Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình khoa học tiêu biểu liên quan đến đề tài luận án 1. Các công trình khoa học tiêu biểu nghiên cứu về tư duy chính trị Steven M. Delue và Timothuy Dale trong sách Tư duy chính trị, học thuyết chính trị và xã hội dân sự [18], cho rằng: “Tư duy chính trị chính là quan điểm, tầm nhìn về đời sống chính trị, có được từ sự kết hợp của các điều kiện, môi trường sống với các tư tưởng chính trị và các lý thuyết chính trị mà các cá nhân được tiếp nhận” [18, tr.
Các tác giả đã phân biệt tư duy chính trị với tư duy về chính trị. Tư duy về chính trị muốn nói đến các vấn đề bền vững về tư tưởng và đạo đức được đề cập đến ngôn ngữ chính trị về các vấn đề liên quan đến các thành viên của cộng đồng chính trị như giới hạn của tự do của con người, các phương pháp ảnh hưởng đến bình đẳng xã hội hay điều gì tạo ra chiến tranh. Tư duy chính trị muốn nói đến một hệ thống các tư duy - thực tiễn liên quan đến hành động tập thể, để phân biệt với tư duy nghệ thuật, tư duy lịch sử, tư duy đạo đức. luan an 10 Joey Sprague trong bài báo “Cấu trúc của tư duy chính trị: một mô hình đa chiều kích” [81], cho rằng, tư duy chính trị nên được xem xét đa chiều.
Mô hình tư duy chính trị một chiều là không phù hợp với những gì chúng ta biết về chính trị - đấu trường của nhiều xung đột lợi ích. Tư duy chính trị được đặc trưng bởi nhiều phương diện giao nhau đại diện cho: (1) mâu thuẫn cơ bản về giai cấp, giới tính và quan hệ cộng đồng; (2) sự phân tách giữa thống trị và bị trị; và (3) một sự phân biệt giữa phân tích trừu tượng có sẵn cho người dân và sự đồng cảm của họ trong các tình huống cụ thể [81, tr. Theo tác giả, cấu trúc của tư duy chính trị là khá phức tạp, bởi nó phản ánh hiện tượng chính trị, đây là những gợi ý ban đầu để nghiên cứu sinh đi vào phân tích, làm rõ những yếu tố cấu thành của tư duy chính trị. luan an 11 Nguyễn Văn Ba trong luận án tiến sĩ Nâng cao chất lượng tư duy chính trị của người chỉ huy cấp chiến thuật, chiến dịch trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay [4], đã cho rằng, “… tư duy chính trị là nhận thức ở trình độ cao của con người về chính trị, là sự sáng tạo lại hiện thực khách quan dưới dạng tinh thần, theo hướng khái quát hóa, trừu tượng hóa cao hơn, đem lại nhận thức sâu sắc hơn bản chất và những tính quy luật phổ biến của hiện thực chính trị” [4, tr.
Như vậy, tác giả đã tiếp cận tư duy chính trị ở phương diện trình độ và theo tác giả, tư duy chính trị là sự biểu hiện tập trung cao nhất, tinh túy nhất, điển hình nhất của tư duy lý luận trong xã hội có giai cấp và đấu tranh giai cấp. Tác giả cho rằng, quá trình hình thành tư duy chính trị của từng chủ thể tư duy bao giờ cũng đi từ các căn cứ cơ bản: một nền triết học với tính cách là thế giới quan, phương pháp luận và một hệ tư tưởng với tư cách là những quan điểm cơ bản, những nguyên tắc chính và lập trường giai cấp trong xử lý các vấn đề của một giai cấp, dân tộc, cá nhân. Bởi vậy, không có tư duy chính trị chung cho mọi giai cấp, tư duy chính trị luôn mang nội dung giai cấp sâu sắc. Là sự phản ánh hiện thực khách quan và thực tiễn chính trị, với tư cách là một chỉnh thể, tư duy chính trị có đời sống riêng.
Sản phẩm của tư duy giai đoạn trước bao giờ cũng là tri thức nguồn của giai đoạn sau. Mỗi bước phát triển của tư duy chính trị đều vừa là sự kế thừa biện chứng những kết quả mà chính nó đạt được vừa là sự phản ánh điều kiện khách quan trong sự biến đổi không ngừng. luan an 12 Doãn Chính (chủ biên) trong công trình Lối sống và tư duy của cộng đồng người Việt vùng Đông Nam Bộ trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế [15], đã đưa ra quan niệm: “… tư duy chính trị là một kiểu tư duy đặc biệt, phản ánh toàn bộ lĩnh vực chính trị của xã hội (chủ yếu là các quan hệ chính trị, hoạt động chính trị của các tổ chức chính trị và quần chúng) nhằm tạo ra đường lối chiến lược và các quyết sách chính trị để xây dựng, phát triển chế độ chính trị - xã hội của quốc gia, dân tộc” [15, tr. Như vậy, tập thể tác giả của công trình này đã đề cập đến tư duy chính trị ở tầm chiến lược, thực chất là hoạt động nhận thức, nắm bắt những quy luật phát triển xã hội và những nhu cầu, lợi ích của các chủ thể chính trị.
luan an 13 Nguyễn Thị Thanh Dung trong sách Tư duy chính trị Hồ Chí Minh [19], cho rằng, chính trị là một hiện tượng cực kỳ phức tạp, nó vừa thuộc về tồn tại, vừa thuộc về tư duy. Cái quan trọng nhất trong chính trị là tổ chức chính quyền nhà nước, và nói đến chính trị là nói đến hoạt động trong lĩnh vực quan hệ giữa các giai cấp. Tư duy chính trị ra đời cùng với sự xuất hiện của nhà nước và tác giả đưa ra quan niệm: “Tư duy chính trị là hoạt động của bộ não người nhằm thu nhận, xử lý và tạo ra những tri thức về giành, giữ và thực thi quyền lực chính trị, quyền lực nhà nước; giúp con người nhận thức, hoạch định và thực thi các quyết sách chính trị. Nói cách khác, tư duy chính trị là suy nghĩ về những vấn đề chính trị theo một cách thức nhất định” [19, tr.
Theo tác giả, tư duy chính trị là cách nghĩ về việc giành, giữ và thực thi quyền lực nhà nước, vì vậy, tư duy chính trị luôn mang tính giai cấp và bị chi phối bởi lập trường giai cấp nhất định. Như vậy, tác giả tiếp cận tư duy chính trị chủ yếu từ góc độ phương pháp tư duy, do vậy, sản phẩm của tư duy chính trị là những tư tưởng, quan điểm hay những “công nghệ” để giải quyết những mâu thuẫn trong thực tiễn chính trị. Cách tư duy chính trị của mỗi người phụ thuộc vào nhiều yếu tố: khách quan là điều kiện thực tiễn, những giá trị tư tưởng trong lịch sử, hệ tư tưởng chính trị chính thống chi phối và chủ quan là năng lực của mỗi chủ thể. Cùng hoàn cảnh thực tiễn như nhau, nhưng cách tư duy ở mỗi người cũng có thể khác nhau.
Do vậy, để hiểu tư duy chính trị của một người phải thông qua tư tưởng, lời nói, bài viết và những hoạt động thực tiễn của người đó. luan an 14 Vũ Thị Thu Hương trong luận án tiến sĩ Quá trình đổi mới tư duy chính trị ở Việt Nam từ năm 1986 đến nay [52], cho rằng, tư duy chính trị có thể hiểu theo hai cách là nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Tư duy chính trị theo nghĩa hẹp là tư duy về lĩnh vực chính trị, nó đứng ngang hàng với các khái niệm khác như: tư duy kinh tế, tư duy văn hóa, tư duy quân sự… Còn hiểu theo nghĩa rộng, tư duy chính trị là tư duy chỉ đạo, định hướng mang tính chất chính trị của đảng phái, lực lượng chính trị trên nền tảng, một ý thức hệ đã được lựa chọn. Theo tác giả, “… tư duy chính trị là tư duy lý luận chính trị, đó là nhận thức ở trình độ cao của các chủ thể về các vấn đề mang tính chất chính trị” [52, tr.
Khi phân tích các đặc điểm của tư duy chính trị, tác giả đã nhấn mạnh các phương diện: tư duy chính trị là nhận thức chính trị ở cấp độ cao, đó là tư duy khoa học và sáng tạo; tư duy chính trị có tính chủ thể, phụ thuộc rất lớn vào phẩm chất, thể hiện sự phát triển nhanh hay chậm, phù hợp hay không phù hợp với xu thế phát triển tất yếu của lịch sử; tư duy chính trị mang tính định hướng tư tưởng, như Đảng ta khẳng định chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của cách mạng Việt Nam. Như vậy, tác giả đã tiếp cận tư duy chính trị chủ yếu ở phương diện trình độ và phẩm chất tư duy chính trị. Các công trình nghiên cứu về tư duy chính trị đều khẳng định tư duy chính trị là loại hình tư duy đặc biệt, chỉ tồn tại trong xã hội phân chia thành các giai cấp, có sự tồn tại nhà nước. Tư duy chính trị phản ánh hiện thực chính trị ở trình độ cao, gián tiếp, khái quát hóa, bằng các phương pháp tư duy, trên cơ sở các phẩm chất tư duy để tìm ra các quan điểm, đường lối trong vấn đề giành, giữ và sử dụng chính quyền nhà nước.
Tư duy chính trị có vai trò to lớn trong hoạt động thực tiễn của các giai cấp, đảng phái. Tư duy chính trị ngoài bị chi phối của phản ánh tồn tại xã hội còn có tính độc lập tương đối, vận động theo những quy luật nội tại đặc thù. Các công trình khoa học tiêu biểu nghiên cứu có liên quan về tư duy chính trị của người cán bộ, giảng viên luan an 16 Trần Ngọc Hiên trong bài “Từ tư duy lý luận đến hoạt động thực tiễn” [45], đã cho rằng, “Trong hoạt động lãnh đạo và quản lý, năng lực của người cán bộ phụ thuộc vào sự phát triển đồng bộ của ba khâu: Tư duy lý luận - Tư duy chính trị - Năng lực hoạt động tổ chức thực tiễn” [45, tr. Theo tác giả, quá trình đổi mới ở nước ta được bắt đầu từ đổi mới tư duy lý luận đến hình thành tư duy chính trị đúng đắn, bởi lẽ trong công tác lãnh đạo, không thể từ tư duy lý luận nhảy trực tiếp vào hoạt động thực tiễn.
Khâu trung gian không thể thiếu giữa lý luận và thực tiễn là tư duy chính trị. Trong những cán bộ lãnh đạo mà tư duy chính trị kém phát triển thì hoạt động thực tiễn sẽ rơi vào khuynh hướng giáo điều hoặc rơi vào khuynh hướng thực dụng. Tư duy chính trị là đem lý luận vận dụng vào điều kiện lịch sử - cụ thể, hình thành chiến lược và sách lược cách mạng. Tư duy chính trị của người cộng sản dựa trên sự thống nhất biện chứng giữa chính trị và kinh tế.