Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Đặc điểm truyện kinh dị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX" được nghiên cứu sinh Võ Thị Bảy thực hiện tại Khoa Ngữ Văn, Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Phong Nam và TS. Hoàng Đức Khoa (bảo vệ năm 2023, chuyên ngành Văn học Việt Nam, mã số: 9.21).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong tiến trình lịch sử văn học dân tộc, mảng sáng tác về cái huyễn tưởng, siêu thực, phi lý là một hiện tượng văn học mang tính đặc thù. Ở giai đoạn đầu thế kỷ XX, khi văn học Việt Nam diễn ra sự thay đổi hệ hình từ trung đại sang hiện đại, bộ phận văn học huyễn tưởng, kinh dị đã tham gia đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa văn học. Mặc dù vậy, trong các công trình nghiên cứu và giáo trình lịch sử văn học, mảng sáng tác này thường bị xếp ở vị trí "bên lề", "ngoại vi", từng bị xem là thứ văn chương phóng phiếm, có hại cho sự giáo hóa con người.

Những thập niên gần đây, nghiên cứu về văn học kỳ ảo, kinh dị đã xuất hiện nhiều hơn nhưng phần lớn tập trung vào di sản truyền thống thời trung đại (truyền kỳ, chí quái). Mảng truyện kinh dị hiện đại nửa đầu thế kỷ XX vẫn còn nhiều khoảng trống: chưa có một định nghĩa rõ ràng với nội hàm khái niệm minh bạch; quan niệm của giới chuyên môn về diện mạo, đặc trưng loại hình và quy luật vận động còn phân tán; đối tượng chưa được khảo sát một cách đầy đủ và có hệ thống do những giới hạn về phương pháp tiếp cận.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích chính của luận án là làm rõ các đặc điểm cơ bản, quan trọng của truyện kinh dị Việt Nam trong bối cảnh văn học dân tộc nửa đầu thế kỷ XX. Để đạt được mục đích đó, luận án xác định và giải quyết ba nhiệm vụ cụ thể:

  1. Tiến hành nhận diện diện mạo và bản chất của truyện kinh dị Việt Nam trong hệ thống văn học dân tộc.
  2. Phác thảo quá trình vận động và phát triển của truyện kinh dị trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại.
  3. Trình bày tương đối đầy đủ các đặc trưng cơ bản của kiểu loại văn học này trên cả hai bình diện nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật, đồng thời giải quyết một số vấn đề mang tính lý luận thể loại liên quan.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Đặc điểm truyện kinh dị Việt Nam, được xác định là những tác phẩm văn xuôi viết bằng chữ quốc ngữ xuất hiện từ đầu thế kỷ XX trở về sau, phản ánh các hiện tượng dị thường, kỳ lạ, bí hiểm nhằm thể hiện phương thức nhận thức về nhân sinh và tạo cảm giác sợ hãi cùng khoái cảm thẩm mỹ cho người đọc.
  • Phạm vi tác giả và văn bản: Luận án tập trung khảo sát tác phẩm của các nhà văn tiêu biểu gồm Thế Lữ, TchyA Đái Đức Tuấn, Lan Khai, Nguyễn Tuân, Cung Khanh, Kim Ba, Thanh Tịnh, Bùi Hiển, Bình Nguyên Lộc, Đỗ Huy Nhiệm, Lý Văn Sâm... Văn bản khảo sát chủ yếu là các ấn phẩm xuất bản lần đầu. Ngoài ra, luận án mở rộng đối chiếu với văn học truyền kỳ, chí quái thời trung đại để làm rõ sự tiếp nối và cách tân.
  • Phạm vi thời gian: Nửa đầu thế kỷ XX, mốc giới hạn chính là từ năm 1954 trở về trước (có mở rộng khảo sát một số tác phẩm xuất bản sau mốc này khi xét thấy có sự tương đồng về phong cách, ngôn ngữ và nội dung).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước

Việc tìm hiểu văn học kỳ ảo, kinh dị ở Việt Nam được triển khai từ những năm 30 của thế kỷ XX, khi các sáng tác như "truyện kinh dị", "truyện đường rừng", "truyện ma" của Thế Lữ, Lan Khai, TchyA Đái Đức Tuấn, Nguyễn Tuân xuất hiện và định hình trên văn đàn. Qua các giai đoạn, giới nghiên cứu đã tiếp cận đối tượng theo hai hướng chính:

  1. Nghiên cứu lý luận và tiếp nhận: Khảo sát các vấn đề nguồn gốc, xuất xứ, quá trình hình thành, vai trò của yếu tố kỳ ảo, huyễn tưởng đối với đời sống văn hóa và tiến trình hiện đại hóa văn học.
  2. Nghiên cứu tác gia, tác phẩm cụ thể: Phần lớn các bài viết, tiểu luận, luận văn và luận án trước đây tập trung vào văn học trung đại hoặc khảo sát cục bộ một số tác giả tiêu biểu ở khu vực miền Bắc như Thế Lữ và Lan Khai.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tình hình nghiên cứu cho thấy giới chuyên môn đã thống nhất ở nhận định truyện kinh dị Việt Nam hình thành trên cơ sở mô phỏng truyện truyền kỳ dân tộc kết hợp tiếp biến văn học nước ngoài (đặc biệt là văn học phương Tây). Tuy nhiên, các công trình đi trước chưa xác lập được một hệ thống tiêu chí loại hình dứt khoát. Luận án lựa chọn giải quyết các khoảng trống sau:

  • Xác lập nội hàm khoa học cho khái niệm "truyện kinh dị Việt Nam".
  • Khắc phục tình trạng nghiên cứu rời rạc bằng việc dựng lại diện mạo hoàn chỉnh và tiến trình vận động qua các giai đoạn lịch sử của thể loại.
  • Phân tích toàn diện các giá trị nội dung (cảm quan hiện thực, dấu ấn văn hóa tâm linh, ký ức cộng đồng, tinh thần thời đại) và hình thức nghệ thuật (cốt truyện đơn tuyến giàu tính kịch, kết cấu truyện lồng truyện, ngôn ngữ ma quái và đối thoại kịch tính) trên bình diện thi pháp học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án tiếp cận đối tượng từ sự giao thoa của nhiều phân ngành lý thuyết:

  • Lý thuyết loại hình văn học: Phân loại truyện kinh dị như một tiểu loại nòng cốt thuộc loại hình văn học kỳ ảo/huyễn tưởng, xác định các tiêu chí phân định thể loại dựa trên chức năng thẩm mỹ và phương thức phản ánh.
  • Văn hóa học: Khảo sát các trầm tích văn hóa, tín ngưỡng dân gian, quan niệm luân hồi, linh hồn và phong tục tập quán của người Việt được khúc xạ qua lăng kính kinh dị.
  • Tự sự học và Thi pháp học: Phân tích cấu trúc cốt truyện, điểm nhìn trần thuật, nghệ thuật tổ chức văn bản và hệ thống từ ngữ nghệ thuật.

Phương pháp nghiên cứu

Để xử lý nguồn ngữ liệu văn xuôi nghệ thuật mang tính đặc thù, luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính chuyên ngành văn học:

Nhóm phương pháp Mục đích ứng dụng cụ thể trong luận án
Phương pháp nghiên cứu loại hình Xác định vị trí của truyện kinh dị trong hệ thống văn học kỳ ảo; xác lập các tiêu chí đặc trưng về thể loại.
Phương pháp phân tích - tổng hợp Mổ xẻ các tầng bậc nội dung tư tưởng, thế giới hình tượng, kết cấu và ngôn ngữ của từng tác phẩm để đúc kết thành các luận điểm chung.
Phương pháp so sánh - đối chiếu So sánh truyện kinh dị nửa đầu thế kỷ XX với văn học truyền kỳ, chí quái trung đại nhằm chỉ ra sự kế thừa truyền thống và tiếp biến ảnh hưởng phương Tây.
Phương pháp nghiên cứu trường hợp Khảo sát sâu các sáng tác tiêu biểu của từng tác gia đại diện như Thế Lữ, Lan Khai, TchyA Đái Đức Tuấn, Nguyễn Tuân, Kim Ba, Thanh Tịnh, Bùi Hiển, Bình Nguyên Lộc...
Phương pháp cấu trúc - hệ thống Xem xét tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất giữa không gian, thời gian, nhân vật, cốt truyện và ngôn từ.
Phương pháp thống kê - mô tả Tập hợp, phân loại ngữ liệu văn bản, khảo sát tần suất xuất hiện của các lớp từ ngữ mang sắc thái rùng rợn, ma quái.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là các tác phẩm văn xuôi kinh dị viết bằng chữ quốc ngữ xuất bản trong giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX (đặc biệt là các bản in đầu tiên trước năm 1954) của các cây bút tiêu biểu ở cả ba miền. Nguồn tư liệu so sánh gồm các tác phẩm văn học truyền kỳ, truyện thần quái thời trung đại Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra của luận án

Chương này điểm lại lịch sử tiếp nhận và nghiên cứu văn học huyễn tưởng, kinh dị từ thập niên 1930 đến nay. Tác giả phân tích các khuynh hướng nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn, chỉ ra những thành tựu đã đạt được cùng những tồn tại cần giải quyết. Trên cơ sở đó, chương 1 xác định ba vấn đề nghiên cứu trọng tâm:

  • Xác lập nội hàm khái niệm và tiêu chí thể loại của truyện kinh dị Việt Nam.
  • Khảo sát các giá trị cốt lõi về nội dung tư tưởng, cảm quan hiện thực, dấu ấn lịch sử và đời sống tâm linh trong tác phẩm.
  • Làm rõ các đặc điểm nghệ thuật thể hiện qua cốt truyện, kết cấu văn bản và ngôn ngữ trần thuật.

Chương 2: Diện mạo và quá trình vận động của truyện kinh dị trong văn học Việt Nam

Chương 2 tập trung định danh thể loại và phân kỳ lịch sử phát triển của truyện kinh dị:

[Tiến trình vận động của truyện kinh dị Việt Nam]
  • Xác lập khái niệm: Truyện kinh dị Việt Nam là văn xuôi quốc ngữ kể về những hiện tượng dị thường, bí hiểm gây cảm giác sợ hãi; là phương thức tư duy về các chiều kích khác lạ của thế giới. Về mặt phân loại, truyện kinh dị là thành phần cốt lõi của văn học kỳ ảo.
  • Tiến trình vận động:
    • Giai đoạn trước 1954: Chia làm hai chặng gồm chặng trước 1930 (phôi thai, thử nghiệm các yếu tố kỳ quái) và chặng 1930 - 1954 (thời kỳ đỉnh cao rực rỡ với sự góp mặt của các cây bút tên tuổi, hoạt động báo chí xuất bản sôi động).
    • Giai đoạn từ 1954 đến đầu thế kỷ XXI: Sau năm 1954, thể loại rơi vào thoái trào do hoàn cảnh lịch sử; ở miền Bắc hầu như không phát triển, ở miền Nam duy trì nhưng ít thành tựu nổi bật. Đến cuối thế kỷ XX - đầu thế kỷ XXI, truyện kinh dị từng bước phục hồi với những đổi mới về quan niệm nghệ thuật và thi pháp thể loại.

Chương 3: Thế giới hình tượng và dấu ấn văn hóa, lịch sử trong truyện kinh dị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX

Chương này đi sâu phân tích thế giới nghệ thuật và các tầng nghĩa văn hóa - lịch sử:

  • Không gian nghệ thuật "xứ lạ": Không gian trong truyện kinh dị là sự kết hợp giữa địa lý hiện thực và cõi siêu hình, huyền thoại. "Xứ lạ" biểu hiện qua miền rừng núi thâm u, hang động bí hiểm, đền miếu linh thiêng, cõi âm, cõi Tiên. Đây là môi trường làm tiền đề cho sự xuất hiện của các biến cố dị thường, kích thích cảm giác vừa sợ hãi vừa tò mò của người đọc.
  • Hệ thống hình tượng nhân vật: Thế giới kinh dị được cấu thành bởi hai tuyến nhân vật dị thường đối lập:
    • Tuyến siêu việt: Các bậc siêu nhân, dị nhân, kỳ nhân mang năng lực và phẩm chất đặc biệt.
    • Tuyến hủy diệt: Các thế lực gây kinh sợ như ác quỷ (yêu, tinh, ma, mị, ranh, quái) và ác nhân chuyên gây tai họa cho con người.
    • Tuyến người bình thường: Đóng vai trò là nhân vật chứng kiến, dẫn dắt câu chuyện.
  • Dấu ấn văn hóa và lịch sử: Tác phẩm lưu giữ "ký ức văn hóa" cộng đồng qua các phong tục, tập quán, niềm tin vào sự tồn tại của linh hồn và sự biến hóa sau cái chết. Đồng thời, tác phẩm phản ánh đời sống xã hội đầu thế kỷ XX thông qua sự dịch chuyển, mở rộng không gian nghệ thuật tương ứng với sự mở rộng không gian sinh tồn của người Việt thời hiện đại.

Chương 4: Đặc điểm truyện kinh dị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX qua cốt truyện, kết cấu và ngôn ngữ

Chương 4 khảo sát các phương diện thi pháp hình thức của thể loại:

  • Cốt truyện đơn tuyến và giàu tính kịch: Cốt truyện thường tối giản số lượng nhân vật và biến cố, tập trung xoay quanh nhân vật chính theo trật tự thời gian tuyến tính và chuỗi quan hệ nhân - quả. Tính kịch được tạo ra nhờ sự dồn nén mâu thuẫn, thúc đẩy xung đột gia tăng dần đến đỉnh điểm.
  • Hai mô hình kết cấu văn bản chính:
    1. Kết cấu theo mô hình nhân - quả: Tổ chức các mô típ theo lối liên hoàn tuyến tính, thường áp dụng cho các tác phẩm ngắn gọn dạng tiểu truyện, tiểu phẩm.
    2. Kết cấu theo mô hình lồng ghép ("truyện lồng truyện"): Tác phẩm chia thành phần "dẫn truyện" (khung trần thuật) và phần "cốt lõi" (câu chuyện kinh dị bên trong). Đây là kết cấu tầng bậc mang tính hiện đại, phản ánh sự tiếp biến kỹ thuật tự sự phương Tây.
  • Đặc điểm ngôn ngữ nghệ thuật:
    • Ngôn ngữ mang sắc thái kinh dị, ma quái: Sử dụng dày đặc lớp từ ngữ chỉ sự vật dị thường (ma, quỷ, cái chết), hành vi ghê rợn (hú, hét, giết, đột quỵ) và trạng thái tâm lý bất thường (lo lắng, sợ hãi, khiếp đảm). Nghệ thuật đặt nhan đề, mở đầu và kết thúc cũng góp phần tăng cường cảm giác rùng rợn.
    • Ngôn ngữ giàu tính kịch: Thể hiện qua hệ thống đối thoại sống động (vừa truyền tải thông tin vừa mang tính hành động) và các đoạn độc thoại nội tâm bộc lộ trực tiếp xung đột tâm lý, tính cách nhân vật.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đúc kết các kết quả và đóng góp mới trên các phương diện lý luận và lịch sử văn học:

Đóng góp về mặt lý luận

  • Xác lập định nghĩa và hệ thống tiêu chí phân loại cho khái niệm "truyện kinh dị Việt Nam" trong tư cách một bộ phận cấu thành của văn học kỳ ảo hiện đại.
  • Lý giải bản chất của truyện kinh dị như một "mỹ học về nỗi sợ hãi", đáp ứng nhu cầu giải tỏa những "vùng tối", "vùng trũng" trong tâm lý con người và phục vụ nhu cầu thẩm mỹ của công chúng độc giả.
  • Làm rõ nguyên lý tiếp biến và dung hợp nghệ thuật: truyện kinh dị kết hợp các yếu tố đối lập giữa truyền thống và hiện đại, phương Đông và phương Tây để định hình một thể loại văn xuôi mới.

Đóng góp về mặt lịch sử văn học và thực tiễn

  • Khái quát bức tranh toàn cảnh và phân kỳ chi tiết tiến trình vận động của truyện kinh dị Việt Nam qua hai giai đoạn lớn (trước 1954 và sau 1954 đến đầu thế kỷ XXI).
  • Chỉ ra những đóng góp của thể loại đối với tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc: đổi mới kỹ thuật tự sự (kết cấu lồng ghép, tính kịch trong cốt truyện), mở rộng biên độ phản ánh hiện thực qua lăng kính siêu thực, và hiện đại hóa ngôn ngữ văn xuôi chữ quốc ngữ.
  • Đưa ra cái nhìn khách quan, khoa học nhằm xác lập lại vị trí lịch sử của truyện kinh dị trong bảng giá trị văn học dân tộc nửa đầu thế kỷ XX.

Kiến nghị khoa học

Luận án đề xuất giới nghiên cứu văn học sử cần nhìn nhận công bằng đối với mảng văn học kinh dị, huyễn tưởng; đưa mảng sáng tác này vào hệ thống giáo trình, chuyên khảo lịch sử văn học Việt Nam hiện đại thay vì duy trì quan niệm xem đây là dòng văn học "bên lề" hay "phóng phiếm".

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát văn bản xuất bản lần đầu trong phạm vi nửa đầu thế kỷ XX (trước năm 1954) với các tác gia tiêu biểu. Do đó, tiến trình truyện kinh dị giai đoạn sau năm 1954 (đặc biệt là diện mạo văn học kinh dị tại đô thị miền Nam giai đoạn 1954 - 1975 và giai đoạn Đổi mới đến đầu thế kỷ XXI) mới dừng lại ở mức độ phác thảo khái lược.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát toàn diện các chặng đường sau năm 1954; nghiên cứu sâu sự biến chuyển thi pháp truyện kinh dị đương đại dưới tác động của các lý thuyết hậu hiện đại, văn hóa đại chúng và công nghiệp xuất bản mới.

Giá trị tham khảo

Công trình là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho các nhóm đối tượng:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Văn học: Cung cấp khung lý thuyết về thể loại văn học kỳ ảo/kinh dị, phương pháp tiếp cận văn bản tự sự qua thi pháp học và văn hóa học.
  • Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học sử Việt Nam: Bổ sung tư liệu văn bản, tác gia (Thế Lữ, TchyA, Lan Khai, Nguyễn Tuân, Kim Ba, Thanh Tịnh, Bùi Hiển, Bình Nguyên Lộc, Lý Văn Sâm...) và cách nhìn nhận mới về diện mạo văn xuôi chữ quốc ngữ trước năm 1954.
  • Nhà nghiên cứu văn hóa: Tham khảo phần phân tích về "ký ức văn hóa", tín ngưỡng tâm linh dân gian và sự dịch chuyển không gian sống của cộng đồng người Việt đầu thế kỷ XX.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa "truyện kinh dị Việt Nam" như thế nào?

Theo luận án, truyện kinh dị Việt Nam là các tác phẩm văn xuôi viết bằng chữ quốc ngữ, xuất hiện từ đầu thế kỷ XX trở về sau, phản ánh các nhân vật, sự vật, hiện tượng dị thường, kỳ lạ, bí hiểm. Thể loại này thể hiện cách tư duy về những chiều kích khác lạ của đời sống nội tâm và thế giới nhân sinh, tạo nên tâm lý lo lắng, sợ hãi đồng thời mang lại khoái cảm thẩm mỹ cho người đọc.

2. Quá trình vận động của truyện kinh dị Việt Nam được phân kỳ như thế nào?

Tiến trình phát triển của truyện kinh dị được chia làm hai giai đoạn:

  • Giai đoạn 1 (trước năm 1954): Gồm chặng phôi thai, thử nghiệm (trước năm 1930) và chặng phát triển đỉnh cao (1930 - 1954) với nhiều tác phẩm và tác giả tên tuổi.
  • Giai đoạn 2 (từ năm 1954 đến đầu thế kỷ XXI): Giai đoạn trầm lắng sau 1954 (miền Bắc ít phát triển, miền Nam duy trì nhưng ít thành tựu), sau đó khởi sắc trở lại từ cuối thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI với sự đổi mới về quan niệm nghệ thuật và thi pháp.

3. Không gian "xứ lạ" trong truyện kinh dị có những đặc trưng gì?

"Xứ lạ" là không gian nghệ thuật kết hợp giữa các chỉ dấu địa lý hiện thực (miền rừng núi thâm u, hang động bí hiểm, đền miếu) với thế giới siêu hình, tưởng tượng (cõi âm, cõi Tiên). Không gian này mở ra các chiều kích phi lý, làm tiền đề cho sự xuất hiện của các hiện tượng kỳ quái và khơi gợi cảm xúc vừa sợ hãi vừa lôi cuốn ở người đọc.

4. Hai mô hình kết cấu văn bản tiêu biểu được luận án chỉ ra là gì?

Hai dạng kết cấu chính trong truyện kinh dị giai đoạn này gồm:

  • Mô hình nhân - quả: Sắp xếp sự kiện theo trật tự thời gian tuyến tính, dồn nén mâu thuẫn để đẩy đến cao trào, phổ biến ở các truyện ngắn, tiểu phẩm.
  • Mô hình lồng ghép ("truyện lồng truyện"): Tổ chức văn bản theo nhiều tầng bậc gồm phần "dẫn truyện" và phần "cốt lõi", thể hiện kỹ thuật tự sự hiện đại tiếp thu từ phương Tây.

5. Khái niệm "mỹ học về nỗi sợ hãi" trong luận án được hiểu ra sao?

Luận án xác định bản chất của truyện kinh dị là "mỹ học về nỗi sợ hãi". Đây là phương thức sáng tạo nghệ thuật nhằm khơi gợi cảm xúc sợ hãi có chủ đích, qua đó giải tỏa và lấp đầy các "vùng tối", "vùng trũng" trong đời sống tâm lý nội tâm của con người, chuyển hóa nỗi sợ thành khoái cảm thẩm mỹ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Võ Thị Bảy đã giải quyết một cách có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn của truyện kinh dị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Công trình xác lập khái niệm thể loại, phục dựng tiến trình lịch sử và phân tích toàn diện các đặc trưng thi pháp từ không gian "xứ lạ", hệ thống nhân vật đối lập đến kết cấu lồng ghép và ngôn ngữ ma quái giàu tính kịch. Kết quả nghiên cứu khẳng định vị trí thỏa đáng của truyện kinh dị như một nhân tố tích cực tham gia vào tiến trình hiện đại hóa nền văn xuôi dân tộc.