Chương 1 BỐI CẢNH VÀ TIỀN ĐỀ RA ĐỜI TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CỦA AUGUSTINÔ 1. Tiền đề hình thành tư tưởng triết học của Augustinô 1. Bối cảnh lịch sử Bối cảnh lịch sử cho sự ra đời của triết học của Augustinô gắn liền với giai đoạn đế chế La Mã đang suy tàn và sự hình thành chế độ phong kiến trung cổ ở Tây Âu. Trong bối cảnh lịch sử đầy biến động và khủng hoảng, Augustinô đã đề cập đến vấn đề con người và khát vọng tìm kiếm hạnh phúc cho con người.
Đây cũng chính là một vấn đề trọng tâm trong triết học của ông. Thời kỳ trung cổ có thể được tính từ khi chế độ La Mã tan rã vào cuối thế kỷ IV - đầu thế kỷ V cho đến sự kiện Constantinop bị xâm chiếm vào năm 1453 hay khi khởi đầu các cuộc cải cách tôn giáo năm 1517. Thời kỳ này đã gây ra những tranh luận trái chiều. Trước đây, nhiều ý kiến cho rằng thời trung cổ đồng nghĩa với “đêm trường” và là “sự gián đoạn của lịch sử phương Tây”.
Tuy nhiên, khi nghiên cứu về thời trung cổ khách quan và đầy đủ hơn, chúng ta cần có nhãn quan khác về thời kỳ này. Hiện nay, khi tìm hiểu về thời trung cổ nói chung và học thuyết của các triết gia trung cổ nói riêng, mọi đánh giá thiên kiến đều là phiến diện. Đã từng có ý kiến nghi ngờ rằng, thời kỳ trung cổ ít có triết học đích thực bởi thần học lên ngôi. Triết học đứng trên mảnh đất của đức tin thì không phải là triết học thuần tuý theo đúng nghĩa của nó.
Tuy nhiên, theo chúng tôi, những nghi ngờ như thế ít có cơ sở. Những nghiên cứu về thời trung cổ một cách nghiêm túc đã cho thấy rằng, thực chất thời kỳ trung cổ có 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com triết học và thậm chí các triết gia trung cổ còn đề cập đến nhiều vấn đề triết học đích thực với những phương pháp, quan điểm đặc trưng của triết học. Trong hệ thống triết học của thời kỳ trung cổ nói chung và trong triết học của Augustinô nói riêng, nội dung nổi bật đó là sự đối lập nhưng đồng thời cũng là sự tương hỗ lẫn nhau giữa tri thức và đức tin. Nghĩa là, triết học và tư tưởng Kitô giáo không bài trừ nhau mà tương hỗ, bổ sung cho nhau, tôn nhau lên.
Đó là một sự thống nhất có trật tự [xem thêm 34, tr. Thời trung cổ hình thành gắn liền với sự tan rã của đế chế La Mã cổ đại. Thế kỷ III - IV ở châu Âu, Đế chế La Mã đang trên con đường suy tàn. Sự phân hoá trong xã hội diễn ra mạnh mẽ, đồng thời phải đối diện với sự đe dọa xâm lược của các tộc người khác, chủ yếu là người Giécmanh.
Về kinh tế cũng có những biến đổi to lớn, phương thức sản xuất mới - phương thức sản xuất phong kiến dần dần hình thành. Khoảng thời gian mà Augustinô sống cũng được xem như là thời kỳ “quá độ”, thời kỳ chuyển tiếp từ giai đoạn Hi - La cổ đại sang giai đoạn trung cổ. Do đó, tất cả mọi mặt của điều kiện kinh tế - xã hội đều có những bước chuyển mình. Đây là thời kỳ diễn ra sự biến động và khủng hoảng sâu sắc về xã hội và tư tưởng, trong đó nổi bật là khủng hoảng về hệ giá trị.
Hệ giá trị của Hi - La cổ đại mất dần vị thế. Hàng loạt giáo thuyết, học thuyết xuất hiện nhằm tạo ra một hệ giá trị mới thay thế cho sự suy tàn của hệ giá trị cũ. Trong số những học thuyết lúc đó, nổi bật là Kitô giáo. Sự suy tàn của đế chế La Mã lại trở thành một trong những điều kiện mở đường cho sự thắng lợi của Kitô giáo.
Vào thế kỷ IV, Kitô giáo đã chinh phục toàn bộ Địa Trung Hải, đặc biệt với “chỉ dụ Milan” của hoàng đế Constantine năm 313, Kitô giáo đã mở rộng sang đế chế La Mã. Cuối thế kỷ IV, dường như đa số dân cư phần phía đông của đế chế La Mã đã được Kitô hoá. Đó chính là khởi đầu của vương quốc Kitô giáo. Tuy nhiên, sự dễ dàng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của niềm tin tôn giáo ấy đã khiến cho Kitô giáo đối diện với nguy cơ đức tin bị sao nhãng và sự cạnh tranh của các học thuyết khác.
Lúc này, mặc dù Kitô giáo đang dần khẳng định được vị thế của mình nhờ sự nhiệt huyết của những vị thánh đầu tiên của giáo hội. Tuy nhiên, để chống lại giáo lý của những học thuyết khác vẫn cần có sự luận chứng cho Kitô giáo một cách hệ thống. Từ bối cảnh lịch sử như vậy đã xuất hiện những giáo phụ học đầu tiên đặt nền móng cho Kitô giáo như: Phaolo, Origien, Tectulieng, Justin, Ambrosio, Augustinô … Trong đó, Augustinô được xem là một trong những nhà giáo phụ học vĩ đại nhất, là một trong những trụ cột của Kitô giáo và tư tưởng phương Tây. Các giáo phụ còn được xem như những người xây dựng nền tảng cho triết học và thần học trung cổ.
Họ cũng đồng thời đóng vai trò là chiếc cầu nối triết học cổ đại và triết học trung cổ. Thời kỳ giáo phụ học là giai đoạn đầu của thời kỳ trung cổ. Các nhà giáo phụ là những người đặt nền móng và cũng là những người có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của Kitô giáo cũng như Giáo hội. Các giáo phụ được chia thành 2 nhóm: các giáo phụ La tinh và các giáo phụ Hy Lạp (sự phân chia được căn cứ vào ngôn ngữ mà các giáo phụ sử dụng khi viết các tác phẩm của họ).
Những nhà giáo phụ Hi Lạp là những người viết các tác phẩm bằng tiếng Hi Lạp. Các giáo phụ La Tinh là những giáo phụ viết các tác phẩm bằng tiếng La Tinh. Trong đó, các giáo phụ Hi Lạp ảnh hưởng đến Kitô giáo phương Đông nhiều hơn, còn các giáo phụ La Tinh lại có ảnh hưởng đến truyền thống Kitô giáo phương Tây [xem thêm 37, tr. Augustinô là một trong những giáo phụ La tinh tiêu biểu nhất và có tầm ảnh hưởng lớn ở phương Tây.
Lập trường của Augustinô hướng tới sự tổng hợp tích cực và có ý nghĩa lịch sử to lớn ở phương Tây từ trước tới nay. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tiền đề tư tưởng cho sự hình thành triết học của Augustinô Augustinô đã xây dựng cơ sở vững chắc cho triết học trung cổ và Kitô giáo: “Trong số tất cả các tác phẩm quan trọng nhất của các Cha viết về thời Trung cổ, và thật ra cũng quan trọng đối với Đạo Cơ Đốc sau này, là tác phẩm của thánh Augustinô, Giám mục xứ Hippo, sống vào cuối thế kỷ IV, đầu thế V” [4, tr. Augustinô đã viết phần lớn những tác phẩm khi đã ở giai đoạn chín muồi về tài năng và trải qua những trải nghiệm thực sự.
Do đó, tương đối có sự nhất quán về tư tưởng trong các tác phẩm của ông. Trước khi xây dựng học thuyết của mình, Augustinô đã tiếp xúc với nhiều triết thuyết từ cổ đại đến đương thời. Nhờ khả năng bao quát và sự tổng hợp tích cực, Augustinô đã xây dựng nên hệ thống triết học của mình - được xem như là nền móng cơ sở của triết học trung cổ nói riêng và phương Tây nói chung. Ông còn được đánh giá là một trong những nhân vật quan trọng trong tư tưởng phương Tây, được xếp ngang hàng với Platon và Aristole.
Triết học thời kỳ các giáo phụ được xem là thời kỳ giao thoa giữa các trào lưu tư tưởng trước công nguyên và đầu công nguyên. Hầu hết các giáo phụ đều chịu ảnh hưởng sâu sắc và kế thừa những tư tưởng của các triết gia Hi Lạp, như là tiền đề để xây dựng học thuyết của mình. Các triết gia Hi Lạp có sự ảnh hưởng sâu sắc đối với tư tưởng thời kỳ các giáo phụ cũng như tư tưởng thời kỳ trung cổ, tiêu biểu là: Platon, phái Platon mới, Aristole, Pitagor, phái Khắc Kỷ, Philon… “Triết học cổ đại đã chuyển tải một di sản tinh thần mà hiện nay vẫn sống động trong tư tưởng phương Tây… Triết học cổ đại không bao giờ lỗi thời… tư tưởng của Platon, Aristole, phái Platon mới, triết học của phái Khắc Kỷ… đều là nền tảng tư tưởng của thế giới quan trung cổ” [33, tr. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đối với Augustinô, những học thuyết ảnh hưởng trực tiếp đến sự hình thành triết học của ông cần phải kể đến: Tư tưởng của Platon, phái Platon mới (đặc biệt là tư tưởng của Plotin), những bức thư của thánh Phaolo, tư tưởng của thánh Ambrosio, tư tưởng triết học trong Kinh thánh… Thomas Aquinô đã nhận xét về Augustinô trong tác phẩm Tổng luận thần học như sau: “Augustinô hoàn toàn tiếp thu tư tưởng của phái Platon.
Những gì ông tìm thấy, ông đều tiếp nhận nó phù hợp với đức tin. Nếu thấy chỗ nào chưa thật phù hợp với đức tin thì ông cải biến hoàn thiện chúng” [Dẫn theo 34, tr. Chính bản thân Augustinô cũng nhận định có sự gần gũi giữa những người phái Platon mới với triết học thời kỳ ông. Sự ảnh hưởng của phái Platon mới và Kinh thánh đối với Augustinô mạnh mẽ đến mức người ta gọi ông là người đã “Kitô hoá” triết học của Platon.
Thứ nhất, về tư tưởng của phái Platon mới, đặc biệt là tư tưởng của Plotin Phái Platon mới được xem là những triết gia thực hiện sứ mệnh tái sinh tư tưởng của Platon trên quy mô lớn. Các nhà tư tưởng phái Platon mới cũng tự nhận mình là những người kế thừa Platon. Các khái niệm, thậm chí ngôn từ của Platon thực sự trở về trong tác phẩm của phái Platon mới một cách đầy đủ. Tuy nhiên, trong đó cũng có ít nhiều điểm mới mẻ.
Tư tưởng của phái Platon mới có tác động lớn, ảnh hưởng lớn đến Kitô giáo nguyên thuỷ và thời trung cổ. Trong số những triết gia của phái Platon mới, Plotin là triết gia tiêu biểu nhất, là người sáng lập thực sự của phái Platon mới. Augustinô đọc tác phẩm của Plotin trong bản dịch tiếng La tinh của tác giả Marius Victorianus (sự kiện này ông đã viết trong cuốn Tự thuật). Những quan điểm cơ bản trong triết học của Plotin như: Chúa trời là Đấng duy nhất, Đấng thánh thiện; Khái 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com niệm sự phát xạ, tư tưởng về sáng thế; tư tưởng về linh hồn… đều được Augustinô tiếp thu.