xã hội trên thế giới và Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. - Điều kiện lịch sử - xã hội thế giới cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX với sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, lịch sử - xã hội trên thế giới có những chuyển biến to lớn và phức tạp ở hầu hết các nước trên thế giới lúc bấy giờ, thể hiện ở những điểm chính như sau: Ở phương Tây, với sự tiến bộ vượt bậc của khoa học, kỹ thuật trong các lĩnh vực Vật lý, Y học, Hóa học,. đã nâng cao trình độ nhận thức của con người lên một tầm cao mới. Cùng với sự phát minh và ứng dụng những thành tựu khoa học kỹ thuật vào thực tiễn cuộc sống là sự tác động mạnh mẽ của cuộc cách mạng công nghiệp làm cho các nước trên thế giới đi đầu trong phát triển sản xuất như Anh, Pháp, Mỹ, Đức.

Đây là thời kỳ mà “giai cấp tư sản trong quá trình thống trị giai cấp chưa đầy một thế kỷ, đã tạo ra lực lượng sản xuất nhiều hơn và đồ sộ hơn lực lượng sản xuất của các thế hệ trước kia gộp lại” (C. Tuy nhiên, với sự phát triển không ngừng của công nghiệp cho nên dẫn đến sự phát triển không đều giữa các nước tư bản chủ nghĩa dẫn đến sự tranh chấp về thị trường và thuộc địa, đồng thời cũng làm cho mâu thuẫn giữa các nước 18 tư bản chủ nghĩa trở nên gay gắt. Thêm vào đó, tình trạng mất cân đối giữa sản xuất và tiêu dùng, hiện tượng sản xuất vô chính phủ đã đẩy mâu thuẫn đi đến đỉnh điểm dẫn tới các cuộc khủng hoảng lớn về kinh tế: 1873 – 1879, 1882 – 1886, 1890 và 1900 – 1903. Trong đó, đặc biệt là cuộc khủng hoảng năm 1900 – 1903 có ảnh hưởng lớn đến việc xác lập quyền thống trị của các tổ chức lũng đoạn ở các nước tư bản chủ nghĩa và đồng thời dẫn đến có nhiều mâu thuẫn trong kinh tế giữa các nước, cho nên một số nước muốn chia lại thuộc địa để có thị trường riêng.

Những cuộc đấu tranh gay gắt giữa các nước tư bản để giành giật thị trường, thuộc địa và phân chia lại thế giới lúc này là Mỹ – Tây Ban Nha (1898), Anh – Bôơ (1899 – 1902), Nga – Nhật (1904 – 1905) (Vũ Dương Ninh và Nguyễn Văn Hồng, 2006, tr. Đây cũng chính là một trong những nguyên do gây ra cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất (tháng 8 năm 1914 đến tháng 11 năm 1918). Như vậy, những năm 60 - 70, tự do cạnh tranh phát triển đến cao độ, tuy nhiên sản xuất công nghiệp tăng nhanh dẫn đến tập trung sản xuất và tích tụ tư bản và dần dần tự do cạnh tranh được thay thế bằng những hình thức lũng đoạn dưới nhiều hình thức như Cácten, Xanhđica, Tơrớt. Phải nói rằng, sự phát triển của khoa học kỹ thuật làm cho kinh tế phát triển và cuộc khủng hoảng kinh tế từ năm 1900 – 1903 được coi là cái mốc chung của bước chuyển từ giai đoạn tự do cạnh tranh sang chủ nghĩa đế quốc cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX ở hầu hết các nước tư bản (Anh, Pháp, Đức) và ảnh hưởng đến các nước khác ở châu Âu như Ý, Áo – Hung và Mỹ.

Trong xã hội tư bản chủ nghĩa, mâu thuẫn cơ bản trong xã hội lúc này là giai cấp tư sản và giai cấp vô sản. Khi chủ nghĩa tư bản phát triển thì cùng với đó giai cấp công nhân cũng phát triển cả về số lượng lẫn chất lượng ở các nước Anh, Đức, Pháp, Mỹ, Nga. Ngoài ra, chủ nghĩa tư bản phát triển lên một giai đoạn mới đã thể hiện sự bành trướng của mình bằng cách xâm lược thuộc địa. Do đó, đã hình thành mâu thuẫn mới giữa các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc với đế quốc, thực dân và làm thay đổi tình hình 19 kinh tế, chính trị, văn hóa – xã hội của các nước này; các phong trào giải phóng dân tộc liên tiếp diễn ra, tuy nhiên chưa có phong trào nào thành công.

Vấn đề mở rộng thị trường bằng cách đi xâm chiếm nước khác không ngừng diễn ra như V.Lênin đã nhận định: Chủ nghĩa tư bản phát triển càng cao, nguyên liệu càng thiếu thốn, sự cạnh tranh càng gay gắt và việc tìm kiếm nguồn nguyên liệu trên thế giới càng ráo riết thì cuộc đấu tranh để chiếm thuộc địa càng quyết liệt hơn (V. Sau Cách mạng Tháng Mười Nga, V.Lênin – Người kế tục sự nghiệp vĩ đại của C.Ăngghen trong điều kiện lịch sử mới và “đấu tranh một cách không điều hòa chống bọn cải lương và bọn xuyên tạc chủ nghĩa Mác đủ các loại, nâng chủ nghĩa xã hội khoa học lên một giai đoạn mới” (Hồ Chí Minh, 2011i, tr. 408), đã thành lập Quốc tế III (tháng 3 năm 1919) với nhiệm vụ lịch sử là mở ra một giai đoạn thắng lợi mới cho phong trào công nhân quốc tế. Tại Đại hội II của Quốc tế Cộng sản (1920), Sơ thảo lần thứ nhất những luận cương về vấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa của V.Lênin được công bố.

Luận cương nổi tiếng này đã chỉ ra phương hướng đấu tranh giải phóng cho các dân tộc bị áp bức trên thế giới. Phong trào công nhân trong các nước tư bản chủ nghĩa phương Tây và phong trào giải phóng dân tộc ở các nước thuộc địa phương Đông càng có quan hệ mật thiết với nhau trong cuộc đấu tranh chống kẻ thù chung là chủ nghĩa đế quốc. Cũng chính từ bản Luận cương của V.Lênin, Hồ Chí Minh đã tìm thấy con đường giải phóng cho dân tộc Việt Nam: Con đường cách mạng vô sản. Khi các nước phương Tây phát triển thành chủ nghĩa đế quốc thì hầu hết các nước phương Đông chưa thoát khỏi chế độ phong kiến và phần lớn các nước ở châu Á, châu Phi, khu vực Mỹ Latinh dần dần trở thành thuộc địa và phụ thuộc của chủ nghĩa đế quốc.

Do đó, các nước này cũng ở trong tình trạng lạc hậu, kém phát triển bởi vì chủ nghĩa đế quốc tước đoạt tự do, ra sức chiếm đoạt của cải đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến những giá trị 20 văn hóa truyền thống, kinh tế và chính trị điển hình như ở Nhật Bản và Trung Quốc. Ở Nhật Bản, với chế độ phong kiến dưới thời Tokugawa thống trị đã rơi vào tình trạng bế tắc, không đáp ứng được tình hình của Nhật Bản lúc bấy giờ. Vào năm 1967, khi Thiên hoàng Minh trị lên ngôi đã tiến hành canh tân đất nước trên nhiều lĩnh vực, trong đó đã đẩy mạnh cải cách giáo dục. Do đó, sau cải cách Minh trị Thiên hoàng với những chính sách hợp lý, mang tính đột phá là “là học tập phương Tây về mọi mặt, về kinh tế kĩ thuật và tư tưởng văn hóa” (Vũ Dương Ninh và Nguyễn Văn Hồng, 2006, tr.

316) và sau cuộc Duy tân vào năm 1868, Nhật Bản đã đi theo con đường tư bản chủ nghĩa. Vì thế, đã làm thay đổi diện mạo đất nước là từ một nước nông nghiệp lạc hậu đã trở thành một nước tư bản chủ nghĩa với nền công nghiệp phát triển vô cùng mạnh mẽ và hiện đại, đồng thời cũng nhanh chóng gia nhập vào các nước đế quốc, thể hiện sự bành trướng bằng việc đi xâm chiếm các nước khác. Chính vì lẽ đó, ở các nước thuộc địa ở châu Á, xu hướng thân Nhật bắt đầu nổi lên ở các nước Trung Quốc, Thái Lan, Miến Điện, Ấn Độ… trong đó có cả Việt Nam với hy vọng học hỏi Duy tân của Nhật để giải phóng dân tộc khỏi sự áp bức, bóc lột của thực dân, đế quốc. Còn ở Trung Quốc, từ cuối những năm 60 – 70 của thế kỷ XIX, bị nhiều đế quốc Anh, Mỹ, Nhật tiến hành nhiều cuộc chiến tranh xâm lược ở các vùng biên giới phía Đông và Tây Nam Trung Quốc.

Chiến tranh Trung – Pháp (1884 – 1885), chiến tranh Trung – Nhật (1894 – 1895) và chính sách “mở cửa” của Mỹ chen vào để chia cắt Trung Quốc. Vì vậy, lãnh thổ bị chia xẻ thành nhiều mảnh, triều đình Mãn Thanh “thối nát” đã làm cho đất nước rơi vào tình cảnh lộn xộn, rối reng… Trong xã hội bắt đầu xuất hiện những trào lưu tư tưởng mới về cải cách, canh tân (Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu), gắn liền với các phong trào Duy tân (nổi bật là cuộc cách mạng Tân Hợi năm 1911 do Tôn Trung Sơn lãnh đạo, đã xóa bỏ triều đại phong kiến 21 cuối cùng của Trung Quốc, lập nên Trung Hoa dân quốc – đây là nhà nước tư sản đầu tiên ở nước này), tuy nhiên những tư tưởng canh tân này vẫn còn nhiều hạn chế và chưa phát huy hết tác dụng của nó trong thực tiễn xã hội Trung Quốc lúc bấy giờ. Ngoài ra, thì một số nước cũng trở thành thuộc địa và phụ phuộc vào đế quốc như Triều Tiên là thuộc địa của Nhật, Inđônexia là thuộc địa của Hà Lan, Mã lai là thuộc địa của Anh, Campuchia, Lào là thuộc địa của Pháp, Ấn Độ là thuộc địa của Anh… Từ đó cho thấy rằng, dưới sự áp bức, bóc lột của chủ nghĩa đế quốc, các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc tiến hành các phong trào đấu tranh chống thực dân, đế quốc, giành độc lập dân tộc. Các phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á, châu Phi theo những con đường và cách thức khác nhau đã diễn ra như: Phong trào giải phóng dân tộc mang ý thức hệ tư tưởng phong kiến (Triều Tiên, Miến Điện, Campuchia), phong trào theo khuynh hướng tư sản (Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu ở Trung Quốc), phong trào giải phóng dân tộc mang ý thức hệ tư sản do giai cấp tư sản lãnh đạo (Tôn Trung Sơn ở Trung Quốc), Gandi, Nêru ở Ấn Độ (Doãn Chính, 2018, tr.

Tuy nhiên, những phong trào theo những khuynh hướng trên đều thất bại.