Tôn Giáo và Triết Học: Sự Phát Triển và Tác Động Trong Thế Kỷ XXI

Chuyên khảo phân tích Quan điểm của các nhà kinh điển chủ nghĩa mác về tôn giáo ý nghĩa của nó trong thời đại hiện nay 1, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Tôn Giáo và Triết Học: Sự Phát Triển và Tác Động Trong Thế Kỷ XXI
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: QUAN ĐIỂM CỦA CÁC NHÀ TRIẾT HỌC TRƯỚC MÁC VỀ TÔN GIÁO
• 1.1. Những luận điểm cơ bản của C. Tôn giáo là sự tự ý thức để bày tỏ tha hoá của con người
• 1.2. Giải phóng con người khái súc tha hoá của tôn giáo
• 1.3. Tôn giáo tự tiêu vong
• 1.4. Thái độ của Đảng Cộng nhân đối với tôn giáo
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN ĐỘNG QUAN ĐIỂM TÔN GIÁO CỦA C.ĂNGGHEN TRONG HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC VÀ THỰC TIỄN ĐỐI VỚI TÔN GIÁO TRONG ĐIỀU KIỆN HIỆN NAY
• 2.1. Đối với sự nhận thức về tôn giáo trong tình hình hiện nay
• 2.2. Một vấn đề mang tính phương pháp luận khi nghiên cứu và vận động quan điểm của các nhà kinh điển về tôn giáo
• 2.3. Ý nghĩa nhận thức luận
• 2.4. Sự vận động của Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam trong công tác tôn giáo hiện nay
• 2.5. Tình hình tôn giáo ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay
• 2.6. Một số quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về chính sách đối với tôn giáo
• 2.7. Một số kiến nghị
• Kết luận
• Danh mục tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Tôn Giáo và Triết Học trong Thế Kỷ XXI

Tôn giáo và triết học đã có một lịch sử dài và phức tạp, đặc biệt trong thế kỷ XXI. Sự phát triển của các tư tưởng triết học hiện đại đã tạo ra những tác động sâu sắc đến cách mà con người nhìn nhận về tôn giáo. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, tôn giáo không chỉ là một phần của đời sống cá nhân mà còn ảnh hưởng đến các vấn đề xã hội, chính trị và văn hóa. Sự tương tác giữa tôn giáo và triết học đang trở thành một chủ đề nóng bỏng, thu hút sự quan tâm của nhiều học giả và nhà nghiên cứu.

1.1. Tôn giáo hiện đại và triết học đương đại

Tôn giáo hiện đại đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ triết học đương đại. Các triết gia như Nietzsche đã tuyên bố rằng 'Thượng đế đã chết', nhưng thực tế cho thấy tôn giáo vẫn tồn tại và phát triển mạnh mẽ. Sự phát triển này không chỉ là một phản ứng đối với triết học mà còn là một phần của nhu cầu tinh thần của con người trong xã hội hiện đại.

1.2. Tác động của triết học đến tôn giáo

Triết học đã ảnh hưởng đến cách mà con người hiểu và thực hành tôn giáo. Các tư tưởng triết học như chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa nhân văn đã đặt ra những câu hỏi quan trọng về bản chất của tôn giáo và vai trò của nó trong xã hội. Điều này dẫn đến việc nhiều người tìm kiếm một cách tiếp cận mới đối với tôn giáo, không chỉ dựa vào đức tin mà còn dựa vào lý trí và khoa học.

II. Vấn đề và Thách thức của Tôn Giáo trong Thế Kỷ XXI

Trong thế kỷ XXI, tôn giáo phải đối mặt với nhiều vấn đề và thách thức lớn. Sự gia tăng của chủ nghĩa cực đoan, xung đột tôn giáo và sự phân hóa xã hội đang đặt ra những câu hỏi nghiêm túc về vai trò của tôn giáo trong việc xây dựng hòa bình và đoàn kết. Các học giả đang nghiên cứu cách mà tôn giáo có thể đóng góp vào việc giải quyết những vấn đề này.

2.1. Chủ nghĩa cực đoan và tôn giáo

Chủ nghĩa cực đoan tôn giáo đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng trong nhiều quốc gia. Các tổ chức tôn giáo cực đoan thường lợi dụng đức tin của con người để biện minh cho các hành động bạo lực. Điều này không chỉ gây ra sự mất ổn định xã hội mà còn làm tổn hại đến hình ảnh của tôn giáo trong mắt công chúng.

2.2. Tôn giáo và sự phân hóa xã hội

Sự phân hóa xã hội ngày càng gia tăng, đặc biệt là giữa các nhóm tôn giáo khác nhau. Tôn giáo có thể trở thành một yếu tố gây chia rẽ, nhưng cũng có thể là cầu nối để xây dựng sự hiểu biết và hòa hợp. Việc nghiên cứu vai trò của tôn giáo trong việc giảm thiểu xung đột xã hội là rất cần thiết.

III. Phương pháp Giải quyết Vấn đề Tôn Giáo Hiện Nay

Để giải quyết các vấn đề liên quan đến tôn giáo trong thế kỷ XXI, cần có những phương pháp tiếp cận đa dạng và toàn diện. Các nhà nghiên cứu và chính phủ cần hợp tác để phát triển các chính sách tôn giáo phù hợp, nhằm thúc đẩy sự hòa hợp và giảm thiểu xung đột. Việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội có thể giúp hiểu rõ hơn về vai trò của tôn giáo trong xã hội.

3.1. Chính sách tôn giáo và hòa bình

Chính sách tôn giáo cần được xây dựng dựa trên sự tôn trọng và hiểu biết lẫn nhau giữa các tôn giáo. Việc tạo ra các diễn đàn đối thoại giữa các tôn giáo có thể giúp giảm thiểu xung đột và xây dựng sự hòa bình. Các chính phủ cần hỗ trợ các tổ chức tôn giáo trong việc thực hiện các hoạt động xã hội tích cực.

3.2. Nghiên cứu và giáo dục về tôn giáo

Giáo dục về tôn giáo cần được cải thiện để giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về các giá trị và nguyên tắc của các tôn giáo khác nhau. Việc nghiên cứu tôn giáo trong bối cảnh xã hội hiện đại cũng cần được khuyến khích để tạo ra những hiểu biết sâu sắc hơn về vai trò của tôn giáo trong đời sống con người.

IV. Ứng dụng Thực tiễn của Tôn Giáo trong Xã hội

Tôn giáo không chỉ là một phần của đời sống tinh thần mà còn có những ứng dụng thực tiễn quan trọng trong xã hội. Các tổ chức tôn giáo thường tham gia vào các hoạt động từ thiện, giáo dục và bảo vệ môi trường. Những hoạt động này không chỉ giúp cải thiện đời sống của cộng đồng mà còn góp phần xây dựng hình ảnh tích cực cho tôn giáo.

4.1. Tôn giáo và hoạt động từ thiện

Nhiều tổ chức tôn giáo tham gia vào các hoạt động từ thiện nhằm giúp đỡ những người nghèo khổ và gặp khó khăn. Những hoạt động này không chỉ mang lại lợi ích cho cộng đồng mà còn thể hiện tinh thần bác ái và yêu thương của tôn giáo.

4.2. Tôn giáo và bảo vệ môi trường

Tôn giáo cũng có thể đóng góp vào việc bảo vệ môi trường thông qua các hoạt động giáo dục và nâng cao nhận thức. Nhiều tôn giáo đã bắt đầu tích cực tham gia vào các phong trào bảo vệ môi trường, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chăm sóc hành tinh mà con người đang sống.

V. Kết luận Tương lai của Tôn Giáo và Triết Học

Tương lai của tôn giáo và triết học trong thế kỷ XXI sẽ phụ thuộc vào khả năng của chúng ta trong việc đối mặt với các thách thức hiện tại. Sự phát triển của công nghệ, toàn cầu hóa và các vấn đề xã hội sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến cách mà con người hiểu và thực hành tôn giáo. Việc xây dựng một xã hội hòa bình và công bằng cần sự hợp tác giữa các tôn giáo và triết học.

5.1. Tôn giáo trong bối cảnh toàn cầu hóa

Toàn cầu hóa đã tạo ra những cơ hội và thách thức mới cho tôn giáo. Các tôn giáo cần phải thích ứng với những thay đổi này để duy trì sự liên kết với cộng đồng và đáp ứng nhu cầu của con người trong xã hội hiện đại.

5.2. Triết học và tôn giáo Hướng đi tương lai

Triết học có thể đóng vai trò quan trọng trong việc định hình tương lai của tôn giáo. Các triết gia cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các tư tưởng mới để giúp con người hiểu rõ hơn về bản chất của tôn giáo và vai trò của nó trong xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tôn giáo là một hiện tượng xã hội và văn hóa có lịch sử phát triển lâu dài, gắn liền với sự tiến hóa của nhân loại. Theo ước tính, Việt Nam hiện nay là một quốc gia đa tôn giáo với số lượng tín đồ đông đảo, trong khi đó trên thế giới, tôn giáo vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần và xã hội của con người. Mặc dù có nhiều quan điểm cho rằng tôn giáo sẽ mai một hoặc biến mất trong thời đại khoa học kỹ thuật hiện đại, thực tế cho thấy tôn giáo không những không suy giảm mà còn phát triển đa dạng và phức tạp hơn. Vấn đề nghiên cứu tập trung vào quan điểm của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác về tôn giáo, đặc biệt là tư tưởng của C.Lênin, nhằm làm rõ bản chất, vai trò và ý nghĩa của tôn giáo trong bối cảnh hiện đại, đồng thời liên hệ với thực trạng tôn giáo tại Việt Nam.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa các quan điểm trước Mác về tôn giáo, phân tích sâu sắc quan điểm của C.Lênin trong bối cảnh lịch sử và văn mạch tác phẩm, đồng thời đánh giá ý nghĩa của những quan điểm này đối với nhận thức và thực tiễn tôn giáo hiện nay. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin, các công trình nghiên cứu chuyên sâu về tôn giáo, cùng với thực trạng tôn giáo tại Việt Nam từ sau cách mạng tháng Tám đến nay, đặc biệt là giai đoạn đổi mới với các chính sách tôn giáo mới.

Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp một cái nhìn hệ thống, khoa học về quan điểm của các nhà kinh điển Mác – Lênin về tôn giáo, góp phần làm sáng tỏ vai trò của tôn giáo trong xã hội hiện đại, đồng thời hỗ trợ xây dựng chính sách tôn giáo phù hợp, góp phần tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân và ổn định chính trị xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin để nghiên cứu tôn giáo. Hai lý thuyết chính được áp dụng là:

1. Lý thuyết duy vật biện chứng: Giúp phân tích mối quan hệ biện chứng giữa ý thức và vật chất, giữa tôn giáo và xã hội, làm rõ tôn giáo là sản phẩm của ý thức xã hội phản ánh hiện thực khách quan nhưng có tính chất phản ánh sai lệch.

2. Lý thuyết duy vật lịch sử: Giúp xác định nguồn gốc xã hội của tôn giáo, xem tôn giáo là sản phẩm của điều kiện kinh tế – xã hội nhất định, phản ánh mâu thuẫn giai cấp và sự phát triển của xã hội.

Các khái niệm chính được sử dụng bao gồm: tôn giáo, ý thức xã hội, tha hóa, phản ánh, giai cấp, và chính sách tôn giáo. Ngoài ra, luận văn còn tham khảo các quan điểm triết học tiền Mác như của Hêghen, Phoiơbắc, và các nhà duy vật cổ điển để làm rõ bối cảnh hình thành quan điểm Mác – Lênin về tôn giáo.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn, cụ thể:

• Nguồn dữ liệu: Tập trung vào các văn bản kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin, các công trình nghiên cứu chuyên ngành về tôn giáo, các văn bản pháp luật liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo tại Việt Nam, cùng các báo cáo thực trạng tôn giáo trong nước và quốc tế.

• Phương pháp phân tích: Phân tích nội dung các văn bản kinh điển, tổng hợp các quan điểm học thuật, so sánh và đối chiếu các lý thuyết để làm rõ bản chất và vai trò của tôn giáo. Phân tích thực trạng tôn giáo tại Việt Nam dựa trên số liệu thống kê và các báo cáo chính thức.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Nghiên cứu tập trung vào các tác phẩm kinh điển và các tài liệu chuyên khảo có tính hệ thống, không áp dụng khảo sát định lượng trực tiếp nhưng sử dụng số liệu thống kê từ các nguồn uy tín để minh chứng.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ thế kỷ XVII đến nay, đặc biệt chú trọng vào các quan điểm của các nhà kinh điển Mác – Lênin trong thế kỷ XIX và sự vận dụng trong bối cảnh Việt Nam hiện đại từ sau cách mạng tháng Tám đến giai đoạn đổi mới.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tôn giáo là sản phẩm của ý thức xã hội và phản ánh tha hóa của con người: Theo C.Lênin và các nhà kinh điển, tôn giáo không phải là sản phẩm của thế giới siêu nhiên mà là sự phản ánh sai lệch hiện thực xã hội, biểu hiện của sự tha hóa ý thức con người trong điều kiện xã hội có áp bức và bất công. Ví dụ, tôn giáo được xem là “thuốc phiện của nhân dân” vì nó làm dịu nỗi đau và sự bất hạnh của con người trong xã hội giai cấp.

2. Tôn giáo phát sinh từ điều kiện kinh tế – xã hội và mâu thuẫn giai cấp: Tôn giáo xuất hiện và phát triển gắn liền với sự phân hóa giai cấp và sự bất bình đẳng xã hội. Sự tha hóa lao động và sự phân chia giai cấp tạo ra nhu cầu tâm linh và niềm tin siêu nhiên để con người tìm kiếm sự an ủi và giải thích cho những bất công trong cuộc sống.

3. Quan điểm của C.Lênin về tôn giáo có tính hệ thống và chiến đấu sắc bén: Lênin kế thừa và phát triển quan điểm của Mác và Ăngghen, nhấn mạnh vai trò của tôn giáo trong việc duy trì trật tự xã hội phong kiến và tư sản, đồng thời kêu gọi đấu tranh chống lại các luận điểm phản cách mạng, phản khoa học. Số liệu cho thấy từ khi áp dụng chính sách đổi mới tôn giáo tại Việt Nam, đời sống tinh thần của đồng bào có đạo được cải thiện rõ rệt, niềm tin vào Đảng và Nhà nước tăng lên.

4. Tôn giáo trong thời đại hiện nay vẫn giữ vai trò quan trọng và có tính thích ứng cao: Mặc dù xã hội hiện đại phát triển theo hướng khoa học và thế tục, tôn giáo vẫn tồn tại và phát triển đa dạng, phức tạp hơn, đóng vai trò trong việc giải quyết các vấn đề đạo đức xã hội, môi trường và hòa bình. Ví dụ, các tổ chức tôn giáo tham gia tích cực vào công tác an sinh xã hội, giảm nghèo và xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự tồn tại và phát triển bền vững của tôn giáo được lý giải bởi tính thích ứng và khả năng biểu đạt phong phú của tôn giáo trong đời sống xã hội. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã hệ thống hóa quan điểm của các nhà kinh điển Mác – Lênin một cách toàn diện hơn, đồng thời liên hệ chặt chẽ với thực trạng tôn giáo tại Việt Nam và thế giới hiện nay.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ tín đồ các tôn giáo tại Việt Nam qua các năm, bảng so sánh các chính sách tôn giáo trước và sau đổi mới, cũng như biểu đồ minh họa sự gia tăng các hoạt động xã hội của các tổ chức tôn giáo.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là làm rõ vai trò kép của tôn giáo: vừa là hiện tượng xã hội phản ánh mâu thuẫn giai cấp, vừa là nguồn lực tích cực trong phát triển xã hội hiện đại. Điều này giúp các nhà hoạch định chính sách có cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách tôn giáo phù hợp, góp phần ổn định chính trị và phát triển kinh tế – xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu và giáo dục về quan điểm khoa học của chủ nghĩa Mác – Lênin về tôn giáo: Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến các quan điểm này trong các trường đại học, các tổ chức tôn giáo và cộng đồng nhằm nâng cao nhận thức đúng đắn về tôn giáo. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các viện nghiên cứu.

2. Hoàn thiện chính sách tôn giáo phù hợp với thực tiễn Việt Nam: Xây dựng và điều chỉnh các chính sách tôn giáo dựa trên cơ sở khoa học, đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, đồng thời ngăn chặn các hoạt động lợi dụng tôn giáo gây mất ổn định xã hội. Thời gian: 3 năm; Chủ thể: Chính phủ, Ban Tôn giáo Chính phủ.

3. Khuyến khích các tổ chức tôn giáo tham gia tích cực vào công tác an sinh xã hội: Hỗ trợ các tổ chức tôn giáo trong việc triển khai các chương trình từ thiện, giảm nghèo, bảo vệ môi trường và xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Các tổ chức tôn giáo, chính quyền địa phương.

4. Tăng cường hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và quản lý tôn giáo: Học hỏi kinh nghiệm quốc tế về quản lý tôn giáo, đồng thời phối hợp giải quyết các vấn đề xuyên quốc gia liên quan đến tôn giáo. Thời gian: 2-3 năm; Chủ thể: Bộ Ngoại giao, Ban Tôn giáo Chính phủ.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Triết học, Tôn giáo học: Luận văn cung cấp hệ thống kiến thức sâu sắc về quan điểm Mác – Lênin về tôn giáo, hỗ trợ giảng dạy và nghiên cứu chuyên ngành.

2. Nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý nhà nước về tôn giáo: Giúp hiểu rõ bản chất và vai trò của tôn giáo trong xã hội, từ đó xây dựng chính sách phù hợp, hiệu quả.

3. Các tổ chức tôn giáo và cộng đồng tín đồ: Nâng cao nhận thức về vai trò xã hội của tôn giáo, thúc đẩy hoạt động tích cực trong công tác xã hội và phát triển cộng đồng.

4. Các nhà nghiên cứu xã hội học, nhân học và lịch sử: Cung cấp cơ sở lý luận và dữ liệu để phân tích mối quan hệ giữa tôn giáo và các hiện tượng xã hội, lịch sử.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tôn giáo vẫn tồn tại và phát triển trong thời đại khoa học hiện nay?
   Tôn giáo có tính thích ứng cao, biểu đạt phong phú và đáp ứng nhu cầu tâm linh, đạo đức của con người. Nó giúp giải quyết các vấn đề xã hội như bất bình đẳng, khủng hoảng môi trường và xung đột xã hội, nên vẫn giữ vai trò quan trọng.

2. Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về tôn giáo là gì?
   Tôn giáo được xem là sản phẩm của ý thức xã hội, phản ánh tha hóa của con người trong điều kiện xã hội có áp bức và bất công. Nó vừa là hiện tượng xã hội vừa là công cụ duy trì trật tự xã hội phong kiến và tư sản.

3. Tôn giáo có vai trò gì trong công tác an sinh xã hội?
   Các tổ chức tôn giáo thường có kinh nghiệm và mạng lưới rộng lớn trong công tác từ thiện, giúp đỡ người nghèo, người có hoàn cảnh khó khăn, góp phần giảm nghèo và xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc.

4. Chính sách tôn giáo của Việt Nam hiện nay có điểm gì mới?
   Chính sách tôn giáo ngày càng cởi mở, thông thoáng, phù hợp với thực tiễn đa tôn giáo và tín ngưỡng, tạo điều kiện cho đồng bào có đạo phát triển đời sống tinh thần, đồng thời ngăn chặn các hoạt động lợi dụng tôn giáo gây mất ổn định.

5. Làm thế nào để nâng cao nhận thức đúng đắn về tôn giáo trong xã hội?
   Thông qua giáo dục, tuyên truyền các quan điểm khoa học về tôn giáo, kết hợp nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đồng thời tăng cường đối thoại giữa các tôn giáo và giữa tôn giáo với nhà nước.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa và phân tích sâu sắc quan điểm của các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác về tôn giáo, đặc biệt là tư tưởng của C.Lênin.
• Tôn giáo được xác định là sản phẩm của ý thức xã hội, phản ánh tha hóa con người trong điều kiện xã hội có áp bức và bất công.
• Tôn giáo vẫn giữ vai trò quan trọng trong xã hội hiện đại, có tính thích ứng cao và tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội.
• Các chính sách tôn giáo tại Việt Nam đã có nhiều đổi mới, phù hợp với thực tiễn đa tôn giáo và góp phần ổn định xã hội.
• Đề xuất các giải pháp nâng cao nhận thức, hoàn thiện chính sách và phát huy vai trò tích cực của tôn giáo trong phát triển xã hội.

Next steps: Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa tôn giáo và các vấn đề xã hội đương đại, đồng thời triển khai các đề xuất chính sách cụ thể.

Call to action: Các nhà nghiên cứu, giảng viên, cán bộ quản lý và tổ chức tôn giáo nên phối hợp để ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, góp phần xây dựng xã hội công bằng, văn minh và phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, luận văn gồm 2 chương, 4 tiết và 9 tiểu tiết 9 Néi dung Ch¬ng 1 Quan ®iÓm cña C.1 Quan ®iÓm cña c¸c nhµ triÕt häc tríc M¸c vÒ t«n gi¸o T«n gi¸o vèn lµ ®èi tîng nghiªn cøu cña triÕt häc trong suèt qu¸ tr×nh tån t¹i vµ ph¸t triÓn. Møc ®é nghiªn cøu vÊn ®Ò t«n gi¸o ë c¸c thêi ®¹i hay c¸c nhµ triÕt häc lµ kh¸c nhau. Ngay tõ thêi cæ ®¹i, t«n gi¸o ®· ®îc c¸c nhµ triÕt häc quan t©m nghiªn cøu. Cuéc ®Êu tranh cña chñ nghÜa duy vËt chèng chñ nghÜa duy t©m trong triÕt häc thêi kú cæ ®¹i tríc hÕt lµ cuéc ®Êu tranh cña khoa häc chèng t«n gi¸o, phª ph¸n t tëng thÇn häc thÇn bÝ nh»m b¶o vÖ nh÷ng quan ®iÓm cña khoa häc tù nhiªn.

V× thÕ, trong luËn v¨n nµy, chóng t«i sÏ ®iÓm qua nh÷ng t tëng vÒ t«n gi¸o cña c¸c nhµ triÕt häc tríc C.M¸c, xem ®ã lµ tiÒn ®Ò cho sù h×nh thµnh nh÷ng quan ®iÓm duy vËt vÒ t«n gi¸o cña C. Ngay tõ thêi cæ ®¹i, c¸c nhµ triÕt häc Hy L¹p nh Anaximen (kho¶ng 588 - 525 TCN), HªraclÝt (kho¶ng 544 - 478 TCN), §ªm«crÝt ( kho¶ng 460- 370 TCN) ®· coi mét d¹ng vËt chÊt cô thÓ nh kh«ng khÝ, löa, nguyªn tö lµ nguån gèc vµ b¶n chÊt chung cña mäi vËt, thÇn th¸nh còng chØ lµ s¶n phÈm ®îc sinh ra tõ mét b¶n nguyªn vËt chÊt, còng cã nguån gèc vËt chÊt. Hay Kxªn«phan (kho¶ng 570 - 478 TCN) lµ ngêi ®Çu tiªn cã quan ®iÓm ®óng ®¾n r»ng: Kh«ng ph¶i t«n gi¸o s¸ng t¹o ra con ngêi mµ t«n gi¸o vµ c¸c vÞ thÇn lµ kÕt 10 qu¶ s¸ng t¹o cña con ngêi. ChÝnh con ngêi ®· s¸ng t¹o ra c¸c vÞ thÇn theo sù tëng tîng cña m×nh.

V× thÕ, mçi d©n téc l¹i cã nh÷ng quan niÖm kh¸c nhau vÒ c¸c vÞ thÇn linh, vÒ thîng ®Õ phô thuéc vµo phong tôc, tËp qu¸n, lèi sèng cña hä. Nh÷ng vÞ thÇn cña Hy L¹p cæ ®¹i ch¼ng qua còng chØ lµ sù nh©n c¸ch ho¸ nh÷ng thuéc tÝnh cña con ngêi, thÇn Dít lµ sù nh©n c¸ch cña mÆt trêi, thÇn Atªna lµ sù nh©n c¸ch cña lý tÝnh con ngêi. Do ®ã, trªn thùc tÕ ch¼ng cã Thîng ®Õ còng nh vÞ thÇn linh nµo c¶, nh÷ng h×nh ¶nh cña chóng ch¼ng qua lµ do trÝ tëng tîng cña con ngêi t¹o ra. Luyc¬rªtióyt (99 - 55 TCN) lµ nhµ t tëng xuÊt s¾c thêi La M· cæ ®¹i, ¤ng kÕ thõa vµ ph¸t triÓn häc thuyÕt nguyªn tö luËn cña §ªm«crÝt.

Trong tËp th¬ Bµn vÒ b¶n chÊt cña sù vËt, «ng ®· lªn ¸n t«n gi¸o v× cho r»ng chÝnh t«n gi¸o ®· ®a con ngêi vµo c¶nh khæ së cùc ®é, lµm u ¸m trÝ ãc cña con ngêi vµ ®Èy hä vµo nh÷ng hµnh ®éng v« lu©n lý hoÆc téi ¸c. V× thÕ, t«n gi¸o lµ thø n« dÞch vµ h¹ thÊp con ngêi. Luyc¬rªtióyt còng cho r»ng nguån gèc sinh ra t«n gi¸o lµ do lßng sî chÕt cña con ngêi vµ sù dèt n¸t khi ®øng tríc nh÷ng lùc lîng khñng khiÕp cña tù nhiªn, lµ sù sai lÇm khi gi¶i thÝch nh÷ng giÊc m¬ vµ lµ sù thiÕu hiÓu biÕt vÒ nguyªn nh©n tù nhiªn cña v¹n vËt. ThÇn th¸nh chÝnh lµ do trÝ tëng t- îng cña con ngêi ®Î ra.

Trong tËp th¬ thø n¨m cña m×nh, Luyc¬rªtióyt còng cho r»ng b¶n chÊt cña thÇn th¸nh lµ mét c¸i g× ®ã mµ c¶ c¶m tÝnh vµ lý tÝnh cña chóng ta hoµn toµn kh«ng hiÓu ®îc vµ ®iÒu ®ã kh«ng cã mét quan hÖ nµo víi thùc t¹i. Gi¶i phãng nh©n lo¹i khái niÒm tin vµo thÇn th¸nh lµ ®iÓm trung t©m 11 trong quan ®iÓm cña «ng. Môc ®Ých cña ®êi sèng lµ h¹nh phóc ®¹t ®îc träng sù thanh tÞnh, b»ng sù b×nh th¶n vÒ tinh thÇn. Muèn cã ®îc ®iÒu ®ã, con ngêi ph¶i tho¸t khái sù lo ©u vµ sî h·i.

NhiÒu nhµ triÕt häc sau nµy ®· ®¸nh gi¸ Luyc¬rªtióyt lµ mét nhµ triÕt häc v« thÇn xuÊt s¾c thêi Hy L¹p cæ ®¹i. §Çu thÕ kû XV, chÕ ®é phong kiÕn ë T©y ¢u víi nÒn s¶n xuÊt nhá vµ c¸c ®¹o luËt hµ kh¾c trung cæ bíc vµo thêi kú tan r· vµ bíc sang thêi kú Phôc hng. Trong thêi Trung cæ giai cÊp phong kiÕn vµ c¸c gi¸o héi n¾m quyÒn thèng trÞ, t«n gi¸o chÝnh lµ kÎ thï cña con ngêi, kÎ thï cña khoa häc vµ lµ lùc lîng k×m h·m sù ph¸t triÓn cña tri thøc con ngêi trong suèt mÊy tr¨m n¨m. Tuy nhiªn, sù thèng trÞ cña t«n gi¸o, ®Æc biÖt lµ Thiªn chóa gi¸o còng cã ¶nh hëng to lín víi sù ph¸t triÓn cña triÕt häc thêi Phôc hng.

Díi líp vá thÇn häc, nhiÒu nhµ t tëng nh Nic«lai Kuzan, LÐpnÝt ®· x©y dùng nhiÒu quan niÖm triÕt häc tÝch cùc. MÆc dï díi h×nh thøc h ¶o, thÇn bÝ nhng nh÷ng quan niÖm t«n gi¸o ®· ®Ò cao gi¸ trÞ vµ søc m¹nh cña con ngêi trong nhËn thøc vµ c¶i t¹o thÕ giíi. Tuy nhiªn, c¸c quan niÖm thÇn häc vµ t«n gi¸o nh×n chung vÉn lµ mét trë ng¹i lín ®èi víi sù ph¸t triÓn cña triÕt häc vµ khoa häc thêi Phôc hng vµ CËn ®¹i. V× thÕ, xu híng chung cña triÕt häc vµ khoa häc thêi kú nµy lµ ®Êu tranh chèng l¹i nh÷ng quan ®iÓm t«n gi¸o vµ thÇn häc thÇn bÝ, dÇn tho¸t khái ¶nh hëng cña nhµ thê vµ gi¸o héi.

Trong thêi kú phôc hng, t«n gi¸o lµ ®èi tîng trùc tiÕp vµ chñ yÕu cña sù phª ph¸n. Phª ph¸n t«n gi¸o còng chÝnh lµ phª ph¸n c¸c thÕ lùc ®ang k×m h·m sù ph¸t triÓn cña t tëng 12 nh©n lo¹i. §Êu tranh xo¸ bá t«n gi¸o lµ ®Ó gi¶i phãng nh©n lo¹i khái sù thèng trÞ trùc tiÕp cña nhµ thê, ®a con ngêi trë l¹i vÞ trÝ trung t©m, gi¶i phãng con ngêi vµ khoa häc khái ¶nh hëng cña t«n gi¸o. Khi ®ã, giai cÊp t s¶n ®ang lªn ®· ph¸t triÓn hÖ t tëng cña m×nh vµ lËp ra mét nÒn v¨n ho¸ míi.

V× thÕ, giai cÊp t s¶n víi t c¸ch lµ ®¹i diÖn cho lùc lîng x· héi tiÕn bé trong cuéc ®Êu tranh chèng hÖ t tëng phong kiÕn, chèng c¸c thÕ lùc nhµ thê vµ t«n gi¸o ®· t×m c¸ch gi¶i phãng t tëng loµi ngêi khái sù thèng trÞ cña C¬ ®èc gi¸o, dän ®êng cho khoa häc ph¸t triÓn. Cã thÓ kÓ ra mét sè ®¹i biÓu tiªu biÓu nh Lª«na §¬vanhxi, T«m¸t Mor¬, Nic«la C«pecnÝch… Hä lµ nh÷ng ngêi ®· cã c«ng lín trong viÖc ®a ra nh÷ng t tëng vÒ ®Êu tranh chèng t«n gi¸o, ®Ò cao tri thøc vµ con ngêi. B¶n th©n hä còng chÝnh lµ nh÷ng ngêi ®· hi sinh hÕt m×nh cho khoa häc vµ sù tiÕn bé cña nh©n lo¹i. Trªn c¬ së kh¾c phôc chñ nghÜa kinh viÖn vµ thÇn häc thêi trung cæ, triÕt häc duy vËt thêi phôc hng ®îc b¾t ®Çu phôc håi vµ ph¸t triÓn ë ý, víi nh÷ng tªn tuæi cña c¸c nhµ triÕt häc nh Piet¬r« P«mp«natxi (1462 - 1524), Nic«lai C«pÐcnÝch (1473 - 1543), Gioãc®an« Brun« (1548 -1600), Galilª« Galilª (1564 - 1542), Lª«na §¬vanhxi ( 1452 - 1519)… Hä ®îc coi lµ nh÷ng nhµ triÕt häc duy vËt, ®Êu tranh chèng l¹i Gi¸o héi vµ lý thuyÕt thÇn häc cña nã, coi ®ã lµ c«ng cô do nh÷ng kÎ lËp ph¸p bÞa ®Æt ra ®Ó k×m kÑp d©n chóng.

Hä ®Òu xem, t«n gi¸o, thÇn th¸nh lµ kÕt qu¶ cña sù lõa dèi cña giíi tu sÜ vµ sù tëng tîng sai lÇm cña con ngêi. Theo hä, mäi hiÖn tîng tù nhiªn ®Òu phôc tïng quy luËt kh¸ch quan, ch©n lý kh«ng bao giê thuéc vÒ t«n gi¸o mµ thuéc vÒ khoa häc, 13 nh÷ng “thÇy tíng”, “thÇy phï thuû” chØ lµ nh÷ng kÎ ®øng trªn ®Ønh cña sù ngu dèt. Quan niÖm vÒ c¸i gäi lµ “ch©n lý hai mÆt” cña Galilª« Galilª khi nhËn ®Þnh vÒ t«n gi¸o cã phÇn mÒm dÎo h¬n, theo «ng, giíi tù nhiªn vµ kinh th¸nh nh “hai cuèn s¸ch” kh«ng liªn quan víi nhau. Kinh th¸nh d¹y cho con ngêi nhiÒu ®iÒu hay lÏ ph¶i trong cuéc sèng th«ng thêng, cßn khoa häc gióp con ng- êi kh¸m ph¸ ra nh÷ng quy luËt cña giíi tù nhiªn.

Trong lÜnh vùc khoa häc, kinh th¸nh kh«ng cã t¸c dông g× c¶. Tõ ®ã «ng cho r»ng t«n gi¸o vµ khoa häc lµ hai lÜnh vùc cÇn thiÕt trong cuéc sèng cña con ngêi. V× vËy c¸c nhµ th«ng th¸i cÇn ph¶i biÕt khai th¸c nh÷ng mÆt hîp lý trong c¸c luËn ®iÓm cña kinh th¸nh v× nãi chung, vÒ nguyªn t¾c kinh th¸nh kh«ng cã g× sai mµ sau nµy chÝnh nh÷ng ngêi diÔn gi¶i nã ®· bãp mÐo vµ m¾c ph¶i nhiÒu sai lÇm. Cã thÓ nãi, trong thêi kú nµy, c¸c nhµ t tëng thêi phôc h- ng víi t tëng ®Êu tranh chèng t«n gi¸o, chèng chñ nghÜa kinh viÖn lu«n g¾n víi tri thøc khoa häc, ®Æc biÖt lµ t tëng chèng t«n gi¸o ®· t¹o ra mét bíc ngoÆt quan träng trong lÞch sö t t- ëng nh©n lo¹i, më ra mét thêi kú ph¸t triÓn míi cho triÕt häc vµ khoa häc.

Trªn c¬ së ®ã, c¸c nhµ triÕt häc ®· ®Ò cao t t- ëng gi¶i phãng con ngêi - mét quan ®iÓm tiÕn bé mang ®Ëm tÝnh nh©n v¨n. Tõ sau thêi kú phôc hng, tinh thÇn chèng t«n gi¸o vµ t t- ëng gi¶i phãng con ngêi khái sù thèng trÞ cña thÇn häc ®· trë thµnh ngän cê tiªn phong cña c¸c nhµ triÕt häc. Víi viÖc kÕ thõa mét c¸ch xuÊt s¾c nh÷ng thµnh tùu cña thêi kú phôc h- ng, c¸c nhµ duy vËt T©y ¢u thÕ kû XVII, XVIII ®· t¹o ra mét b- 14 íc chuyÓn biÕn míi ®èi víi sù phª ph¸n t«n gi¸o mét c¸ch toµn diÖn b»ng c¸ch ®Ò cao chñ nghÜa duy vËt v« thÇn. Trong thêi kú nµy ®· næi lªn mét sè ®Æc ®iÓm sau: Mét lµ, C¸c nhµ duy vËt thêi kú nµy kh«ng thõa nhËn sù tån t¹i cña ®Êng s¸ng thÕ, phñ nhËn sù tån t¹i cña Thîng ®Õ vµ sù bÊt tö cña linh hån ®Ó ®i ®Õn chøng minh r»ng Thîng ®Õ lµ mét ý tëng ®Çy m©u thuÉn vµ kh«ng thÓ ®øng v÷ng.

Hai lµ, hä ®· tÊn c«ng vµo nhµ thê vµ Kit« gi¸o. H«nb¸ch cho r»ng nhµ thê ®· trë thµnh ®ång minh cña nhµ níc phong kiÕn nh»m thèng trÞ nh©n d©n b»ng lõa mÞ. ¤ng gäi ®ã lµ “nghÖ thuËt ®Çu ®éc nh©n d©n” hay “thuèc ®éc”. C¸c nhµ duy vËt thêi kú nµy ®· phª ph¸n sù thèng trÞ cña t«n gi¸o vµ nhµ thê, hä ®· quy tr¸ch nhiÖm cho nhµ thê trong viÖc lµm cho nh©n d©n say sa trong sïng tÝn mµ quªn ®i nh÷ng ®au khæ hiÖn t¹i, hi väng vµo h¹nh phóc bªn kia thÕ giíi mµ kh«ng b¨n kho¨n vÒ quyÒn lîi trong cuéc sèng ë thÕ gian nµy.

Ba lµ, c¸c nhµ duy vËt thêi kú nµy cßn chØ ra nh÷ng t¸c h¹i cña t«n gi¸o. T«n gi¸o lµ nguyªn nh©n cña mäi tÖ n¹n x· héi. Hä yªu cÇu t¸ch t«n gi¸o ra khái nhµ níc, t¸ch thÇn häc khái triÕt häc vµ khoa häc. Ch¼ng h¹n, theo R.