MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, khoa học và công nghệ (KH&CN) có vai trò cực kỳ quan trọng trong sự nghiệp CNH, HĐH hóa đất nước. KH&CN vừa giữ vai trò then chốt, vừa là nền tảng, động lực cho phát triển công nghiệp theo hướng hiện đại, bền vững. KH&CN còn góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài; phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao trình độ quản lý góp phần chuyển nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu sang nền kinh tế có năng suất, chất lượng hiệu quả cao theo phương pháp sản xuất công nghiệp.
Chính vì vậy, phát triển KH&CN là tất yếu để nước ta thực hiện thành công sự nghiệp CNH, HĐH, xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội. Trong điều kiện ấy, truyền thông về KH&CN đóng vai trò hết sức quan trọng. Trước hết, truyền thông về KH&CN giữ vai trò chủ đạo trong công tác giới thiệu, phổ biến đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước coi phát triển KH&CN là quốc sách hàng đầu, động lực quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ Tổ quốc. Qua các kênh truyền thông, người dân cũng như các cấp quản lý ý thức được vai trò của KH&CN có tính chất quyết định phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao tính cạnh tranh và hiệu quả của sản phẩm, hàng hóa và của cả nền kinh tế.
Truyền thông về KH&CN tạo sự đồng thuận, ủng hộ, tham gia của toàn xã hội, biến nhận thức thành hành động, đẩy mạnh hơn nữa việc áp dụng KH&CN vào công tác quản lý, sản xuất và đời sống. Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách tạo điều kiện thuận lợi để phát triển KH&CN, như: Nghị quyết số 20-NQ/TW của Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về Phát triển khoa học và công nghệ phục vụ sự nghiệp CNH, HĐH trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế; Nghị quyết 46/NQ-CP của Chính phủ về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết 20-NQ/TW; Luật khoa học và công nghệ (năm 2013) và Chiến lược phát triển KH&CN giai đoạn 2011 – 2020 theo quyết định số 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 418 QĐ/TTg của Thủ tướng Chính phủ năm 2012. Các chủ trương, chính sách này đều nhấn mạnh vai trò của hoạt động truyền thông khoa học và công nghệ. Đặc biệt, Chiến lược phát triển KH&CN Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 đã xác định hoạt động tuyên truyền, phổ biến KH&CN là một trong 6 giải pháp chủ yếu để phát triển KH&CN Việt Nam, trong đó nêu rõ: “Đẩy mạnh hoạt động truyền thông và tuyên truyền sâu rộng trong xã hội, đặc biệt là trong các doanh nghiệp về chủ trương, chính sách, pháp luật về KH&CN, về vai trò động lực then chốt của KH&CN đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước nhằm nâng cao tinh thần tự lực, tự cường, sự đồng thuận và ủng hộ mạnh mẽ của cả hệ thống chính trị đối với hoạt động khoa học và công nghệ; tạo không khí thi đua lao động sáng tạo, nghiên cứu, ứng dụng KH&CN trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và mọi lĩnh vực của đời sống xã hội; nâng cao tinh thần trách nhiệm của tổ chức, cá nhân hoạt động KH&CN đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [1].
Cùng với những thành quả mang tính đột phá của ngành KH&CN, lực lượng báo chí và đội ngũ phóng viên, biên tập viên, nhà báo khắp cả nước đã liên tục sát cánh cùng ngành KH&CN, tích cực tham gia truyền thông về KH&CN. Như vậy, để KH&CN đạt được các mục tiêu đề ra và ngày càng phát triển thì vai trò của hoạt động truyền thông về KH&CN được ghi nhận và đánh giá cao. Truyền thông KH&CN là một quá trình tác động qua lại liên tục giữa hai hay nhiều đối tượng để cùng nhau chia sẻ các thông tin, kiến thức, thái độ, kinh nghiệm và kỹ năng về KH&CN, nhằm nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi của đối tượng được tác động. Có thể nói, trong kỷ nguyên khoa học và công nghệ, truyền thông KH&CN góp phần tạo ra một xã hội đổi mới sáng tạo, một thế hệ nhà khoa học, doanh nhân kiểu mới, tận tụy nghiên cứu và ứng dụng KH&CN, gắn với nhu cầu của đời sống kinh tế - xã hội, gắn với hoàn cảnh, môi trường hội nhập hiện nay.
Truyền thông về KH&CN còn đóng vai trò làm diễn đàn xã hội, đăng tải các luồng ý kiến khác nhau về vấn đề KH&CN của đất nước, các bộ, ngành, địa phương,. Đặc biệt là đăng tải ý kiến của chuyên gia, nhà quản lý về một vấn đề 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com KH&CN đang tranh cãi, ý kiến người dân được thụ hưởng hoặc chịu tác động hoạt động KH&CN đó. Đồng thời, tổng kết các bài học kinh nghiệm từ thực tiễn để điều chỉnh chủ trương, chính sách cho phù hợp, nhất là những lĩnh vực có ảnh hưởng rộng rãi đến đời sống nhân dân. Một vai trò quan trọng khác của truyền thông KH&CN là tuyên truyền, phổ biến, đưa nhanh các tri thức KH&CN vào thực tiễn sản xuất và đời sống.
Chiến lược phát triển KH&CN Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020 cũng nhấn mạnh: “Nhân rộng và tăng cường mô hình phổ biến kiến thức KH&CN phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, xóa đói, giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới tại các địa phương”[2]. Trong hệ thống báo chí Việt Nam, báo điện tử với đặc thù gắn liền với công nghệ công tin và mạng internet, có khả năng nhanh chóng đưa chủ trương chính sách phát triển nền kinh tế – xã hội của Đảng và Nhà nước đến mọi người dân, phản ánh tâm tư nguyện vọng chính đáng của nhân dân trong xây dựng và bảo vệ tổ quốc, góp phần ổn định xã hội, củng cố và giữ vững an ninh quốc phòng, tham gia tích cực đẩy mạnh công tác truyền thông về KH&CN. Tuy nhiên hiện nay, ngoại trừ một số báo điện tử, trang tin điện tử trực thuộc ngành KH&CN làm công tác thông tin tuyên truyền về hoạt động KH&CN, các báo điện tử khác chưa thực sự “mặn mà” với việc đưa các thông tin về hoạt động KH&CN. Các báo điện tử thường chú trọng vào các chủ đề mang tính thời sự, các sự kiện thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng để tăng lượng truy cập, lượng “view” thay vì đưa các thông tin liên quan đến KH&CN vốn khô khan, khó tiếp nhận, từ đó dẫn đến thực trạng công chúng vốn đã ít quan tâm đến lĩnh vực KH&CN, nay các thông về KH&CN càng trở nên “khan hiếm” trên mặt báo.
Từ thực trạng nói trên, đặt ra một số vấn đề cần làm sáng tỏ, cụ thể: Nhu cầu thông tin về KH&CN của công chúng ra sao? Nhận thức về vai trò của báo chí nói chung và báo điện tử nói riêng trong hoạt động truyền thông về KH&CN như thế nào? Thông tin về KH&CN trên báo điện tử hiện nay có tác động như thế nào đến tư tưởng, nhận thức, thái độ, tri thức của công chúng? Cần có những giải pháp nào 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com để tăng cường và nâng cao năng lực, hiệu quả truyền thông về KH&CN trên báo điện tử? Thực tế hiện nay, chưa có nhiều công trình nghiên cứu bài bảng, chuyên sâu truyền thông về KH&CN nói chung và nghiên cứu truyền thông về KH&CN trên báo điện tử nói riêng Do vậy, tác giả chọn đề tài: “Truyền thông về khoa học và công nghệ trên báo điện tử” trong khuôn khổ ngành Báo chí học làm đề tài nghiên cứu cho Luận văn này. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới KH&CN có mặt ở tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội. KH&CN tạo nên sự sáng tạo, sự đổi mới, thậm chí tạo nên sự thay đổi đến không ngờ. Mỗi quốc gia có chính sách phát triển khoa học công nghệ khác nhau, trong đó nghiên cứu về truyền thông khoa học có ý nghĩa tiên quyết, đặt nền móng cho sự phát triển khoa học công nghệ của mỗi quốc gia.
Chuyên gia nhiều nước đã có những nghiên cứu khoa học rất sâu sắc về lĩnh vực truyền thông KH&CN, có thể kể tới một số nghiên cứu điển hình như sau: - Bách khoa toàn thư về truyền thông khoa học và công nghệ: “Encyclopedia of Science and Technology Communication”, gồm 2 tập do Tiến sĩ Susanna Hornig Priest (Washington, Hoa Kỳ) chủ biên, xuất bản năm 2010. Sách tổng hợp các nghiên cứu chuyên sâu về truyền thông khoa học công nghệ, cung cấp toàn diện các thông tin liên quan đến lĩnh vực khoa học và công nghệ phục vụ cho quá trình tác nghiệp, sản xuất thông tin khoa học và công nghệ; - Cuốn: “Science Communication between News and Public Relations” của Martin. Bauer và Massimiano Bucchi – hai giáo sư tại trường Kinh tế London, xuất bản năm 2007. Bauer và Massimiano Bucchi là các nhà khoa học 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chuyên nghiên cứu về sự tương tác giữa khoa học và công nghệ với truyền thông và thái độ của công chúng với KH&CN.
Cuốn sách tập trung vào hai mục đích chính: Thứ nhất, chỉ ra sự gia tăng của các bảo trợ cá nhân với các nghiên cứu khoa học làm thay đổi bản chất của quá trình truyền thông khoa học bằng cách dùng tư duy xúc tiến thương mại thay vì tư duy báo cáo khoa học. Thứ hai, các tổ chức khoa học đang ngày càng áp dụng nhiều chiến lược và chiến thuật truyền thông độc đáo để quảng bá hình ảnh, uy tín và điều hành sản phẩm; - Cuốn: “Handbook of Public Communication of Science and Technology” (Sổ tay truyền thông cộng đồng về khoa học và công nghệ) của hai tác giả Massimiano Bucchi và Brian Trench. Cuốn sách tập hợp 17 bài viết học thuật về các xu hướng nghiên cứu trong truyền thông về KH&CN của các học giả, chuyên gia, nhà khoa học từ khắp nơi trên thế giới, sách cung cấp một cái nhìn toàn cảnh về sự phát triển và tầm ảnh hưởng của truyền thông cộng đồng về KH&CN, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến sự thay đổi do truyền thông KH&CN được tạo ra; - Cuốn: “Communicating Science in Social Contexts” (Truyền thông khoa học trong bối cảnh xã hội) của các tác giả: Cheng, D., xuất bản năm 2008 là tập hợp các bài viết nghiên cứu của 31 học giả, chuyên gia hàng đầu thế giới.