Trách Nhiệm Của Thương Nhân Kinh Doanh Hàng Hóa Đối Với Người Tiêu Dùng Theo Pháp Luật Việt Nam

Bài viết phân tích trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng theo pháp luật Việt Nam, đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ.

• Tác giả: Dương Đức Hải
• Người hướng dẫn: PGS. TS Bùi Nguyên Khánh
• Trường học: Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Trách Nhiệm Của Thương Nhân Kinh Doanh Hàng Hóa Đối Với Người Tiêu Dùng Theo Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án
• 1.2. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. Cơ sở lý thuyết, giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA THƢƠNG NHÂN KINH DOANH HÀNG HÓA ĐỐI VỚI NGƢỜI TIÊU DÙNG
• 1.1. Lý luận về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng
• 1.2. Khái quát lý luận pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng. Những yếu tố tác động đến pháp luật về trách nhiệm thƣơng nhân kinh doanh hàng hoá đối với ngƣời tiêu dùng
• 1.3. Nội dung trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA THƢƠNG NHÂN KINH DOANH HÀNG HÓA ĐỐI VỚI NGƢỜI TIÊU DÙNG
• 2.1. Thực trạng pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng
• 2.2. Thực trạng thực thi pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng
• 2.3. Đánh giá về thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƢỚNG, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA THƢƠNG NHÂN KINH DOANH HÀNG HÓA ĐỐI VỚI NGƢỜI TIÊU DÙNG
• 3.1. Định hƣớng hoàn thiện pháp luật và thực thi pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng
• 3.2. Những giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng
• 3.3. Những giải pháp hoàn thiện cơ chế thực thi pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân kinh doanh hàng hóa đối với ngƣời tiêu dùng
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Trách Nhiệm Thương Nhân Với Người Tiêu Dùng

Trong bối cảnh kinh tế thị trường phát triển, trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng trở thành một vấn đề cấp thiết. Sau 12 năm thực thi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, nhiều doanh nghiệp đã nhận thức được tầm quan trọng của việc tuân thủ các quy định pháp luật. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều hành vi vi phạm, gây ảnh hưởng đến quyền lợi của người tiêu dùng. Điều này đòi hỏi một cơ chế pháp lý đầy đủ và hoàn thiện hơn để bảo vệ người tiêu dùng và nâng cao trách nhiệm pháp lý của thương nhân. Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu nổi bật về kinh tế nhờ có sự cải cách mạnh mẽ về thể chế. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của thị trường hàng hóa, nguy cơ bị xâm phạm quyền lợi của người tiêu dùng cũng gia tăng ở mức độ cao. Nhiều thương nhân vì mục tiêu lợi nhuận đã thực hiện không đầy đủ, thậm chí không thực hiện trách nhiệm của mình đối với người tiêu dùng.

1.1. Tầm quan trọng của bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là yếu tố then chốt để xây dựng một thị trường lành mạnh và bền vững. Khi người tiêu dùng được bảo vệ, họ sẽ tin tưởng hơn vào thị trường, từ đó thúc đẩy tiêu dùng và tăng trưởng kinh tế. Ngược lại, nếu quyền lợi của người tiêu dùng bị xâm phạm, họ sẽ mất niềm tin vào thị trường, dẫn đến giảm tiêu dùng và ảnh hưởng tiêu cực đến nền kinh tế. Theo kết quả tổng kiểm tra của Bộ Khoa học và Công nghệ cho thấy khoảng 28% cơ sở kinh doanh sai phạm về đo lường (có nơi sai số gần 10%), 17% vi phạm về chất lượng.

1.2. Thực trạng vi phạm quyền lợi người tiêu dùng tại Việt Nam

Thực tế cho thấy, tình trạng vi phạm quyền lợi người tiêu dùng tại Việt Nam vẫn còn diễn ra khá phổ biến. Các hành vi vi phạm bao gồm: kinh doanh hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng, quảng cáo gian dối, lừa dối, ép buộc người tiêu dùng... Những hành vi này không chỉ gây thiệt hại về tài sản mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe và tính mạng của người tiêu dùng. Các thông tin về vi phạm QLNTD hầu như ngày nào cũng xuất hiện trên các phương tiện truyền thông.

II. Cách Xác Định Trách Nhiệm Pháp Lý Của Thương Nhân KDHH

Để xác định trách nhiệm pháp lý của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng, cần xem xét các yếu tố như: hành vi vi phạm, mức độ thiệt hại, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại. Thương nhân phải chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm, thông tin sản phẩm, bảo hành, thu hồi sản phẩm lỗi và bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng nếu có vi phạm. Trách nhiệm của thương nhân KDHH được thể hiện khác nhau phụ thuộc vào mối quan hệ mà họ tham gia. Đối với NTD, thương nhân KDHH phải có trách nhiệm về chất lượng sản phẩm mà công ty cung cấp; đối với Nhà nước, thương nhân KDHH phải có nghĩa vụ tuân thủ các quy định của pháp luật trong hoạt động và lĩnh vực kinh doanh.

2.1. Các yếu tố cấu thành trách nhiệm pháp lý

Các yếu tố cấu thành trách nhiệm pháp lý bao gồm: có hành vi vi phạm pháp luật, có thiệt hại xảy ra, có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại, và có lỗi của thương nhân. Nếu thiếu một trong các yếu tố này, thương nhân sẽ không phải chịu trách nhiệm pháp lý. Cần xác định trách nhiệm với NTD là trách nhiệm căn bản, bản chất vì NTD là đối tượng thụ hưởng trực tiếp sản phẩm và trực tiếp đem đến lợi nhuận cho thương nhân – mục đích chính của hoạt động kinh doanh- để làm nền tảng thực hiện các loại trách nhiệm khác.

2.2. Các loại trách nhiệm pháp lý của thương nhân

Thương nhân có thể phải chịu các loại trách nhiệm pháp lý khác nhau, bao gồm: trách nhiệm dân sự (bồi thường thiệt hại), trách nhiệm hành chính (bị phạt tiền, tước giấy phép kinh doanh), và trách nhiệm hình sự (bị truy cứu trách nhiệm hình sự). Mức độ trách nhiệm phụ thuộc vào mức độ nghiêm trọng của hành vi vi phạm và thiệt hại gây ra. Khi thương nhân KDHH không ý thức được đầy đủ trách nhiệm của mình trong việc BVQLNTD sẽ đồng nghĩa với việc thiếu trách nhiệm với bản thân (tất yếu sẽ tác động đến mục đích thu lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh), bị cộng đồng, xã hội lên án và sau cùng là bị Nhà nước áp dụng chế tài.

III. Hướng Dẫn Thực Thi Nghĩa Vụ Của Thương Nhân Kinh Doanh

Để thực thi đầy đủ nghĩa vụ của thương nhân kinh doanh hàng hóa, cần tuân thủ các quy định pháp luật về chất lượng sản phẩm, thông tin sản phẩm, bảo hành, thu hồi sản phẩm lỗi và bồi thường thiệt hại. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống quản lý chất lượng, kiểm soát rủi ro và đào tạo nhân viên để nâng cao nhận thức về trách nhiệm đối với người tiêu dùng. Bản chất mối quan hệ trách nhiệm của thương nhân KDHH và NTD là một trong những mối quan hệ đặc trưng của pháp luật tư. Tuy nhiên, sự can thiệp của nhà nước (sự can thiệp, điều tiết của yếu tố quyền lực công) trong mối quan hệ này thực sự cần thiết, để phát huy những ưu việt và khắc phục những khuyết tật của nền kinh tế thị trường.

3.1. Xây dựng hệ thống quản lý chất lượng

Xây dựng hệ thống quản lý chất lượng theo các tiêu chuẩn quốc tế (ISO 9001, HACCP...) giúp thương nhân kiểm soát chất lượng sản phẩm từ khâu sản xuất đến khâu phân phối. Hệ thống này cần được duy trì và cải tiến liên tục để đảm bảo chất lượng sản phẩm luôn đáp ứng yêu cầu của người tiêu dùng. Sau 12 năm thực hiện, với những quy định vừa mang đặc tính của luật tư, vừa có sự điều chỉnh của luật công trong Luật BVQLNTD là một bước tiến khẳng định Việt Nam đang tiếp cận với các thông lệ quốc tế chung nhất về BVQLNTD.

3.2. Đào tạo và nâng cao nhận thức cho nhân viên

Đào tạo và nâng cao nhận thức cho nhân viên về trách nhiệm đối với người tiêu dùng giúp họ hiểu rõ các quy định pháp luật, các tiêu chuẩn chất lượng và các nguyên tắc đạo đức kinh doanh. Nhân viên cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để giải quyết các khiếu nại của người tiêu dùng một cách nhanh chóng và hiệu quả. Tuy nhiên, tình trạng thương nhân KDHH vi phạm pháp luật trong việc BVQLNTD có xu hướng gia tăng.

IV. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Trách Nhiệm Thương Nhân

Để hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng, cần sửa đổi, bổ sung các quy định còn thiếu sót, chồng chéo, mâu thuẫn. Đồng thời, cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm và nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp giữa thương nhân và người tiêu dùng. Trong quá trình thực thi pháp luật đã cho thấy những khó khăn, bất cập, ví dụ: Nhiều hành vi xâm phạm QLNTD mới xuất hiện nhưng chưa được bổ sung vào phần các hành vi cấm hoặc nghĩa vụ của các chủ thể có liên quan; các quy định liên quan đến trách nhiệm cung cấp bằng chứng giao dịch, trách nhiệm bảo hành, thu hồi hàng hóa khuyết tật được thiết kế lỏng lẻo và sơ sài khiến các chủ thể liên quan gặp khó khăn trong việc thực hiện.

4.1. Sửa đổi bổ sung các quy định pháp luật

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật về trách nhiệm của thương nhân để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng, khả thi và phù hợp với thực tiễn. Đặc biệt, cần quy định cụ thể về trách nhiệm của thương nhân trong các giao dịch thương mại điện tử và các giao dịch có yếu tố nước ngoài. Các phương thức giải quyết tranh chấp giữa người tiêu dùng và các tổ chức, cá nhân kinh doanh chưa được quy định phù hợp và đầy đủ (ví dụ: không thương lượng với vụ việc khiếu nại nhiều người, áp dụng thủ tục của trọng tài thương mại để giải quyết tranh chấp tiêu dùng hay sự chưa phù hợp giữa Luật BVQLNTD và Luật Tố tụng dân sự trong việc áp dụng thủ tục đơn giản/rút gọn.) khiến cho nhiều khiếu nại không được giải quyết.

4.2. Tăng cường công tác thanh tra kiểm tra xử lý vi phạm

Cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm để đảm bảo các quy định pháp luật được thực thi nghiêm chỉnh. Các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ với nhau để phát hiện và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn có nhiều yếu tố tác động đến hoạt động kinh doanh, cùng với những bất cập từ nội tại Luật BVQLNTD, hiện nay, vấn đề sửa đổi Luật BVQLNTD đang được đặt ra để hoàn thiện các quy định BVQLNTD trong giao dịch có yếu tố đặc thù, có tính mới trong điều kiện chuyển đổi số và đẩy mạnh hợp tác quốc tế cũng như đề cao quyền con người, quyền công dân.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Nâng Cao Trách Nhiệm Thương Nhân KDHH

Trong thực tiễn, việc nâng cao trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và chính bản thân thương nhân. Các cơ quan nhà nước cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật và hỗ trợ thương nhân trong việc tuân thủ các quy định. Các tổ chức xã hội cần đóng vai trò giám sát, phản biện và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Một trong những mục tiêu xây dựng Luật là hướng tới cơ chế giải quyết tranh chấp; bổ sung quy định về vai trò hỗ trợ của cơ quan nhà nước, vai trò của tổ chức xã hội trong công tác giải quyết tranh chấp giữa NTD và tổ chức, cá nhân kinh doanh.

5.1. Vai trò của cơ quan nhà nước

Cơ quan nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng, hoàn thiện pháp luật, tổ chức thực thi pháp luật và xử lý vi phạm. Cơ quan nhà nước cần đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả trong hoạt động quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Do đó, NCS lựa chọn đề tài “Trách nhiệm của thương nhân KDHH đối với NTD theo pháp luật Việt Nam” làm đề tài Luận án tiến sỹ chuyên ngành Luật Kinh tế với mong muốn có một công trình nghiên cứu ở tầm tiến sỹ về các vấn đề lý luận và thực tiễn về trách nhiệm của thương nhân KDHH đối với NTD.

5.2. Vai trò của tổ chức xã hội

Các tổ chức xã hội, đặc biệt là các tổ chức bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng, đóng vai trò quan trọng trong việc giám sát, phản biện và bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng. Các tổ chức này cần được tạo điều kiện để hoạt động hiệu quả và tham gia tích cực vào quá trình xây dựng chính sách, pháp luật. Thông qua đó, hệ thống hóa thực trạng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật để các cơ quan Nhà nước, các cấp chính quyền, NTD và chính thương nhân KDHH có căn cứ pháp lý thực hiện góp phần bảo đảm các quyền lợi chính đáng của NTD và sự phát triển chung của đất nước.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Trách Nhiệm Thương Nhân KDHH

Trong tương lai, trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng sẽ ngày càng được nâng cao. Sự phát triển của công nghệ và thương mại điện tử đòi hỏi các thương nhân phải có trách nhiệm hơn trong việc cung cấp thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và giải quyết tranh chấp trực tuyến. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế để bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng trong các giao dịch xuyên biên giới. Pháp luật về trách nhiệm của thương nhân KDHH đối với NTD có ý nghĩa quan trọng trong việc yêu cầu các thương nhân KDHH thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm của mình. Điều chỉnh tốt sẽ góp phần thúc đẩy quan hệ sản xuất, kinh doanh và phát triển kinh tế đất nước.

6.1. Xu hướng phát triển của thương mại điện tử

Thương mại điện tử đang phát triển mạnh mẽ, tạo ra nhiều cơ hội và thách thức cho thương nhân và người tiêu dùng. Thương nhân cần có trách nhiệm hơn trong việc cung cấp thông tin chính xác, bảo vệ dữ liệu cá nhân và giải quyết tranh chấp trực tuyến. Bởi vậy, pháp luật về trách nhiệm của thương nhân KDHH đối với NTD có ảnh hưởng lớn đến chính sách của Đảng và Nhà nước trong phát triển kinh tế.

6.2. Hợp tác quốc tế về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng

Hợp tác quốc tế về bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng là cần thiết để giải quyết các tranh chấp xuyên biên giới và đảm bảo quyền lợi của người tiêu dùng trong các giao dịch quốc tế. Các quốc gia cần chia sẻ kinh nghiệm, thông tin và phối hợp hành động để chống lại các hành vi vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng trên toàn cầu. Với những nội dung nghiên cứu, Luận án dự kiến sẽ có những đóng góp mới về khoa học như sau: Về lý luận, Trên cơ sở Luận án góp phần củng cố thêm những góc nhìn về quan điểm, khái niệm, và cơ chế điều chỉnh của pháp luật Việt Nam đối với trách nhiệm của thương nhân KDHH đối với NTD; đặc điểm, nội dung và vai trò của pháp luật và hoạt động quản lý nhà nước về trách nhiệm của thương nhân KDHH đối với NTD.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng theo pháp luật Việt Nam" của nghiên cứu sinh Dương Đức Hải, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Bùi Nguyên Khánh, được thực hiện tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (năm 2022) thuộc chuyên ngành Luật Kinh tế (Mã số: 9 38 01 07).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sau 12 năm áp dụng Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010, quan hệ kinh tế và thương mại tại Việt Nam ghi nhận sự phát triển nhanh chóng của các phương thức phân phối hàng hóa, thương mại điện tử và khoa học công nghệ. Tuy nhiên, tình trạng vi phạm quyền lợi của người tiêu dùng có chiều hướng gia tăng với nhiều biểu hiện phức tạp: kinh doanh hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng, vi phạm đo lường, quảng cáo gian dối và rò rỉ dữ liệu cá nhân. Theo số liệu tổng kiểm tra của Bộ Khoa học và Công nghệ được dẫn trong văn bản, có khoảng 28% cơ sở kinh doanh sai phạm về đo lường (sai số có nơi gần 10%) và 17% cơ sở vi phạm về chất lượng hàng hóa.

Khoảng trống nghiên cứu nảy sinh từ các hạn chế nội tại của hệ thống quy phạm pháp luật thực định:

• Nhiều hành vi xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng mới xuất hiện trong môi trường kinh doanh số nhưng chưa được bổ sung vào danh mục hành vi bị cấm hoặc nghĩa vụ pháp lý bắt buộc.
• Các quy định liên quan đến trách nhiệm cung cấp bằng chứng giao dịch, trách nhiệm bảo hành, thu hồi hàng hóa có khuyết tật còn được thiết kế lỏng lẻo, thiếu chế tài cụ thể.
• Cơ chế giải quyết tranh chấp bộc lộ nhiều điểm nghẽn, như việc không thể thương lượng đối với vụ việc khiếu nại của nhiều người, bất cập khi áp dụng thủ tục trọng tài thương mại cho tranh chấp tiêu dùng, và sự thiếu tương thích giữa Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng với Bộ luật Tố tụng dân sự trong việc áp dụng thủ tục rút gọn.
• Yêu cầu cấp bách đặt ra từ việc sửa đổi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 để trình Quốc hội cho ý kiến tại kỳ họp thứ 4, Quốc hội khóa XV.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực thi pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với hoạt động của thương nhân kinh doanh hàng hóa, nâng cao trách nhiệm của thương nhân đối với xã hội, Nhà nước và trọng tâm là đối với người tiêu dùng.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định cụ thể gồm ba nội dung:

1. Nhiệm vụ thứ nhất: Nghiên cứu làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về khái niệm, đặc điểm và vai trò của trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng theo pháp luật Việt Nam.
2. Nhiệm vụ thứ hai: Phân tích, đánh giá toàn diện các quy định của pháp luật thực định và thực trạng thực thi pháp luật về trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng tại Việt Nam.
3. Nhiệm vụ thứ ba: Từ thực trạng quy định và thực tiễn thực thi gắn với bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế, đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực thi pháp luật về trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án gồm:

• Câu hỏi 1: Các vấn đề lý luận pháp luật về trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng bao gồm các nội dung gì?
• Câu hỏi 2: Thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật về trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng ở Việt Nam hiện nay đã đáp ứng được các yêu cầu đặt ra của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hay chưa?
• Câu hỏi 3: Việc hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực thi pháp luật về trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng cần dựa trên những định hướng và thực hiện những giải pháp nào?

Giả thuyết nghiên cứu: Khi pháp luật không điều chỉnh mối quan hệ trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng, hoặc khi thương nhân không thực hiện đúng các quy định pháp luật trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, điều đó sẽ tác động tiêu cực đến hoạt động sản xuất kinh doanh của chính thương nhân, ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế chung của quốc gia và đời sống an sinh xã hội của người tiêu dùng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Chủ trương, chính sách, quy phạm pháp luật và thực tiễn thực thi pháp luật liên quan trực tiếp và gián tiếp đến trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng ở Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào hai nhóm nội dung: (1) Trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng (trách nhiệm bảo hộ 8 quyền của người tiêu dùng); (2) Các biện pháp bảo đảm thực hiện các quy định pháp luật (chế tài áp dụng, thẩm quyền can thiệp của cơ quan nhà nước, vai trò của các tổ chức xã hội/hiệp hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng).
• Phạm vi không gian: Lãnh thổ Việt Nam, đặt trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, xu thế toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
• Phạm vi thời gian: Quá trình từ thời kỳ Đổi mới, tập trung chủ yếu vào giai đoạn từ khi ban hành Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 đến năm 2022.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan và phân loại hệ thống công trình nghiên cứu trong và ngoài nước thành các nhóm chủ đề học thuật chính:

Nhóm chủ đề nghiên cứu	Tác giả, công trình và năm công bố tiêu biểu	Nội dung học thuật cốt lõi được tác giả trích dẫn
Lý luận trách nhiệm xã hội và trách nhiệm sản phẩm quốc tế	Simon Whittaker (2014); Elisabet Garriga và Domènec Melé (2004); Subhabrata Bobby Banerjee (2007); Oxford University (2019); Howard Bowen; Rajyalakshmi Rao.	Lịch sử và cấu trúc chế định trách nhiệm sản phẩm (TNSP) tại Tây Âu; 4 nhóm học thuyết CSR (công cụ, chính trị, tổng hợp, đạo đức); xác lập địa vị pháp lý ràng buộc của doanh nghiệp đối với người tiêu dùng như một bên yếu thế.
Pháp luật bảo vệ người tiêu dùng và an toàn sản phẩm quốc tế	Geraint Howells (2020); Alexander Bruce (2011); Justin Malbon và Luke Nottage (2013); Alderman (2006); Giesela Ruhl (2011); Brooke Overby (2001); CUTS (2004); OECD (2009).	So sánh pháp luật trách nhiệm sản phẩm giữa EU và Hoa Kỳ; quy định kiểm soát điều khoản không công bằng tại Úc và New Zealand; lý thuyết bất cân xứng thông tin; 5 mô hình thực thi pháp luật bảo vệ người tiêu dùng theo báo cáo của OECD.
Thể chế giải quyết khiếu nại và tranh chấp tiêu dùng quốc tế	Mudah Murah & Cepat (2008); ICC (2001); Iain Ramsay (2012); World Bank (2009); IOCU (1992).	Mô hình Tòa án giải quyết khiếu nại tiêu dùng tại Malaysia (Tribunal for consumer claims); quy tắc giải quyết tranh chấp thay thế (ADR) của ICC; hướng dẫn bảo vệ người tiêu dùng trong dịch vụ tài chính của World Bank.
Nghiên cứu lý luận và thể chế bảo vệ người tiêu dùng tại Việt Nam	TS. Đinh Thị Mỹ Loan (2006); GS.TS Lê Hồng Hạnh (2009); TS. Nguyễn Thị Vân Anh (2011); TS. Vũ Thị Bạch Nga (2012); PGS.TS Nguyễn Như Phát; TS. Hoàng Thanh Tùng (2009); Cục Quản lý cạnh tranh (2012, 2016, 2017).	Bản chất pháp lý của quan hệ tiêu dùng; phân tích các ngoại lệ so với nguyên tắc dân sự truyền thống; trách nhiệm sản phẩm như một chế định độc lập; vai trò của Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (VINASTAS); thủ tục rút gọn và kiểm soát hợp đồng theo mẫu.
Nghiên cứu thực trạng và giải pháp chuyên sâu tại Việt Nam	Ngô Vĩnh Bạch Dương (2019); TS. Nguyễn Văn Cương (2020); TS. Nguyễn Tiến Hùng (2020); TS. Chu Đức Nhuận (2012); TS. Nguyễn Trọng Điệp (2014); TS. Phan Thị Lan Phương (2022); Trần Ngọc Tuân (2022); Bùi Ngọc Thanh (2021); Lữ Lâm Uyên.	Thực trạng bảo vệ thông tin người tiêu dùng theo nguyên tắc FIPPs; trách nhiệm của nhà sản xuất đối với hàng hóa nhập khẩu; trách nhiệm nghiêm ngặt không phụ thuộc yếu tố lỗi; bất cập trong cơ chế cảnh báo hàng hóa nguy hiểm theo Điều 12 Luật năm 2010.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu chỉ ra rằng các công trình trước đây tại Việt Nam thường tiếp cận vấn đề một cách phân tán: hoặc chỉ tập trung vào một loại trách nhiệm đơn lẻ (như trách nhiệm sản phẩm, trách nhiệm cung cấp thông tin), hoặc nghiên cứu phương thức giải quyết tranh chấp mà chưa đặt trong một chỉnh thể thống nhất về trách nhiệm pháp lý gốc của thương nhân. Trong khi đó, các tài liệu quốc tế chủ yếu tiếp cận dưới góc độ kinh tế học hoặc điều kiện xã hội đặc thù của các nước phát triển. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: Xây dựng hệ thống lý luận và đánh giá thực tiễn toàn diện về trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng theo pháp luật Việt Nam, tiếp cận đồng thời dưới góc độ luật tư (quan hệ hợp đồng, bồi thường thiệt hại) và luật công (sự can thiệp, quản lý của Nhà nước và bảo vệ quyền con người).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Các cơ sở lý thuyết nền tảng

Luận án vận dụng 4 lý thuyết khoa học pháp lý và kinh tế học để làm khung phân tích:

1. Lý thuyết về hợp đồng (Contract Theory): Luận giải bản chất của các giao kết chính thức và không chính thức giữa các bên có xung đột lợi ích tiềm tàng. Lý thuyết này được sử dụng để phân tích tính ràng buộc pháp lý, việc kiểm soát hợp đồng theo mẫu, điều kiện giao dịch chung và sự cần thiết phải bảo vệ bên ký kết hợp đồng gia nhập.
2. Lý thuyết bất cân xứng thông tin (Information Asymmetries Theory): Lý giải tình trạng một bên trong giao dịch (thương nhân) nắm giữ thông tin vượt trội về chất lượng, đặc tính kỹ thuật, khuyết tật tiềm ẩn của sản phẩm so với bên còn lại (người tiêu dùng). Sự bất cân xứng này dẫn đến tổn thất phúc lợi xã hội, đòi hỏi Nhà nước phải can thiệp bằng các quy định bắt buộc về công khai thông tin, bảo hành và dán nhãn hàng hóa.
3. Lý thuyết về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (Corporate Social Responsibility - CSR): Phân tích trách nhiệm của thương nhân vượt ra ngoài nghĩa vụ tuân thủ pháp luật cơ bản nhằm đáp ứng kỳ vọng của các bên liên quan bên ngoài (khách hàng, cộng đồng) và các bên liên quan bên trong, tạo nền tảng cho sự phát triển thương hiệu bền vững.
4. Lý thuyết về trách nhiệm nghiêm ngặt (Strict Liability Theory): Xác lập nguyên tắc pháp lý buộc tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh phải bồi thường thiệt hại phát sinh từ sản phẩm có khuyết tật mà người tiêu dùng không cần chứng minh yếu tố lỗi chủ quan hay sự bất cẩn của thương nhân.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án là công trình nghiên cứu khoa học pháp lý định tính, sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

• Phương pháp phân tích, tổng hợp và so sánh: Vận dụng xuyên suốt các chương để mổ xẻ nội dung các quy phạm pháp luật, đối chiếu quy định của pháp luật Việt Nam với chuẩn mực quốc tế (Hướng dẫn của Liên hợp quốc) và pháp luật các nước (Mỹ, Úc, Canada, Malaysia, Ấn Độ...).
• Phương pháp kết hợp lý luận với phân tích quy định của pháp luật: Được áp dụng trọng tâm tại Chương 3 để đánh giá thực trạng các quy phạm điều chỉnh trách nhiệm của thương nhân trong bối cảnh hội nhập quốc tế và chuyển đổi số.
• Phương pháp hệ thống hóa: Được sử dụng để phân loại các nhóm trách nhiệm, các chế tài và cơ chế can thiệp của cơ quan quản lý nhà nước cũng như các tổ chức xã hội.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Văn bản quy phạm pháp luật: Hiến pháp, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010, Luật Thương mại năm 2005, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng dân sự, Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa, Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật.
• Báo cáo tổng kết thực tiễn: Dữ liệu thanh tra, kiểm tra của Bộ Khoa học và Công nghệ, báo cáo thực thi của Cục Quản lý cạnh tranh (nay là Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng) thuộc Bộ Công Thương.
• Tài liệu học thuật và văn kiện quốc tế: Các ấn phẩm của Ngân hàng Thế giới (World Bank), OECD, Liên đoàn Người tiêu dùng Quốc tế (IOCU), Tổ chức Người tiêu dùng Ấn Độ (CUTS) và các sách chuyên khảo, bài báo trên các tạp chí pháp lý uy tín.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến 4 mảng đề tài: bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, trách nhiệm của thương nhân, quản lý nhà nước về trách nhiệm thương nhân và giải quyết tranh chấp tiêu dùng. Trên cơ sở đó, tác giả chỉ ra các điểm đã đạt được cùng những hạn chế của các nghiên cứu tiền nhiệm, đồng thời xác lập 4 cơ sở lý thuyết (hợp đồng, bất cân xứng thông tin, CSR, trách nhiệm nghiêm ngặt), 3 câu hỏi nghiên cứu và 1 giả thuyết nghiên cứu nhằm định hướng cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Những vấn đề lý luận pháp luật về trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng

Chương 2 tập trung xây dựng hệ thống khái niệm và khung lý luận nền tảng:

• Về khái niệm người tiêu dùng: Tác giả phân tích khái niệm dưới góc độ kinh tế học và pháp lý. Dẫn chiếu Hướng dẫn của Liên hợp quốc (1985, sửa đổi 2015) với 8 quyền cơ bản của người tiêu dùng. Luận án chỉ ra điểm đặc thù của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 khi quy định người tiêu dùng bao gồm cả "tổ chức" mua, sử dụng hàng hóa cho mục đích sinh hoạt, đồng thời phân tích tính bất cập trong việc chưa tách bạch rõ địa vị pháp lý giữa "người mua" và "người sử dụng".
• Về khái niệm thương nhân kinh doanh hàng hóa: Căn cứ quy định tại khoản 2 Điều 3 Luật năm 2010, chủ thể này bao gồm cả thương nhân theo Luật Thương mại năm 2005 và cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên không phải đăng ký kinh doanh.
• Nội dung các loại trách nhiệm: Hệ thống hóa thành 6 nhóm nghĩa vụ pháp lý bắt buộc:
  1. Trách nhiệm bảo vệ thông tin người tiêu dùng.
  2. Trách nhiệm cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác về hàng hóa, điều kiện giao dịch chung và hợp đồng theo mẫu.
  3. Trách nhiệm liên đới của bên thứ ba trong việc cung cấp thông tin.
  4. Trách nhiệm cung cấp bằng chứng giao dịch.
  5. Trách nhiệm bảo hành hàng hóa.
  6. Trách nhiệm thu hồi hàng hóa có khuyết tật và bồi thường thiệt hại do sản phẩm có khuyết tật gây ra (trách nhiệm sản phẩm).
• Các yếu tố tác động: Bao gồm điều kiện phát triển kinh tế thị trường, mức độ hoàn thiện thể chế pháp trị, sự phát triển của công nghệ và nhận thức của cộng đồng xã hội.

Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật về trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng

Chương 3 đánh giá hệ thống quy phạm pháp luật thực định và hoạt động thực thi qua 12 năm áp dụng Luật năm 2010:

Nhóm nội dung pháp lý	Thực trạng quy định pháp luật thực định	Bất cập, tồn tại trong thực tiễn áp dụng
Bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng	Đã quy định nghĩa vụ thông báo mục đích, xin phép và bảo đảm an toàn dữ liệu.	Thiếu cơ chế kiểm soát kỹ thuật đối với môi trường mạng xã hội; chưa áp dụng đầy đủ bộ nguyên tắc thực hành thông tin đúng mực (FIPPs); chế tài xử lý rò rỉ dữ liệu còn thấp.
Cung cấp thông tin và điều kiện giao dịch	Quy định về nhãn mác, giá cả, hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung phải đăng ký.	Thương nhân thường sử dụng điều khoản miễn trừ trách nhiệm tinh vi; việc cảnh báo rủi ro theo khoản 3 Điều 12 thiếu tính khả thi đối với các hộ kinh doanh nhỏ lẻ.
Chất lượng, bảo hành và thu hồi sản phẩm lỗi	Quy định trách nhiệm thu hồi hàng hóa khuyết tật và bồi thường thiệt hại theo nguyên tắc không cần chứng minh lỗi.	Tỷ lệ vi phạm đo lường (28%) và chất lượng (17%) còn cao; quy trình thu hồi hàng hóa có khuyết tật trên thực tế còn mang tính hình thức, thiếu cơ chế giám sát độc lập.
Thiết chế giải quyết tranh chấp tiêu dùng	Thừa nhận 4 phương thức: Thương lượng, Hòa giải, Trọng tài, Tòa án.	Quy định không cho phép thương lượng với vụ việc nhiều người; trọng tài thương mại không phù hợp với tranh chấp nhỏ lẻ; thủ tục rút gọn tại Tòa án khó thực thi do thiếu đồng bộ với Bộ luật Tố tụng dân sự.

Chương 4: Định hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật và thực thi pháp luật về trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng

Chương 4 đề xuất định hướng và các nhóm giải pháp đồng bộ:

• Định hướng hoàn thiện: Phù hợp với chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; thích ứng với chuyển đổi số, thương mại điện tử; hài hòa với các cam kết quốc tế và đề cao quyền con người.
• Giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật:
  • Sửa đổi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo hướng bổ sung các hành vi bị cấm mới trong kinh doanh số.
  • Chuẩn hóa khái niệm người tiêu dùng, làm rõ trách nhiệm của các bên trung gian trong thương mại điện tử.
  • Cụ thể hóa trách nhiệm thu hồi hàng hóa khuyết tật và trách nhiệm bảo hành.
  • Hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ dữ liệu người tiêu dùng theo chuẩn FIPPs.
• Giải pháp hoàn thiện cơ chế thực thi:
  • Nâng cao năng lực và thẩm quyền xử phạt của cơ quan quản lý nhà nước (Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng, lực lượng Quản lý thị trường).
  • Tăng cường địa vị pháp lý và nguồn lực cho Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (VINASTAS), đặc biệt là quyền đại diện khởi kiện tập thể vì lợi ích công cộng.
  • Sửa đổi các quy định tố tụng nhằm tạo điều kiện áp dụng thủ tục rút gọn một cách thực chất đối với các vụ án tiêu dùng có giá trị tranh chấp nhỏ.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận

1. Luận án luận giải một cách có hệ thống trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng như một nghĩa vụ pháp lý gốc, phát sinh ngay từ thời điểm thương nhân tiến hành hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh chứ không chỉ giới hạn khi có hành vi vi phạm hay tranh chấp.
2. Làm rõ bản chất giao thoa giữa luật tư và luật công trong việc điều chỉnh quan hệ tiêu dùng: Xác lập trách nhiệm dân sự bồi thường thiệt hại (luật tư) kết hợp với sự can thiệp điều tiết, kiểm soát hành chính của Nhà nước (luật công) nhằm bù đắp vị thế yếu thế của người tiêu dùng.
3. Phân tích các chiều kích tác động qua lại giữa Nhà nước, hiệp hội xã hội và thương nhân, khẳng định bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là một bộ phận của việc bảo đảm quyền công dân và quyền con người.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh toàn cảnh về thực trạng thi hành Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 qua 12 năm áp dụng, chỉ ra các khoảng trống pháp lý trước sự xuất hiện của các hành vi thương mại điện tử, quảng cáo hành vi trực tuyến và rò rỉ dữ liệu cá nhân.
2. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp trực tiếp đóng góp vào quá trình xây dựng dự án Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (sửa đổi) được Quốc hội khóa XV xem xét.
3. Đề xuất giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn trong hoạt động tố tụng tư pháp, xác lập cơ chế khởi kiện tập thể và thủ tục rút gọn dành riêng cho các tranh chấp tiêu dùng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài: Do phạm vi xác định tập trung chủ yếu vào nhóm đối tượng là "hàng hóa", các khía cạnh trách nhiệm của thương nhân trong lĩnh vực cung ứng dịch vụ thương mại đặc thù (như tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, dịch vụ số) chưa được phân tích sâu. Thời điểm nghiên cứu hoàn thành vào năm 2022 khi dự thảo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (sửa đổi) đang trong quá trình chuẩn bị trình Quốc hội, do đó chưa thể đánh giá tác động thực tế của văn bản luật sau khi được ban hành chính thức.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Tiếp tục theo dõi, đánh giá thực tiễn thi hành Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng mới; mở rộng nghiên cứu trách nhiệm của thương nhân đối với người tiêu dùng trong các mô hình kinh doanh nền tảng số xuyên biên giới, trí tuệ nhân tạo và kinh tế tuần hoàn.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan lập pháp và cơ quan quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở lý luận và luận cứ thực tiễn phục vụ việc hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật, nghị định hướng dẫn thi hành Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; hỗ trợ Bộ Công Thương và các cơ quan thanh tra chuyên ngành nâng cao hiệu quả thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm.
• Đối với các cơ sở đào tạo và nghiên cứu: Là tài liệu tham khảo chuyên khảo trong giảng dạy, học tập các học phần Luật Kinh tế, Luật Thương mại, Pháp luật về quyền con người ở các bậc đại học và sau đại học; là nguồn tài liệu hữu ích cho việc biên soạn giáo trình, tài liệu hướng dẫn.
• Đối với tổ chức xã hội và cộng đồng thương nhân: Giúp các tổ chức như Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nâng cao năng lực trợ giúp pháp lý và khởi kiện bảo vệ cộng đồng; đồng thời hỗ trợ các doanh nghiệp xây dựng quy trình kiểm soát rủi ro pháp lý, thực hiện đúng các chuẩn mực trách nhiệm xã hội và nâng cao năng lực cạnh tranh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án chỉ ra điểm bất cập nào trong khái niệm "người tiêu dùng" theo Luật năm 2010?

Luận án chỉ ra hai điểm bất cập chính: Thứ nhất, việc luật quy định người tiêu dùng bao gồm cả "tổ chức" làm mất đi tính cân bằng bản chất của quan hệ tiêu dùng (vốn coi người tiêu dùng là cá nhân yếu thế), dẫn đến nguy cơ phân tán nguồn lực bảo vệ của Nhà nước sang các quan hệ thương mại thông thường. Thứ hai, luật chưa phân định rành mạch giữa tư cách "người mua" và "người sử dụng", gây lúng túng cho các cơ quan giải quyết tranh chấp khi người chịu thiệt hại thực tế là người sử dụng nhưng không trực tiếp đứng tên mua hàng.

2. Bốn cơ sở lý thuyết nền tảng mà luận án áp dụng là gì?

Bốn cơ sở lý thuyết được tác giả sử dụng gồm: (1) Lý thuyết về hợp đồng; (2) Lý thuyết bất cân xứng thông tin; (3) Lý thuyết về trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp (CSR); (4) Lý thuyết về trách nhiệm nghiêm ngặt (trách nhiệm sản phẩm không phụ thuộc vào yếu tố lỗi của thương nhân).

3. Số liệu thực tế nào được tác giả sử dụng để minh chứng cho vi phạm của thương nhân?

Tác giả trích dẫn kết quả tổng kiểm tra của Bộ Khoa học và Công nghệ, phản ánh khoảng 28% cơ sở kinh doanh sai phạm về đo lường (với mức sai số có nơi gần 10%) và 17% cơ sở kinh doanh có vi phạm về chất lượng sản phẩm, hàng hóa.

4. Luận án đề xuất giải pháp gì đối với việc giải quyết tranh chấp tiêu dùng tại Tòa án?

Luận án đề xuất hoàn thiện sự tương thích giữa Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và Bộ luật Tố tụng dân sự nhằm áp dụng thực chất thủ tục rút gọn cho các vụ án tiêu dùng có giá trị nhỏ; đồng thời thiết lập cơ chế trao quyền đại diện cho các tổ chức xã hội bảo vệ người tiêu dùng (như VINASTAS) được đứng ra khởi kiện tập thể để bảo vệ lợi ích công cộng của nhiều người tiêu dùng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Dương Đức Hải là công trình khoa học chuyên khảo nghiên cứu toàn diện về trách nhiệm của thương nhân kinh doanh hàng hóa đối với người tiêu dùng theo pháp luật Việt Nam. Dựa trên việc kết hợp 4 khung lý thuyết nền tảng với phương pháp nghiên cứu định tính và so sánh pháp luật, tác giả đã làm sáng tỏ bản chất pháp lý của mối quan hệ bất đối xứng giữa thương nhân và người tiêu dùng. Luận án chỉ rõ những lỗ hổng trong hệ thống pháp luật thực định và thực tiễn thi hành Luật năm 2010, qua đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ về lập pháp, tư pháp và nâng cao vai trò của các tổ chức xã hội nhằm cân bằng quyền lợi các bên trong nền kinh tế thị trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết nghiên cứu đề tài luận án Chương 2: Những vấn đề lý luận pháp luật về trách nhiệm của thương nhân KDHH đối với NTD Chương 3: Thực trạng pháp luật và thực thi pháp luật về trách nhiệm của thương nhân KDHH đối với NTD Chương 4: Định hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật và thực thi pháp luật về trách nhiệm của thương nhân KDHH đối với NTD 8 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án Trong những năm gần đây, hoạt động thƣơng mại ngày càng phát triển với sự tham gia đông đảo của các tổ chức, cá nhân KDHĐ và các tổ chức, cá nhân tiêu dùng hàng hóa. Trong quan hệ thƣơng mại, khách hàng (hay NTD) là chủ thể quyết định sự tồn tại và phát triển của cá nhân, tổ chức kinh doanh. Mối quan hệ giữa hai nhóm chủ thể càng trở nên phức tạp khi hoạt động thƣơng mại diễn ra ngày càng phổ biến với những phƣơng thức giao dịch đa dạng.

Do vậy, yêu cầu cấp thiết với mỗi quốc gia là phải xây dựng và hoàn thiện các chế định pháp lý nhằm điều chỉnh mối quan hệ nói trên để hài hòa quyền và lợi ích của cả hai nhóm chủ thể là ngƣời kinh doanh và NTD. Trong mối quan hệ tiêu dùng, QLNTD chỉ đƣợc bảo đảm khi vấn đề trách nhiệm của thƣơng nhân đƣợc luật hóa, đây là căn cứ pháp lý để BVQLNTD và nâng cao trách nhiệm của thƣơng nhân trong hoạt động kinh doanh. Trên thế giới, nhiều quốc gia (tiêu biểu như Anh, Pháp, Mỹ, Ấn Độ, Singapore.) đã xây dựng và hoàn thiện pháp luật bảo đảm tối đa quyền, nâng cao lợi ích cho NTD thông qua quy định trách nhiệm của thƣơng nhân gắn liền với các trách nhiệm bảo đảm chất lƣợng sản phẩm, cung cấp thông tin về chất lƣợng sản phẩm hay trách nhiệm trong các hoạt động BVQLNTD. Tại Việt Nam, tiếp thu và học hỏi kinh nghiệm quốc tế, trách nhiệm của thƣơng nhân nói chung và thƣơng nhân KDHH nói riêng đã đƣợc luật hoá trong các văn bản pháp luật về thƣơng mại, doanh nghiệp, cạnh trạnh, BVQLNTD.

và một số văn bản hƣớng dẫn liên quan khác. Qua nhiều năm thực hiện, mặc dù đã có các quy phạm pháp luật điều chỉnh về trách nhiệm của thƣơng nhân đối với NTD nhƣng vị thế giữa hai chủ thể này chƣa khi nào đƣợc cân bằng thỏa đáng. Bên cạnh đó, các quy định về trách nhiệm của 9 thƣơng nhân đối với NTD còn chồng chéo, mâu thuẫn, nhiều nội dung còn thiếu sót, chƣa phù hợp với thực tiễn đời sống kinh tế - xã hội. Những hạn chế trong hệ thống pháp luật thực định cùng những mặt trái của nền kinh tế thị trƣờng nhƣ vấn nạn hàng giả, hàng kém chất lƣợng, thực phẩm bẩn, tình trạng lừa dối khách hàng, kinh doanh gian lận.

là những nguyên nhân gây ảnh hƣởng tới lợi ích của NTD khi tham gia quan hệ mua - bán với các chủ thể kinh doanh. Nhƣ vậy, trách nhiệm của thƣơng nhân nói chung và thƣơng nhân KDHH nói riêng đối với NTD là những khía cạnh nghiên cứu tuy mới nhƣng đƣợc nhiều học giả ở các quốc gia trên thế giới quan tâm sâu sắc và có những hƣớng nghiên cứu khác nhau và đƣợc tiếp cận dƣới góc độ các vấn đề: (1) Bảo vệ quyền lợi NTD; (2) Trách nhiệm của thƣơng nhân; (3) Pháp luật về trách nhiệm của thƣơng nhân; Quản lý nhà nƣớc về trách nhiệm của thƣơng nhân; (4) Giải quyết tranh chấp giữa thƣơng nhân với NTD. Các nội dung này có mối quan hệ biện chứng và thƣờng đƣợc lồng ghép trong các công trình nghiên cứu trên cả ba phƣơng diện lý luận, thực tiễn và giải pháp. Tình hình nghiên cứu những vấn đề lý luận liên quan đến đề tài Luận án Cuốn cẩm nang The Oxford Handbook of Corporate Social Responsibility (tạm dịch: “Cẩm nang về Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp”), Oxford University (2019) nghiên cứu, đánh giá, bình luận có tính học thuật nhằm hƣớng tới việc trả lời câu hỏi: Trách nhiệm kinh doanh của doanh nghiệp là gì? Cuốn cẩm nang bao quát các vấn đề từ quan hệ kinh doanh giữa doanh nghiệp với chính phủ, xã hội; khía cạnh đạo đức của doanh nghiệp, của nhà quản lý; các vấn đề về môi trƣờng, quản trị, toàn cầu hóa; vấn đề tranh luận giữa các Cổ đông của doanh nghiệp với NTD.

Điểm nổi bật của cuốn cẩm nang này là đã cung cấp những nghiên cứu mới với tƣ tƣởng, quan điểm rõ ràng xoay quanh trách nhiệm kinh doanh của doanh nghiệp 10 đối với xã hội và ở phạm vi hẹp hơn là trách nhiệm của thƣơng nhân đối với NTD [86]. Simon Whittaker, University of Oxford (2014), The development of product liability (tạm dịch:“Quá trình phát triển của chế định TNSP”). Cuốn sách do tác giả Simon Whittaker - trƣờng Đại học Oxford - làm chủ biên. Nhóm tác giả khẳng định chế định về TNSP, một loại trách nhiệm đặc thù của thƣơng nhân trong kinh doanh, liên quan đến các quy định về trách nhiệm bảo hành sản phẩm, chống sai sót, khiếm khuyết của sản phẩm, trách nhiệm bồi thƣờng thiệt hại do sản phẩm khiếm khuyết gây ra đối với NTD.

và sự phát triển của chế định này trong suốt tiến trình lịch sử. Đồng thời các tác giả cũng phân tích những khác biệt cơ bản về nội dung của chế định TNSP giữa các nƣớc trong khu vực Tây Âu nhƣ Anh, Pháp, Đức, Hà Lan, Ý, Tây Ban Nha. Đây là công trình nghiên cứu có tính tham khảo về lịch sử phát triển của chế định TNSP của thƣơng nhân ở một số quốc gia tiêu biểu trên thế giới [96]. Tác phẩm đƣợc xây dựng trên cơ sở nghiên cứu sự phát triển của hệ thống pháp luật về TNSP ở khu vực Trung Âu.

Nhóm tác giả thực hiện nhiều cuộc tham khảo nhằm so sánh các ƣu điểm, hạn chế về chế định TNSP giữa các nƣớc thuộc hệ thống xã hội chủ nghĩa với các nƣớc thuộc hệ thống tƣ bản chủ nghĩa. Qua đó, phân tích kinh nghiệm trong hoạt động BVQLNTD của các nƣớc thuộc hệ thống xã hội chủ nghĩa nhằm hoàn thiện pháp luật về TNSP của Trung Âu nói riêng và toàn Châu Âu nói chung. Nghiên cứu đặt ra yêu cầu cần thiết nhằm tạo nên sự hài hòa pháp luật giữa các nƣớc Châu Âu với các nƣớc xã hội chủ nghĩa về TNSP của thƣơng nhân đối với NTD [82]. Elisabet Garriga và Domènec Melé (2004), Corporate Social Responsibility Theories: Mapping the Territory (tạm dịch:“Học thuyết về 11 trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp – Các quan điểm và cách tiếp cận”).

Hai học giả cho rằng trách nhiệm xã hội, trách nhiệm kinh doanh của thƣơng nhân đƣợc tiếp cận dƣới nhiều góc độ khác nhau và là vấn đề phức tạp, gây nhiều tranh cãi bởi nội dung thƣờng không rõ ràng. Trong nghiên cứu này, học thuyết về trách nhiệm của thƣơng nhân đƣợc tiếp cận liên quan đến 04 nhóm: (1) các học thuyết về công cụ, trong đó doanh nghiệp đƣợc xem là công cụ để tạo ra sự thịnh vƣợng bằng việc thực hiện các hoạt động kinh doanh hƣớng tới NTD; (2) các học thuyết về chính trị, liên quan đến quyền lực của các tập đoàn kinh tế, các nhóm doanh nghiệp lớn sử dụng có trách nhiệm quyền lực của mình trên trƣờng chính trị; (3) các học thuyết tổng hợp, trong đó tập đoàn kinh tế và nhóm các doanh nghiệp lớn tập trung vào việc đáp ứng các nhu cầu thiết yếu của xã hội; (4) các học thuyết về đạo đức, dựa trên trách nhiệm đạo đức của tập đoàn kinh tế, thƣơng nhân, doanh nghiệp tác động đến NTD và xã hội. Các học giả cũng khẳng định cần phải tiếp nhận 04 nhóm học thuyết này tạo nên một chỉnh thể tổng hợp nhằm phát triển một học thuyết mới liên quan đến mối quan hệ giữa thƣơng nhân với xã hội và NTD [32]. Tác giả chỉ ra trách nhiệm kinh doanh đối với xã hội, đối với NTD của thƣơng nhân là hành vi thuộc về chuẩn mực đạo đức của doanh nghiệp nhằm tạo ra môi trƣờng kinh doanh trong sạch và có sự điều tiết hài hòa.

Đạo đức kinh doanh và trách nhiệm với cộng đồng NTD là yêu cầu cần thiết đối với các doanh nghiệp và thƣơng nhân bởi NTD luôn là đối tƣợng chịu sự chi phối rất lớn từ các thƣơng nhân trong hoạt động thƣơng mại. Howard Bowen’s cũng đƣa ra minh chứng thuyết phục về vị thế tƣơng phản giữa một bên là ngƣời kinh doanh với một bên là NTD và cộng đồng xã hội mà NTD luôn ở vị trí yếu thế hơn. Do vậy, cần phải có chính sách, thiết chế, quy phạm về đạo đức và pháp luật phù hợp để điều chỉnh để góp phần cân bằng vị thế giữa hai nhóm chủ thể này [62]. Rajyalakshmi Rao đƣa ra khái niệm và vai trò của NTD trong mối quan hệ với doanh nghiệp, thƣơng nhân KDHH.

Khách hàng (NTD) luôn đƣợc coi là “thượng đế” ở tất cả các hoạt động kinh doanh, thƣơng mại. Thƣơng nhân kinh doanh phải có trách nhiệm làm hài lòng khách hàng và tuyệt đối không viện dẫn bất cứ lý do gì để bao biện cho sự xâm phạm, lạm dụng đến các quyền, lợi ích của NTD. Rajyalakshmi Rao từng là Ủy viên của Ủy ban Giải quyết tranh chấp cho NTD của Ấn Độ nên ông cũng đƣa ra những kiến nghị và giải pháp quan trọng để cải thiện mối quan hệ giữa thƣơng nhân và NTD, góp phần nâng cao trách nhiệm và ý thức tích cực từ thƣơng nhân đối với NTD. Đây là một công trình nghiên cứu chứa đựng đầy đủ nguyên lý, lý thuyết căn bản về mối quan hệ thƣơng nhân – NTD trong hoạt động kinh doanh, thƣơng mại và tiêu thụ các sản phẩm, hàng hóa [93].

Subhabrata Bobby Banerjee (2007), Corporate Social Responsibility: The Good, the Bad and the Ugly (tạm dịch: “Những điểm tốt, chưa tốt và không ổn về Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp”). Học giả Subhabrata Bobby Banerjee phân tích các bài thuyết trình, các bài báo, bài luận về trách nhiệm của doanh nghiệp đối với xã hội và đối với NTD. Từ đó, học giả nhận định trách nhiệm của nhà kinh doanh không chỉ là một vấn đề xã hội mà còn là một vấn đề pháp lý cần đƣợc điều chỉnh bằng các quy định của pháp luật. Theo đó, việc ràng buộc trách nhiệm của thƣơng nhân với các quy định của pháp luật sẽ bảo vệ đƣợc NTD trong mối quan hệ mua bán hàng hoá với thƣơng nhân.