Triết học và vai trò quan trọng của nó trong đời sống xã hội hiện đại

Khám phá triết học và vai trò quan trọng của nó trong đời sống xã hội, từ tư duy đến hành động, ảnh hưởng đến mọi khía cạnh cuộc sống.

• Đề tài: Triết Học Và Vai Trò Của Nó Trong Đời Sống Xã Hội
• Loại tài liệu: bài tiểu luận

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TRIẾT HỌC VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI
• 1.1. A- LÝ THUYẾT
• 1.1.1. I- TRIẾT HỌC VÀ VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC
• 1.1.1.1. 1. Khái lược về triết học
• 1.1.1.2. 1. Nguồn gốc của triết học
• 1.1.1.3. Khái niệm triết học
• 1.1.1.4. Vấn đề đối tượng của triết học trong lịch sử
• 1.1.1.5. Triết học - hạt nhân lý luận của thế giới quan
• 1.1.2. 2. Nội dung vấn đề cơ bản của triết học
• 1.1.3. Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm
• 1.1.4. Thuyết có thể biết (thuyết khả tri) và thuyết không thể biết (thuyết bất khả tri)
• 1.1.5. 3. Biện chứng và siêu hình
• 1.1.5.1. Khái niệm biện chứng và siêu hình trong lịch sử
• 1.1.5.2. Các hình thức của phép biện chứng trong lịch sử
• 1.2. II- TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI
• 1.2.1. 1. Sự ra đời và phát triển triết học Mác - Lênin
• 1.2.1.1. 1. Những điều kiện lịch sử của sự ra đời triết học Mác - Lênin
• 1.2.1.1.1. a. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 1.2.1.1.2. Nguồn gốc lý luận
• 1.2.1.1.3. Tiền đề khoa học tự nhiên
• 1.2.1.1.4. Nhân tố chủ quan trong sự ra đời triết học Mác
• 1.2.1.2. Những thời kỳ chủ yếu trong sự hình thành và phát triển của triết học Mác
• 1.2.1.3. Thực chất và ý nghĩa cuộc cách mạng trong triết học do C. Ăngghen thực hiện
• 1.2.1.4. Lênin trong sự phát triển triết học Mác
• 1.2.1.4.1. a. Bối cảnh lịch sử và nhu cầu bảo vệ, phát triển chủ nghĩa Mác
• 1.2.1.4.2. Vai trò của V. Lênin đối với việc phát triển và bảo vệ chủ nghĩa Mác
• 1.2.2. 2. Khái niệm triết học Mác - Lênin
• 1.2.3. Đối tượng và chức năng của triết học Mác - Lênin
• 1.2.3.1. Đối tượng của triết học Mác - Lênin
• 1.2.3.2. Chức năng của triết học Mác - Lênin
• 1.2.3.2.1. Chức năng thế giới quan
• 1.2.3.2.2. Chức năng phương pháp luận

Tóm tắt

I. Tổng quan về triết học và vai trò của nó trong đời sống xã hội

Triết học là một lĩnh vực nghiên cứu sâu sắc về bản chất của thế giới và vị trí của con người trong đó. Nó không chỉ là một hệ thống lý luận mà còn là một phương pháp tư duy giúp con người hiểu rõ hơn về thực tại. Triết học có nguồn gốc từ nhu cầu nhận thức và thực tiễn xã hội, phản ánh những vấn đề cơ bản của cuộc sống. Vai trò của triết học trong đời sống xã hội rất quan trọng, nó định hình tư duy, giá trị và hành động của con người.

1.1. Khái niệm triết học và nguồn gốc của nó

Triết học xuất hiện từ thế kỷ VIII trước Công nguyên, với nguồn gốc từ cả phương Đông và phương Tây. Ở phương Tây, triết học được hiểu là yêu mến sự thông thái, trong khi ở phương Đông, nó liên quan đến việc tìm kiếm bản chất của sự vật. Sự phát triển của triết học gắn liền với sự tiến bộ của xã hội và tư duy con người.

1.2. Vai trò của triết học trong việc hình thành thế giới quan

Triết học đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành thế giới quan của con người. Nó giúp con người xác định vị trí của mình trong xã hội, từ đó định hướng hành động và tư duy. Thế giới quan triết học có ảnh hưởng lớn đến các lĩnh vực khác như tôn giáo, văn hóa và chính trị.

II. Những thách thức trong việc áp dụng triết học vào đời sống xã hội

Mặc dù triết học có vai trò quan trọng, nhưng việc áp dụng nó vào thực tiễn không phải lúc nào cũng dễ dàng. Nhiều người vẫn còn hoài nghi về giá trị của triết học trong bối cảnh hiện đại. Các vấn đề như sự phân hóa xã hội, mâu thuẫn giữa lý thuyết và thực tiễn, và sự phát triển nhanh chóng của công nghệ đã đặt ra nhiều thách thức cho triết học.

2.1. Sự phân hóa xã hội và ảnh hưởng đến triết học

Sự phân hóa xã hội ngày càng gia tăng đã làm cho triết học gặp khó khăn trong việc tiếp cận và giải quyết các vấn đề thực tiễn. Các tầng lớp xã hội khác nhau có những quan điểm và nhu cầu khác nhau, dẫn đến sự khó khăn trong việc thống nhất một quan điểm triết học chung.

2.2. Mâu thuẫn giữa lý thuyết và thực tiễn

Mặc dù triết học cung cấp những lý thuyết sâu sắc, nhưng việc áp dụng chúng vào thực tiễn thường gặp nhiều khó khăn. Nhiều lý thuyết triết học không thể giải quyết được các vấn đề cụ thể trong xã hội, dẫn đến sự hoài nghi về giá trị thực tiễn của triết học.

III. Phương pháp biện chứng trong triết học và ứng dụng của nó

Phương pháp biện chứng là một trong những phương pháp quan trọng trong triết học, giúp con người nhận thức và cải tạo thế giới. Phương pháp này không chỉ giúp phân tích các hiện tượng mà còn giúp hiểu rõ mối liên hệ giữa chúng. Việc áp dụng phương pháp biện chứng vào thực tiễn có thể mang lại nhiều lợi ích cho xã hội.

3.1. Khái niệm và nguyên tắc của phương pháp biện chứng

Phương pháp biện chứng dựa trên nguyên tắc nhận thức các sự vật trong mối liên hệ và sự phát triển của chúng. Nó giúp con người không chỉ thấy sự tồn tại của các sự vật mà còn thấy cả sự sinh thành, phát triển và tiêu vong của chúng.

3.2. Ứng dụng phương pháp biện chứng trong nghiên cứu xã hội

Phương pháp biện chứng có thể được áp dụng trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu xã hội, từ kinh tế đến văn hóa. Việc sử dụng phương pháp này giúp các nhà nghiên cứu có cái nhìn toàn diện hơn về các vấn đề xã hội, từ đó đưa ra những giải pháp hiệu quả.

IV. Kết quả nghiên cứu về triết học và vai trò của nó trong xã hội hiện đại

Nghiên cứu về triết học cho thấy rằng nó vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc định hình tư duy và hành động của con người trong xã hội hiện đại. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng triết học có thể giúp giải quyết nhiều vấn đề xã hội, từ mâu thuẫn đến sự phát triển bền vững.

4.1. Triết học và sự phát triển bền vững

Triết học có thể đóng góp vào sự phát triển bền vững bằng cách cung cấp những lý thuyết và phương pháp tư duy giúp con người nhận thức rõ hơn về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên. Điều này rất quan trọng trong bối cảnh hiện nay khi mà các vấn đề môi trường đang ngày càng trở nên nghiêm trọng.

4.2. Triết học trong giáo dục và đào tạo

Triết học cũng đóng vai trò quan trọng trong giáo dục và đào tạo. Nó giúp hình thành tư duy phản biện và khả năng phân tích cho học sinh, sinh viên, từ đó chuẩn bị cho họ những kỹ năng cần thiết để đối mặt với những thách thức trong tương lai.

V. Kết luận về vai trò của triết học trong đời sống xã hội

Triết học không chỉ là một lĩnh vực nghiên cứu mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống xã hội. Nó giúp con người hiểu rõ hơn về bản chất của thế giới và vị trí của mình trong đó. Việc áp dụng triết học vào thực tiễn có thể mang lại nhiều lợi ích cho xã hội, từ việc giải quyết các vấn đề xã hội đến việc định hình tư duy và hành động của con người.

5.1. Tương lai của triết học trong xã hội hiện đại

Triết học sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc định hình tư duy và hành động của con người trong xã hội hiện đại. Sự phát triển của công nghệ và các vấn đề xã hội mới sẽ đặt ra nhiều thách thức cho triết học, nhưng cũng mở ra nhiều cơ hội để nó phát triển và ứng dụng.

5.2. Vai trò của triết học trong việc giải quyết các vấn đề xã hội

Triết học có thể giúp giải quyết nhiều vấn đề xã hội bằng cách cung cấp những lý thuyết và phương pháp tư duy giúp con người nhận thức rõ hơn về thực tại. Điều này rất quan trọng trong bối cảnh hiện nay khi mà xã hội đang phải đối mặt với nhiều thách thức.

Nội dung chính

TỔNG QUAN VỀ GIÁO TRÌNH TRIẾT HỌC MÁC - LÊNIN

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình Triết học Mác - Lênin là tài liệu học tập nền tảng, giữ vị trí bắt buộc trong khối kiến thức giáo dục đại cương và lý luận chính trị tại các cơ sở giáo dục đại học ở Việt Nam. Môn học đóng vai trò khởi đầu cho toàn bộ hệ thống lý luận chính trị, thiết lập cơ sở thế giới quan khoa học và phương pháp luận chung nhất cho người học trước khi tiếp cận các môn khoa học chuyên ngành cũng như các học phần lý luận kế tiếp (Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Tư tưởng Hồ Chí Minh và Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam).

Mục tiêu học tập của giáo trình hướng tới việc trang bị cho sinh viên hệ thống tri thức lý luận về các quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy; giải thích nguồn gốc, bản chất của thế giới vật chất và ý thức; làm rõ các quy luật vận động của lịch sử xã hội loài người thông qua học thuyết hình thái kinh tế - xã hội, giai cấp, dân tộc, nhà nước và ý thức xã hội. Chuẩn đầu ra yêu cầu người học vận dụng được các nguyên lý, phạm trù, quy luật của phép biện chứng duy vật vào việc nhận thức thực tiễn chuyên môn và xã hội.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo trình tự logic chặt chẽ: bắt đầu từ khái lược lịch sử triết học và các tiền đề hình thành triết học Mác - Lênin, chuyển sang phần cốt lõi của Chủ nghĩa duy vật biện chứng (bản thể luận, nhận thức luận, phép biện chứng), và phát triển lên Chủ nghĩa duy vật lịch sử (nghiên cứu đời sống xã hội và con người). Điểm đặc sắc của giáo trình là sự kết hợp giữa phân tích lý luận kinh điển với việc khái quát hóa các thành tựu của khoa học tự nhiên và tổng kết thực tiễn lịch sử xã hội, đặc biệt là thực tiễn công cuộc đổi mới tại Việt Nam.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

Cấu trúc nội dung văn bản tập trung vào các khối kiến thức trọng tâm sau:

1. Chương 1: Triết học và vai trò của nó trong đời sống xã hội

   • Nguồn gốc và khái niệm triết học: Phân tích nguồn gốc nhận thức (năng lực trừu tượng hóa, khái quát hóa) và nguồn gốc xã hội (phân công lao động trí óc - chân tay, xuất hiện chế độ tư hữu và giai cấp). Trình bày thuật ngữ triết học trong lịch sử: Phylosophia (Hy Lạp), Triết (Trung Quốc), Dar'sana (Ấn Độ).
   • Vấn đề cơ bản của triết học: Phân tích hai mặt theo luận điểm của Ph. Ăngghen: Mặt bản thể luận (vật chất và ý thức cái nào có trước, phân chia thành Chủ nghĩa duy vật, Chủ nghĩa duy tâm khách quan và duy tâm chủ quan) và Mặt nhận thức luận (khả năng nhận thức thế giới, phân chia thành Khả tri luận, Bất khả tri luận và Hoài nghi luận).
   • Phương pháp tư duy và lịch sử phép biện chứng: Đối lập giữa phương pháp siêu hình và phương pháp biện chứng; lược sử 3 hình thức biện chứng: biện chứng tự phát thời cổ đại, biện chứng duy tâm cổ điển Đức (Hêghen) và biện chứng duy vật (Mác - Ăngghen).
   • Sự ra đời và phát triển của Triết học Mác - Lênin: Phân tích điều kiện kinh tế - xã hội Tây Âu những năm 40 của thế kỷ XIX; nguồn gốc lý luận (Triết học cổ điển Đức của Hêghen và Phoiơbắc, Kinh tế chính trị học cổ điển Anh của A. Smith và D. Ricardo, Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp của H. Saint-Simon và C. Fourier, R. Owen); tiền đề khoa học tự nhiên (Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng, Thuyết tiến hóa của Darwin, Thuyết tế bào). Trình bày các thời kỳ hình thành tư tưởng của C. Mác - Ph. Ăngghen (1841–1844, 1844–1848, 1848–1895) và giai đoạn V.I. Lênin bảo vệ, phát triển triết học (1893–1907, 1907–1917, 1917–1924, sau 1924).
   • Chức năng của triết học: Thực hiện chức năng thế giới quan và chức năng phương pháp luận chung nhất cho nhận thức và thực tiễn.

2. Chương 2: Chủ nghĩa duy vật biện chứng

   • Vật chất và các hình thức tồn tại: Lược sử quan niệm vật chất thời cổ đại (đồng nhất vật chất với vật thể cụ thể), thế kỷ XV–XVIII (quan niệm cơ giới, nguyên tử); cuộc khủng hoảng vật lý học cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX với các phát minh của W. Röntgen (1895), H. Becquerel (1896), J.J. Thomson (1897), W. Kaufmann (1901); định nghĩa vật chất kinh điển của V.I. Lênin trong tác phẩm Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán.
   • Phương thức và hình thức tồn tại của vật chất: Vận động là phương thức tồn tại của vật chất (5 hình thức vận động: cơ học, vật lý, hóa học, sinh học, xã hội; bản chất của đứng im tương đối); tính khách quan, ba chiều của không gian và một chiều của thời gian; tính thống nhất vật chất của thế giới.
   • Nguồn gốc, bản chất và kết cấu của ý thức: Nguồn gốc tự nhiên (bộ não người và sự phản ánh của thế giới khách quan) và nguồn gốc xã hội (lao động và ngôn ngữ); bản chất ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, mang tính năng động, sáng tạo; kết cấu gồm các lớp (tri thức, tình cảm, niềm tin, ý chí) và các cấp độ (tự ý thức, tiềm thức, vô thức).
   • Mối quan hệ giữa vật chất và ý thức: Vật chất quyết định nguồn gốc, nội dung, bản chất và sự biến đổi của ý thức; ý thức có tính độc lập tương đối và tác động trở lại vật chất thông qua hoạt động thực tiễn.
   • Phép biện chứng duy vật: Hai nguyên lý cơ bản (Nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và Nguyên lý về sự phát triển); sáu cặp phạm trù (Cái riêng - Cái chung - Cái đơn nhất, Nguyên nhân - Kết quả, Tất nhiên - Ngẫu nhiên, Nội dung - Hình thức, Bản chất - Hiện tượng, Khả năng - Hiện thực); ba quy luật cơ bản (Quy luật chuyển hóa từ những sự thay đổi về lượng thành những sự thay đổi về chất và ngược lại, Quy luật thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập, Quy luật phủ định của phủ định).

3. Chủ nghĩa duy vật lịch sử

   • Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội: Quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng; tiến trình lịch sử - tự nhiên của 5 hình thái kinh tế - xã hội (cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, cộng sản chủ nghĩa); cơ sở lý luận của con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa ở Việt Nam.
   • Giai cấp, dân tộc và nhà nước: Định nghĩa giai cấp theo tác phẩm Sáng kiến vĩ đại của V.I. Lênin; nguồn gốc kinh tế và kết cấu xã hội - giai cấp; ba hình thức đấu tranh giai cấp của giai cấp vô sản (kinh tế, chính trị, tư tưởng); khái niệm, đặc trưng dân tộc và mối quan hệ giai cấp - dân tộc - nhân loại; nguồn gốc, 3 đặc trưng, 4 kiểu nhà nước và chức năng đối nội, đối ngoại của nhà nước.
   • Ý thức xã hội: Khái niệm tồn tại xã hội (phương thức sản xuất, điều kiện tự nhiên - địa lý, dân cư); kết cấu ý thức xã hội (thông thường - lý luận, tâm lý xã hội - hệ tư tưởng, các hình thái ý thức); tính độc lập tương đối của ý thức xã hội (thường lạc hậu hơn, có thể vượt trước, tính kế thừa, sự tác động qua lại giữa các hình thái, sự tác động trở lại tồn tại xã hội).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Thế giới quan duy vật biện chứng: Hệ thống luận điểm khẳng định thế giới thống nhất ở tính vật chất, vật chất tồn tại khách quan độc lập với ý thức con người và ý thức là sự phản ánh tích cực, sáng tạo hiện thực khách quan của bộ óc người.
• Hệ thống nguyên lý và quy luật biện chứng: Bộ khung lý thuyết về mối liên hệ phổ biến và sự phát triển, cung cấp các quy tắc nhận thức cách thức (lượng - chất), nguồn gốc/động lực (mâu thuẫn), và khuynh hướng (phủ định của phủ định) của sự vận động trong vũ trụ và xã hội.
• Quan điểm duy vật về lịch sử: Xác lập nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, sản xuất vật chất là cơ sở của đời sống xã hội, sự phát triển của các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên.

Kỹ năng phát triển

• Năng lực phân tích và giải quyết vấn đề: Kỹ năng bóc tách hiện tượng để tìm ra bản chất, truy tìm nguyên nhân cốt lõi của các biến đổi kinh tế - xã hội và đánh giá xu hướng vận động thông qua các cặp phạm trù logic.
• Tư duy phản biện và hệ thống: Kỹ năng áp dụng quan điểm toàn diện, quan điểm phát triển và quan điểm lịch sử - cụ thể; khắc phục tư duy chủ quan duy ý chí, siêu hình, phiến diện hoặc giáo điều.
• Kỹ năng phương pháp luận nghiên cứu khoa học: Vận dụng nguyên tắc tôn trọng tính khách quan kết hợp phát huy tính năng động chủ quan vào nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm chuyên môn.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

• Phương pháp tiếp cận sư phạm: Giáo trình xây dựng theo mô hình diễn dịch kết hợp quy nạp. Giảng viên trình bày hệ thống khái niệm, phạm trù khoa học từ cơ bản đến phức tạp, sau đó phân tích các luận điểm thông qua văn bản gốc của các tác giả kinh điển (C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin). Quá trình giảng dạy kết hợp giữa thuyết giảng lý thuyết (Phần A - Lý thuyết) với đàm thoại gợi mở và thảo luận chuyên đề.
• Phân tích trường hợp (Case Studies) và dữ kiện khoa học:
  • Sử dụng các mốc phát minh khoa học tự nhiên cụ thể (tia X của W. Röntgen, hiện tượng phóng xạ của H. Becquerel, điện tử của J.J. Thomson) để minh họa cho cuộc khủng hoảng vật lý và sự cần thiết của định nghĩa vật chất.
  • Phân tích các sự kiện lịch sử - xã hội (cách mạng công nghiệp thế kỷ XIX, Công xã Paris 1871, Cách mạng Tháng Mười Nga 1917) nhằm làm rõ quy luật đấu tranh giai cấp và sự hình thành nhà nước kiểu mới.
• Phương pháp đánh giá kết quả học tập:
  • Đánh giá quá trình: Kiểm tra khả năng ghi nhớ khái niệm, trình bày định nghĩa chính xác và tham gia thảo luận phân tích mối quan hệ giữa các cặp phạm trù.
  • Đánh giá tổng kết: Bài thi viết hoặc tiểu luận yêu cầu vận dụng các nguyên tắc phương pháp luận (quan điểm toàn diện, quan điểm lịch sử - cụ thể, quan điểm thực tiễn) để luận giải một vấn đề kinh tế, văn hóa hoặc xã hội cụ thể.
• Hướng dẫn tự học đối với người học:
  • Đọc trước tài liệu theo đề cương chi tiết của từng chương, chú trọng các mục in nghiêng, trích dẫn tác phẩm và bảng phân loại.
  • Lập sơ đồ hệ thống hóa các cặp phạm trù, quy luật và các mối quan hệ biện chứng (vật chất - ý thức, cơ sở hạ tầng - kiến trúc thượng tầng, tồn tại xã hội - ý thức xã hội).
  • Đối chiếu các luận điểm lý thuyết với các hiện tượng thực tế và văn kiện chỉ đạo phát triển kinh tế - xã hội.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Cơ sở khoa học tự nhiên xác thực: Giáo trình tích hợp chi tiết các thành tựu của khoa học tự nhiên thế kỷ XIX (Định luật bảo toàn năng lượng, Thuyết tế bào, Thuyết tiến hóa) và đầu thế kỷ XX (Vật lý hạt nhân), làm rõ nền tảng thực nghiệm giúp chủ nghĩa Mác - Lênin vượt qua các quan niệm duy vật siêu hình và duy tâm thần bí.
• Hệ thống hóa phân kỳ lịch sử tư tưởng chặt chẽ: Tài liệu phân kỳ chi tiết các giai đoạn phát triển tư tưởng của C. Mác và Ph. Ăngghen gắn với từng tác phẩm kinh điển (Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hêghen, Bản thảo kinh tế - triết học 1844, Luận cương về Phoiơbắc, Hệ tư tưởng Đức, Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, Biện chứng của tự nhiên), cũng như các giai đoạn hoạt động lý luận của V.I. Lênin (Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán, Bút ký triết học, Nhà nước và cách mạng, Sáng kiến vĩ đại).
• Tính ứng dụng thực tiễn trong công cuộc đổi mới: Nội dung Chủ nghĩa duy vật lịch sử được luận giải gắn với mô hình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, lý giải khoa học về con đường quá độ rút ngắn ("bỏ qua" chế độ tư bản chủ nghĩa) trên cơ sở lý luận hình thái kinh tế - xã hội.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Sinh viên đại học: Phục vụ sinh viên từ năm thứ nhất đến năm thứ hai của tất cả các chuyên ngành đào tạo đại học (khối ngành Kỹ thuật - Công nghệ, Khoa học Tự nhiên, Khoa học Xã hội và Nhân văn, Kinh tế - Quản lý, Y - Dược, Sư phạm).
• Học viên cao học và nghiên cứu sinh: Sử dụng làm tài liệu ôn tập khối kiến thức triết học bắt buộc trong chương trình đào tạo sau đại học, củng cố phương pháp luận nghiên cứu khoa học chuyên sâu.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu lý luận: Sử dụng làm khung tài liệu giảng dạy chuẩn mực, hỗ trợ xây dựng giáo án, hệ thống câu hỏi kiểm tra và định hướng đề tài nghiên cứu liên quan đến lý luận Mác - Lênin.
• Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Người học cần có kiến thức nền tảng về Lịch sử thế giới, Lịch sử Việt Nam, kiến thức đại cương về Vật lý học, Hóa học, Sinh học bậc trung học phổ thông để tiếp thu các dẫn chứng khoa học và bối cảnh lịch sử của học thuyết.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?
Tài liệu được biên soạn phục vụ toàn bộ sinh viên bậc đại học, học viên sau đại học thuộc mọi nhóm ngành trong hệ thống giáo dục quốc dân, đồng thời là tài liệu tham khảo cho giảng viên lý luận chính trị và cán bộ nghiên cứu khoa học xã hội.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi học?
Người học cần nắm vững các sự kiện lịch sử thế giới cơ bản (thời kỳ Phục hưng, Cách mạng công nghiệp, các cuộc cách mạng tư sản và vô sản) cùng các khái niệm khoa học tự nhiên đại cương (nguyên tử, tế bào, định luật bảo toàn, thuyết tiến hóa).

3. Điểm khác biệt của giáo trình triết học Mác - Lênin so với các giáo trình triết học khác là gì?
Giáo trình tập trung trình bày sự thống nhất hữu cơ giữa chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng (Chủ nghĩa duy vật biện chứng), mở rộng quan điểm duy vật vào nhận thức lịch sử xã hội (Chủ nghĩa duy vật lịch sử), đồng thời chỉ ra tính giai cấp và vai trò cải tạo thực tiễn cách mạng của triết học thay vì chỉ giải thích thế giới một cách thuần túy.

4. Phương pháp tự học giáo trình như thế nào để đạt hiệu quả cao?
Người học nên phân lập nội dung theo cấu trúc: Khái niệm/Phạm trù $\rightarrow$ Nội dung mối quan hệ biện chứng $\rightarrow$ Ý nghĩa phương pháp luận. Việc ghi chép cần gắn liền với các ví dụ thực tiễn khoa học và lập bảng so sánh đối chiếu giữa các trường phái (Duy vật vs Duy tâm, Siêu hình vs Biện chứng, Khả tri vs Bất khả tri).

5. Có tài liệu bổ trợ nào cần tham khảo kèm theo giáo trình?
Người học có thể tham khảo các tác phẩm kinh điển trong C. Mác và Ph. Ăngghen Toàn tập, V.I. Lênin Toàn tập (NXB Chính trị Quốc gia Sự thật), Từ điển Triết học, các giáo trình Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học và Văn kiện các kỳ Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam.

---

Kết luận

Giáo trình Triết học Mác - Lênin cung cấp một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về các quy luật vận động chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy con người. Nội dung tài liệu xác lập nền tảng thế giới quan duy vật khoa học và trang bị hệ thống phương pháp luận biện chứng, giúp người học định hướng tư duy và giải quyết các vấn đề trong học tập chuyên môn cũng như hoạt động thực tiễn.

Lộ trình học tập khuyến nghị bắt đầu từ việc nắm vững lịch sử tư tưởng triết học và các tiền đề lý luận tại Chương 1, tiếp tục nghiên cứu sâu bản thể luận, nhận thức luận và phép biện chứng tại Chương 2, trước khi vận dụng phân tích các quy luật phát triển xã hội, giai cấp, nhà nước và ý thức xã hội tại Chương 3. Việc kết hợp đọc giáo trình với việc tra cứu các tác phẩm kinh điển và văn kiện chính trị là phương pháp cần thiết để củng cố tri thức lý luận.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TRIẾT HỌC VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI A- LÝ THUYẾT I- TRIẾT HỌC VÀ VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC 1. Khái lược về triết học 1. Nguồn gốc của triết học Triết học là một loại hình nhận thức đặc thù của con người. Sự ra đời của triết họcxuất phát từ thực tiễn, do nhu cầu thực tiễn, có nguồn gốc nhận thức và nguồn gốc xã hội.

- Nguồn gốc nhận thức: Triết học ra đời khi tư duy con người đã đạt tới trình độ trừu tượng hóa, khái quát hóa, hệ thống hóa để xây dựng thành học thuyết, lý luận. - Nguồn gốc xã hội: Triết học ra đời khi nền sản xuất xã hội đạt đến một trình độ nhất định, có sự phân chia giữa lao động trí óc và lao động chân tay; tầng lớp trí thức ít nhiều đã được trọng vọng, xã hội loài người đã phân chia giai cấp. Khái niệm triết học Triết học ra đời khoảng từ thế kỷ VIII đến thế kỷ VI trước Công nguyên ở cả phương Đông và phương Tây. + Ở phương Tây: Triết học có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp, Phylosophia có nghĩa là yêu mến sự thông thái.

+ Ở phương Đông cổ đại:  Trong tiếng Trung Quốc, người ta dùng từ “Triết” để chỉ quá trình truy tìm bản chất của đối tượng nhận thức, triết học là sự hểu biết sâu sắc của con người về thế giới.  Ở Ấn Độ, người ta dùng thuật ngữ “Dar’sana” cũng với nghĩa là chiêm ngưỡng, cách thức, con đường tìm kiếm chân lý. Như vậy, ở cả phương Đông và phương Tây, triết học đều được hiểu hoạt động nhận thức có trình độ trừu tượng hóa, khái quát hóa, là hoạt động tìm hiểu khách thể để đạt được tri thức đúng đắn. - Theo triết học Mác - Lênin: Triết học là hệ thống các quan điểm lý luận chung nhất về thế giới và vị trí của con người trong thế giới đó, là khoa học về những quy luật vận động, phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy.

Vấn đề đối tượng của triết học trong lịch sử Triết học với tính cách là hình thái ý thức xã hội, chịu sự chi phối của tồn tại xã hội và trình độ nhận thức của con người. Do vậy nội dung của đối tượng triết học cũng thay đổi ở các thời kỳ khác nhau: - Thời cổ đại: Triết học nghiên cứu mọi lĩnh vực của thế giới, nó bao hàm trong nó tất cả tri thức về các lĩnh vực mà con người có được. Mặc dù có sự khác nhau, triết học phương Đông thiên về con người và xã hội; triết học phương Tây thiên về giới tự nhiên nhưng ở thời kỳ này triết học vẫn được coi là khoa học của mọi khoa học. - Thời trung cổ: Triết học Tây Âu là nền triết học kinh viện chịu sự quy định và chi phối của hệ tư tưởng Kitô giáo.

Triết học thời kỳ này có nhiệm vụ lý giải và chứng minh cho sự đúng đắn của Kinh Thánh. - Thời Phục hưng đến thế kỷ XVIII: Triết học Tây Âu từng bước thoát khỏi ách thống trị của thần học, cùng với sự hình thành, củng cố quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, sự ra đời của các khoa học chuyên ngành đã làm phá sản quan niệm coi triết học là khoa học của các khoa học.Triết học giai đoạn này đi vào giải thích thế giới dựa trên tinh thần đề cao chủ nghĩa nhân đạo và gắn với những thành tựu của khoa học tự nhiên. - Triết học Mác – Lênin xác định đối tượng nghiên cứu của mình là: tiếp tục giải quyết mối quan hệ giữa tồn tại và tư duy, giữa vật chất và ý thức trên lập trường duy vật triệt để; nghiên cứu những quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy. Triết học - hạt nhân lý luận của thế giới quan - Thế giới quan và các hình thức của thế giới quan: Thế giới quan là khái niệm triết học chỉ hệ thống các tri thức, quan điểm, tình cảm, niềm tin, lý tưởng xác định về thế giới và về vị trí của con người (bao gồm cá nhân, xã hội và cả nhân loại) trong thế giới đó.

Thế giới quan quy định các nguyên tắc, thái độ, giá trị trong định hướng nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người. Thế giới quan có cấu trúc phức tạp trong đó những yếu tố cơ bản cấu thành thế giới quan là tri thức và niềm tin, lý trí và tình cảm. Thế giới quan có 3 hình thức cơ bản: + Thế giới quan huyền thoại. + Thế giới quan tôn giáo.

+ Thế giới quan triết học. - Triết học - hạt nhân lý luận của thế giới quan: + Bản thân triết học chính là thế giới quan. + Trong số các loại thế giới quan, triết học bao giờ cũng là thành phần quan trọng, đóng vai trò là nhân tố cốt lõi. 2 + Triết học bao giờ cũng có ảnh hưởng và chi phối các thế giới quan khác như: thế giới quan tôn giáo, thế giới quan kinh nghiệm, thế giới quan thông thường.

+ Thế giới quan triết học quy định mọi quan niệm khác của con người. - Vai trò của thế giới quan: Thế giới quan có vai trò đặc biệt quan trọng trong cuộc sống của con người và xã hội: + Tất cả những vấn đề được triết học đặt ra và tìm lời giải đáp trước hết là những vấn đề thuộc thế giới quan. + Thế giới quan là tiền đề quan trọng để xác lập phương thức tư duy hợp lý và nhân sinh quan tích cực; là tiêu chí quan trọng đánh giá sự trưởng thành của mỗi cá nhân cũng như của từng cộng đồng xã hội nhất định. Vấn đề cơ bản của triết học 2.

Nội dung vấn đề cơ bản của triết học Triết học là hệ thống lý luận chung nhất của con người về thế giới. Thế giới này vô cùng phong phú và đa dạng nhưng khái quát lại chỉ có 2 loại: hiện tượng vật chất tồn tại độc lập với ý thức con người và những hiện tượng tinh thần, ý thức của chính con người. Các trường phái triết học có thể giải thích thế giới theo các cách khác nhau nhưng đều phải giải quyết một vấn đề mang ý nghĩa nền tảng và là điểm xuất phát để giải quyết các vấn đề khác đó là mối quan hệ giữa vật chất với ý thức. Đây chính là vấn đề cơ bản của triết học - Theo Ăng ghen: “Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học, đặc biệt là của triết học hiện đại, là vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại”1.

- Vấn đề cơ bản của triết học có hai mặt, trả lời cho hai câu hỏi: + Mặt thứ nhất, mặt bản thể luận trả lời cho câu hỏi: giữa vật chất và ý thức: cái nào có trước, cái nào có sau, cái nào quyết định cái nào? + Mặt thứ hai, mặt nhận thức luận, trả lời cho câu hỏi: con người có khả năng nhận thức được thế giới hay không? Trả lời hai câu hỏi trên là cơ sở xác định lập trường của các nhà triết học và phân chia thành các trường phái, các học thuyết triết học: Duy vật, Duy tâm, Nhị nguyên luận; Khả tri luận, Bất khả tri luận, Hoài nghi luận. Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm Khi giải quyết mặt thứ nhất vấn đề cơ bản của triết học, tức trả lời cho câu hỏi: giữa vật chất và ý thức, cái nào có trước, cái nào có sau, cái nào quyết định cái nào? Nó chia các nhà triết học thành hai trường phái là trường phái duy vật và trường phái duy tâm. - Những người cho rằng vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất quyết định ý thức thì thuộc trường phái duy vật. Học thuyết của họ hợp lại gọi là chủ nghĩa duy vật.

Ănghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t. 3 Như vậy, giải quyết vấn đề cơ bản của triết học không chỉ xác định được nền tảng ban đầu, xuất phát để giải quyết các vấn đề khác của triết học mà nó còn là tiêu chuẩn để xác định lập trường, thế giới quan của các triết gia và các học thuyết của họ. - Những người cho rằng ý thức có trước, vật chất có sau, ý thức quyết định vật chất thì thuộc trường phái duy tâm.

Học thuyết của họ hợp lại gọi là chủ nghĩa duy tâm. - Chủ nghĩa duy tâm có 2 loại: + Duy tâm khách quan: cho rằng có một thực thể tinh thần không những tồn tại trước, tồn tại bên ngoài, độc lập với con người và với thế giới vật chất mà còn sản sinh ra và quyết định tất cả các quá trình của thế giới vật chất. + Duy tâm chủ quan: cho rằng cảm giác ý thức là cái có trước và tồn tại sẵn trong con người, trong chủ thể nhận thức, còn các sự vật bên ngoài chỉ là phức hợp của các cảm giác ấy mà thôi. Thuyết có thể biết (thuyết khả tri) và thuyết không thể biết (thuyết bất khả tri) Giải quyết mặt thứ hai vấn đề cơ bản của triết học, tức trả lời cho câu hỏi: con người có nhận thức được thế giới hay không? Đã chia các học thuyết triết học thành khả tri và bất khả tri.

- Thuyết khả tri (Thuyết có thể biết): Khẳng định con người về nguyên tắc có thể hiểu được bản chất của sự vật; những cái mà con người biết về nguyên tắc là phù hợp với chính sự vật. Note: Khẳng định khả năng nhận thức của con người về, về nguyên tắc chỉ có những cái con người chưa nhận thức được chứ không phải cái không thể nhận thức được. Cảm giác, biểu tượng, quan niệm, mà ý thức con người về nguyên tắc là phù hợp - Thuyết bất khả tri: Con người không thể hiểu được bản chất thật sự của đối tượng; các hiểu biết của con người về tính chất, đặc điểm. của đối tượng dù có tính xác thực, cũng không cho phép con người đồng nhất chúng với đối tượng vì nó không đáng tin cậy.

Note: Phủ nhận khả năng nhận thức thế giới. cho rằng con người về nguyên tắc không thể thiếu được bản chất sự vật. Con người chỉ biết bề ngoài, cắt xén, hạn hẹp. Đại diện: Cantơ, Hium 3.

Biện chứng và siêu hình 3. Khái niệm biện chứng và siêu hình trong lịch sử - Phương pháp siêu hình: + Nhận thức đối tượng trong trạng thái tĩnh tại, cô lập, tách rời đối tượng khỏi các quan hệ với các đối tượng khác. + Là phương pháp được đưa từ toán học và vật lý học cổ điển vào các khoa học thực nghiệm và triết học.