phần mở đầu và kết luận thì luận văn được chia thành 3 chương : Chƣơng 1: Môi trường và khái niệm chung về trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực bảo vệ môi trường Chƣơng 2: Cơ sở truy cứu trách nhiệm pháp lý, các hình thức trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Chƣơng 3: Một số giải pháp cơ bản nhằm hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp trách nhiệm pháp lý trọng lĩnh vực bảo vệ môi trường 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MÔI TRƢỜNG VÀ KHÁI NIỆM CHUNG VỀ TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ TRONG LĨNH VỰC BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG 1. Nhận thức chung về môi trƣờng và bảo vệ môi trƣờng 1.1 Khái niệm môi trƣờng Mỗi một cơ thể sống dù là cá nhân con người hay bất kỳ một loại sinh vật nào tồn tại trên trái đất ở trong mọi trạng thái đều bị bao quanh và bị chi phối bởi môi trường. Vậy môi trường là gì ? nó được hình thành và có quá trình biến đổi như thế nào ? môi trường có vai trò gì đối với sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người ? Trong những thập kỷ gần đây, bảo vệ môi trường đã trở thành những vấn đề của thời đại được các quốc gia và cộng đồng quốc tế đặc biệt quan tâm.
Xung quanh khái niệm môi trường, hiện nay có rất nhiều quan điểm khác nhau của các nhà khoa học, các tổ chức nghiên cứu ở trong nước và trên thế giới. Mỗi quan điểm đều cố gắng diễn đạt để đưa ra những lập luận hợp lý có sức tuyết phục ở các mức độ khác nhau. Quan điểm thứ nhất : cho rằng môi trường là sinh quyển, sinh thái cần thiết cho sự sống tự nhiên của con người, môi trường cũng là nơi chứa đựng những nguồn tài nguyên làm thành đối tượng của lao động sản xuất, và hình thành các nguồn lực cần thiết cho việc sản xuất ra của cải vật chất của loài người, trong số này một số có thể tái tạo được, một số khác không thể tái tạo được. Trong quá trình khai thác nếu mức độ khai thác nhanh hơn mức độ tái tạo thì gây ra tình trạng khan hiếm, suy kiệt hoặc khủng khoảng môi trường.
Theo quan điểm này, khái niệm môi trường đề cập nhiều 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hơn tới môi trường tự nhiên, chưa thể hiện được môi quan hệ giữa tự nhiên và xã hội trong quan hệ tác động qua lại lẫn nhau hợp thành thể thống nhất của môi trường nói chung. Nét nổi trội và ưu điểm của quan điểm này là đã nêu được những yếu tố cấu thành của môi trường đó là sinh quyển, sinh thái cần thiết cho sự sống tự nhiên của con người. Điểm hạn chế ở đây là các yếu tố sinh quyển, sinh thái được đề cập rất chung chung, chưa được cụ thể hoá. Trong khái niệm này các yếu tố cấu thành môi trường chưa được đề cập đầy đủ, qua cách diễn dạt thì khái niệm toát lên tính không gian của môi trường “ là nơi chứa đựng những nguồn tài nguyên làm thành đối tượng của lao động “ ở trong khái niệm này còn thiếu những yếu tố cơ bản cần thiết cho sự hợp thành của môi trường đó là đất đai, động thực vật, hệ sinh thái, còn tài nguyên không phải là yếu tố cơ bản duy nhất cấu thành môi trường, đồng thời khái niệm này cũng chưa thể hiện được quan hệ giữa con người với môi trường cũng như giữa các yếu tố cấu thành của môi trường với nhau.
Quan điểm thứ hai : quan điểm này cho rằng môi trường là tổng hợp các điều kiện bên ngoài ảnh hưởng đến sự tồn tại và phát triển của một sự vật hiện tượng nào đó. Bất kỳ một sự vật, hiện tượng nào cũng tồn tại và phát triển trong môi trường nhất định. Đối với cơ thể sống thì môi trường là tổng hợp những điều kiện bên ngoài ảnh hưởng đến sự phát triển của cơ thể. Tương tự như vậy đối với con người thì “ môi trường là tổng hợp tất cả các điều kiện vật lý, hoá học, kinh tế, xã hội bao quanh có ảnh hưởng đến sự sống và phát triển của từng cá nhân của cộng đồng người.
Khái niệm này mang tính bao quát hơn so với khái niệm trên, môi trường được đề cập toàn diện hơn với dầy đủ các yếu tố cấu thành của nó bao quanh cơ thể sống. Điểm nổi trội của quan điểm này là đã đặt môi trường trong mối quan hệ với sự sống, môi trường gắn với sự sống, đặc biệt quan niệm này nhấn mạnh quan hệ giữa các cơ thể sống với môi trường, qua đây có thể hiểu môi trường sống của con người là 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những điều kiện cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của con người, của xã hội loài người. Môi trường sống của con người bao gồm môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. Môi trường tự niên giúp cho con người tồn tại và phát triển thể chất còn môi trường xã hội có ảnh hưởng đến việc hình thành nhân cách, đạo đức, phong cách nếp sống của mỗi cá nhân trong xã hội.
Quan điểm thứ ba : Môi trường ở thời điểm nhất định là tập hợp các nhân tố vật lý, hoá học, sinh học và nhân tố xã hội có thể có hậu quả trực tiếp, hay gián tiếp, trước mắt hay lâu dài tới các sinh vật sống và các hoạt động của con người. Khái niệm này đã hàm chứa tương đối đầy đủ các yếu tố cấu thành môi trường, đó là các yếu tố vật lý, hoá học, sinh học, xã hội. Mặc dù khái niệm không đề cập cụ thể tới các yếu tố tự nhiên, xã hội, nhưng qua cách diễn đạt mang tính khái quát đã bao hàm đầy đủ các nhân tố tự nhiên và xã hội cấu thành môi trường. Điểm mới của quan điểm này là ở chỗ xác định tính thời gian của môi trường.
Theo quan điểm này thì môi trường cũng có tính thời gian, môi trường không phải là “ cái gì “ đó tĩnh tại, bất biến mà nó luôn thay đổi theo thời điểm. Có thể nói đây là quan điểm tương đối toàn diện về môi trường đã đề cập đến cả thời gian và tính không gian cũng như những ảnh hưởng trực tiếp trước mắt và lâu dài của môi trường đối với đời sống con người. Tuy nhiên quan điểm này có hạn chế là chưa thể hiện được mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành môi trường và quan hệ giữa môi trường với con người. Quan điểm thứ tư : quan điểm này căn cứ trên quan điểm của Chủ nghĩa Mác - LêNin về các điều kiện sống của con người, sự tồn tại và phát triển của loài người.
Theo quan điểm này thì C.Mác đã chỉ ra yếu tố quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người đó là điều kiện địa lý, dân số, và phương thức sản xuất trong điều kiện hiện tại, ba nhân tố cũng có thể được xem là các nhân tố môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và môi 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trường kinh tế. Với cách tiếp cận như vậy, quan điểm này cho rằng : môi trường là khái niệm dùng để chỉ tổng thể các yếu tố vật chất, tự nhiên và nhân tạo bao xung quanh con người, có quan hệ mật thiết đến sự tồn tại, phát triển của con người và xã hội loài người. Như vậy khái niệm môi trường ở đây không phải là thế giới tự nhiên nói chung, bất kỳ, mà là thế giới tự nhiên đặt trong mối quan hệ mật thiết với sự tồn tại và phát triển của con người và xã hội loài người nói chung. Môi trường được hiểu theo cách diễn đạt này mang tính bao quát rất rộng và đầy đủ, bao hàm tất cả môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và môi trường nhân tạo, đồng thời nó thể hiện được mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố tự nhiên, xã hội, nhân tạo và nêu bật được vai trò của môi trường đối với đời sống của xã hội loài người.
Tuy nhiên theo quan điểm này thì có thể thấy môi trường được thể hiện chủ yếu ở khía cạnh phân loại môi trường mà chưa thể hiện được cấu trúc môi trường. Quan điểm thứ năm : môi trường theo điều 1 Luật bảo vệ môi trường được nước ta ban hành ngày 10/01/1994 thì “ Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại triển của con người và thiên nhiên “. Theo quan điểm này thì khái niệm môi trường đề cập nhiều hơn về góc độ môi trường tự nhiên có ảnh hưởng tới đời sống con người. Như vậy khái niệm môi trường, tuỳ theo góc độ tiếp cận thì được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau.
Tuy nhiên tựu chung lại các quan điểm trên đều đề cập đến các nội dung của môi trường là : - Nêu rõ bản chất bao quanh của môi trường đối với cơ thể sống. - Môi trường có ảnh hưởng và tác động tới các cơ thể sống, tới sản xuất, tới tồn tại và phát triển của xã hội. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Các mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành môi trường và quan hệ giữa sự tồn tại và phát triển của xã hội. - Cấu trúc của môi trường và các yếu tố cấu thành môi trường.
Do đề tài luận văn là nghiên cứu “ trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực bảo vệ môi trường” nên tác giả chọn cách tiếp cận khái niệm môi trường theo quan điểm thứ năm, tức là theo điều 1 của Luật bảo vệ môi trường nước ta ban hành ngày 10/01/1994. Như vậy nếu khái niệm môi trường được hiểu theo nghĩa này thì bảo vệ môi trường được hiểu là “những hoạt động giữ cho môi trường trong lành, sạch đẹp, cải thiện môi trường, bảo đảm cân bằng sinh thái, ngăn chặn, khắc phục các hậu quả xấu do con người và thiên nhiên gây ra cho môi trường, khai thác, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên “( điều 1 Luật bảo vệ môi trường nước ta ban hành ngày 10/01/1994 ) và tất cả các hành vi vi phạm pháp luật môi trường đều phải chịu trách nhiệm pháp lý. Chức năng và vai trò của môi trƣờng 1. Chức năng của môi trường Môi trường là cái nôi sinh thành và phát triển của của con người.