mở đầu trong sự nghiệp giáo dục của ông. Mùa đông năm Kỷ Tị (1869), theo thỉnh cầu của Tổng đốc Nghệ An, triều đình lại cử ông làm Đốc học tỉnh nhà lần thứ hai. Cuối năm Tân Mùi (1871), ông được bổ làm Quuyền Án sát tỉnh Thanh Hoá. Tháng Bảy năm Nhâm Dần (tháng Tám năm 1872), ông lại được triệu trở lại chức vụ cũ, làm Đốc học Nghệ An (lần thứ ba).
Về Nghệ An được vài hôm, ông lại được thăng chức Bố chính sự lí kiêm Tuần phủ tỉnh Hưng Yên. Trong thời điểm ấy, đất nước đang đứng trước sự khiêu khích, lăm le xâm lược của thực dân Pháp. Công cán tại Hưng Yên, Nguyễn Đức Đạt phải lo chống nạn thủy tai do hệ thống đê điều hư hỏng, vừa lo việc thuế má triều đình mới đặt ra làm tổn sức dân, lại phải giữ cho Hưng Yên được yên ổn trước sự nhòm ngó của giặc Pháp. Tháng Hai năm Bính Tí (tháng Ba 1 Hai làng Lãng Đông và Lãng Tây sau nhập làm một, lấy tên chung là Thông Lãng.
16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tư tưởng giáo dục. năm 1876), sau khi tờ sớ xin hoãn thuế cho dân bị vua Tự Đức bác đi, lấy cớ ốm đau, Nguyễn Đức Đạt xin cáo quan về làng. Giữa năm Đinh Sửu (1877), học trò cùng dân làng Hoành Sơn góp công của dựng cho ông một gian nhà và một ngôi trường để ông sinh sống và dạy học. Trong suốt 7 năm (1877 - 1883), ông chuyên chú vào dạy học và viết sách.
Đây là giai đoạn trường Đông Sơn (gọi theo tên trường), hay còn gọi là trường Nam Sơn (gọi theo hiệu của ông), trường Hoành Sơn (gọi theo tên làng, địa điểm đặt trường học). Sau sự kiện tấn công đồn Mang Cá không thành (rạng sáng ngày 7 tháng Bảy năm 1885), Tôn Thất Thuyết phò vua Hàm Nghi chạy ra Quảng Trị. Tại căn cứ Tân Sở trên cao nguyên miền Trung, vua Hàm Nghi hạ chiếu Cần Vương, kêu gọi cả nước ra sức chống giặc Pháp. Nguyễn Đức Đạt được vua Hàm Nghi bổ làm Lại bộ Thượng Thư kiêm An Tĩnh Tổng đốc và giao nhiệm vụ hiểu dụ thân hào các nơi cần vương.
Hưởng ứng lời kêu gọi Cần Vương, Nguyễn Đức Đạt cùng nhiều cộng sự đã tập hợp được mấy trăm nghĩa quân ứng nghĩa. Nghĩa quân đã có một số trận đánh, nhưng sau thất lợi, phải rút lui. Nguyễn Đức Đạt vì già yếu không thể theo được đành cải trang thành người mù loà ngây dại đến lánh ở chùa Đông Sơn. Gian nhà và ngôi trường của ông do dân làng dựng cho bị giặc đốt phá.
Đầu năm Bính Tí (1886), những vụ lùng quét của giặc tạm lắng, ông mới trở về gian nhà còn sót lại trên đống tro tàn. Ngày 9 tháng Giêng năm Đinh Hợi (1 - 2 - 1887), ông qua đời, thọ 63 tuổi. Niên biểu Nguyễn Đức Đạt: 1825: Sinh tại quê nhà. 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tư tưởng giáo dục.
1853: Đỗ Đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ đệ Tam danh nhất danh (Thám hoa thứ nhất). Được bổ chức Thị giảng ở Tập hiền viện. 1856: Cáo ốm, xin về quê phụng dưỡng cha mẹ già (tháng Chín năm Bính Thìn). 1860: Trở về Kinh làm việc, được bổ làm Cấp sự trung.
1863: Được bổ làm Đốc học Nghệ An. 1865: Thăng chức Chưởng ấn ngự sử ở Đô sát viện. 1865: Về cư tang thân phụ (tháng Bảy năm Ất Sửu). Ít lâu sau mẹ cũng qua đời.
1866 – 1869: Mở trường dạy học. 1869: Được bổ lại làm Đốc học Nghệ An (lần thứ hai). 1870: In Cần kiệm vựng biên. 1871: Được bổ làm Quyền Án sát Thanh Hóa.
1872: Được bổ lại làm Đốc học Nghệ An (lần thứ ba, tháng Bảy năm Nhâm Thân). Ở chức vụ chỉ vài hôm. 1872: Được bổ làm Bố chính sự lí kiêm Tuần phủ tỉnh Hưng Yên. 1873: Được vua Tự Đức ban thưởng vì có công giữ cho Hưng Yên được yên ổn trước sự xâm lăng của giặc Pháp.
1875: Dâng sớ điều trần về việc đê điều. Dâng sớ xin cho dân Hưng Yên được hoãn việc thi hành luật thuế mới. 1876: Bị vua Tự Đức khiển trách vì việc xin hoãn thuế cho dân Hưng Yên, giáng hai cấp, cho lưu chức. (tháng Giêng năm Bính Tí) 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tư tưởng giáo dục.
1876: Cáo bệnh xin về hưu dưỡng bệnh. (tháng Hai năm Bính Tí) 1877 - 1883: Được học trò và dân làng làm cho một ngôi nhà, dựng cho một ngôi trường để ông ở và dạy học. 1880: In Nam Sơn tùng thoại. 1881: In Việt sử thặng bình và Hồ dạng thi tập.
1883: In Vịnh sử thi tập. 1885: Được vua Hàm Nghi giao nhiệm vụ đi hiệu dụ Cần vương, được giao giữ chức Lại bộ thượng thư kiêm An Tĩnh tổng đốc. 1887: Mất tại quê nhà, thọ 63 tuổi. Một số thu hoạch về Nguyễn Đức Đạt sau chuyến đi điền dã (ngày 14 tháng 10 năm 2002): Chúng tôi thực hiện chuyến đi điền dã vào ngày 14 tháng 10 năm 2002, ngay sau khi có đợt lũ tràn qua đây.
Chuyến đi khá vất vả bởi đường xấu, lại khó tìm, nhưng chúng tôi cũng đã có một số thu hoạch sau, xin được ghi chép lại, hi vọng lưu giữ được chút gì đó (chúng tôi ý thức rất rõ điều này bởi cũng nhờ có những ghi chép của Ngô Đức Thọ [15] mà chúng tôi mới nhận ra đã có rất nhiều kỉ vật liên quan tới ông đã không còn): Về nơi ở cũ và cũng là nơi ông dạy học (giai đoạn trường Hoành Sơn) của ông, nay được tái thiết để làm nhà thờ chi họ Nguyễn Đức, tại đây còn lưu giữ được một số hiện vật quý về ông. Tại gian thờ trước, đồ thờ bày biện không nhiều. Theo người cháu rể đời thứ tư của ông cho biết, cơn lũ vừa qua, gian nhà ngập ngang bụng người lớn nên tại đây 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tư tưởng giáo dục. không bày biện nhiều.
Gian giữa nhà hiện có treo hai bức đại tự: một bức mới làm (theo mẫu một bản cũ đã hư hỏng do thời gian) ghi chữ áU Ơ@ ¿A (Vạn thế trạch: nhà (có truyền thống) vạn đời); một bức rất cũ, không rõ có từ bao giờ (theo người trong họ tộc Nguyễn Đức Đạt thì nó đã có từ trước khi những người lớn tuổi nhất trong họ còn sống được sinh ra) ghi chữ Ôj ơỡ êự (Đại khoa môn: nhà (có người đỗ) đại khoa). Tại gian thờ sau, nền nhà được tôn rất cao, trong một không gian nhỏ hẹp (chỉ chừng 6 m2) bày biện ban thờ chính, một tấm biển cũ sơn son thếp vàng ghi chữ đƯ ẵỗ ºa Âk (Ân tứ vinh quy: (được) vua ban ơn nhuần (mà) vinh dự trở về) là di vật của Nguyễn Đức Đạt. Khoảng giữa hai gian thờ là một sân nhỏ, hai bên sát tường rào có hai phiến đá, bên tả là bia do học trò của ông dựng, bên hữu là tấm bia đá đã vỡ một nửa ghi àỷ Ôồ ³B (bình văn xứ: nơi bình văn). Nguyên tấm bia này nằm trên núi Đồn, nội dung đầy đủ là ƠD ÔH àỷ Ôồ ³B (Chủ nhân bình văn xứ: nơi Chủ nhân (chỉ Nguyễn Đức Đạt) bình văn), nhưng do địa phương phá đá trên núi làm mương, người nhà Nguyễn Đức Đạt lên chuyển bia về thì bia đã bị đập vỡ một nửa, mất hai chữ ƠD ÔH (Chủ nhân).
(Xem các hình 1 đến 5, phần Phụ lục 1) Tại núi Đồn, nơi in dấu nhiều kỉ niệm trong quãng đời dạy học của ông, những dấu tích về ông còn lại không nhiều. Dưới chân núi, ngay sát bến sông, nơi ông hóng mát vẫn còn dòng chữ ´á âY ĐÔ ²D ³B (tình pha toạ lương xứ: chỗ ngồi hóng mát (bên) con dốc nắng) nhưng bị khuất dưới mép bờ con mương mới xây. Phiến đá ông ngồi hóng mát giờ đã nằm dưới đáy con mương. Hai chữ Ơừ ÔĐ (ngưỡng chi: ngước trông) rất lớn nằm trên một phiến đá lớn nhô ra cheo leo còn thấy rõ.
Trên núi, 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tư tưởng giáo dục. những di vật về ông không còn gì, vết đá bị đập vỡ vương vãi khắp nơi. Trên núi hiện chỉ còn dấu tích một ngôi đền cổ của địa phương bỏ hoang cùng tượng hai con voi, còn lại là cây cỏ tự nhiên và một số cây chanh do dân địa phương trồng. (Xem các hình 6 và 7, phần Phụ lục 1) Tại đình Hoành Sơn, đây là một ngôi đình cổ còn khá nguyên vẹn, dấu tích các cuộc đàn áp bắt bớ của giặc Pháp vẫn còn in trên từng cây cột trong đền.
Qua phỏng vấn bác Nguyễn Thiện Tứ, 67 tuổi, người quản lí và bảo vệ di tích này, sau khi các hoạt động Cần vương tại địa phương bị thực dân Pháp đàn áp dữ dội, ngôi đình này đã là chỗ nương náu của nhà chí sĩ Nguyễn Đức Đạt trong khoảng một năm. (Xem các hình 8 và 9, phần Phụ lục 1) Ngôi mộ của Nguyễn Đức Đạt được Uỷ ban nhân dân xã Khánh Sơn cấp đất để xây làm khuôn viên riêng. Phía trước mộ là tấm bia lớn do con trai đầu của cụ đứng tên dựng, hai học trò của ông là Kinh lược Hoàng Cao Khải và Thượng thư Bộ học Cao Xuân Dục1 soạn lời văn (khắc ở mặt sau bia). Đầu mộ là bức phù điêu bằng đá hoạ cảnh vinh quy bái tổ, được biết là do dân làng ông làm ra khi ông đỗ Thám nhất.
Theo anh Nguyễn Đức Minh (cháu đời thứ 6 của ông, dòng đích), bức phù điêu này vốn đặt tại đình làng (đình Hoành Sơn), nhưng để tránh sự tàn phá, mất mát, gia đình đã phải chuyển lên đặt tại mộ. (Xem các hình 10 đến 12, phần Phụ lục 1) Con cháu nhiều thế hệ của nhà giáo Nguyễn Đức Đạt hiện vẫn chú trọng rất nhiều tới truyền thống vẻ vang của gia đình. Theo anh Nguyễn 1 Trong tấm bia này, Hoàng Cao Khải và Cao Xuân Dục xưng là “cập môn”, tức là học trò, nhưng là xưng khiêm, thể hiện rõ sự tôn trọng đối với người thầy của mình. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tư tưởng giáo dục.
Đức Minh, gia đình đã phải rất khó khăn để bảo vệ những di vật về tổ tiên của mình. Anh Nguyễn Đức Sơn (cháu đời thứ 4) cho biết, gia đình vẫn chú ý sưu tập những tư liệu về cụ Thám. Cũng theo anh Sơn, anh Nguyễn Đức Tùng (cháu đời thứ 5) hiện sống tại thành phố Vinh (ĐT: 852599) là người hiện giữ và sưu tầm được khá nhiều tư liệu về cụ. Ngoài ra, ông Ninh Viết Giao là chỗ gần gũi với gia đình cũng sưu tập được khá nhiều những sách vở, giai thoại về cụ.