Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CỦA LUẬN ÁN 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Những nghiên cứu chung về văn học “huyễn tưởng, kinh dị” Ở Việt Nam, việc nghiên cứu văn học kỳ ảo, huyễn tưởng nói chung, truyện kinh dị nói riêng được tiến hành khá muộn. Trên thực tế, các bài viết, ý kiến bàn luận chỉ được đưa ra sau khi mảng sáng tác này đã có được vị trí khá ổn định trong đời sống văn học, tức là vào những năm 30 thế kỷ XX trở đi.
Đấy là thời điểm mà một loạt sáng tác được gọi là “truyện kinh dị”, “truyện đường rừng”, “truyện ma”… của các nhà văn tài năng như Thế Lữ, Lan Khai, TchyA Đái Đức Tuấn, Nguyễn Tuân…. Tuy nhiên lúc đó, sự bàn luận cũng chỉ chủ yếu tập trung vào tác phẩm của các tác giả vừa nêu. Nhìn chung, việc nghiên cứu về khuynh hướng văn học huyền ảo, kỳ ảo, truyền kỳ, kinh dị đã được các nhà nghiên cứu bàn luận ở nhiều phạm vi, mức độ khác nhau. Những kết quả nghiên cứu trên là những gợi mở cần thiết cho chúng tôi trong quá trình nghiên cứu đề tài.
Những nghiên cứu liên quan trực tiếp đến đề tài luận án Văn học kỳ ảo, huyễn tưởng, kinh dị đã được các nhà chuyên môn nghiên cứu trên hai phương diện chủ yếu. Đó là những vấn đề mang tính lý luận, lý thuyết và thực tiễn sáng tác, tiếp nhận loại hình văn học này. Nhìn chung, hầu hết những công trình nghiên cứu về truyện kinh dị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX chủ yếu tập trung vào những tác giả ở miền Bắc như Thế Lữ, Lan Khai. ĐÁNH GIÁ VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VĂN HỌC HUYỄN TƯỞNG, KINH DỊ VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CỦA LUẬN ÁN 1.
Nhận định chung về tình hình nghiên cứu Nhìn chung, trong quan niệm của giới chuyên môn, ít nhiều đã có tiếng nói chung ở một số điểm. Đó là vấn đề nguồn gốc, xuất xứ và thành tựu, văn học kinh dị. Loại hình văn học này được hình thành bởi sự đóng góp của nhiều thế hệ nhà văn, với các tác phẩm mang nội dung, phong cách nghệ thuật khác nhau. Trong đó, Thế Lữ, Lan Khai, Kim Ba, TchyA Đái Đức Tuấn, Nguyễn Tuân, Đỗ Huy Nhiệm… được xem là những gương mặt tiêu biểu, thành công nhất ở mảng sáng tác này.
Tác phẩm của họ đã làm mới văn chương giai đoạn đầu thế kỷ XX, góp phần thúc đẩy quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam; và truyện kinh dị được xem như một thể loại có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của văn học nước nhà. Những vấn đề đặt ra và giải quyết ở luận án Luận án tập trung giải quyết các vấn đề cơ bản: a. Tiến hành xác lập nội hàm khái niệm truyện kinh dị Việt Nam; khẳng định vai trò, vị trí của kiểu loại văn học này trong tiến trình vận động của văn xuôi Việt Nam hiện đại. Tìm hiểu những đặc điểm cơ bản của truyện kinh dị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX trên phương diện nội dung, tư tưởng nghệ thuật.
Cụ thể là tiến hành phân tích các giá trị văn hoá, lịch sử trong truyện kinh dị; các biểu hiện cụ thể như cảm quan về hiện thực và con người; hiện thực đời sống và đời sống tâm linh, phong tục tập quán của người Việt; tinh thần thời đại được ẩn chứa trong các hình tượng nghệ thuật đặc thù của truyện kinh dị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Trên bình diện hình thức nghệ thuật, luận án đi sâu tìm hiểu những đặc điểm nghệ thuật của truyện kinh dị Việt Nam được thể hiện 9 qua các yếu tố như cốt truyện, kết cấu, nghệ thuật trần thuật. Từ đó có thể thấy được sự vận dụng, kết hợp các yếu tố truyền thống và hiện đại mà nhà văn đã thực hiện nhằm tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm truyện kinh dị trong giai đoạn này. TIỂU KẾT Văn học huyễn tưởng, kinh dị, huyền ảo ở Việt Nam đã được các nhà nghiên cứu tiến hành khá sớm, ở nhiều phạm vi, mức độ khác nhau.
Về cơ bản, giới chuyên môn đã có tiếng nói chung ở một số điểm như vấn đề nguồn gốc, xuất xứ, quá trình hình thành truyện kinh dị. Theo đó, truyện kinh dị Việt Nam được hình thành trên cơ sở mô phỏng truyện truyền kỳ Việt Nam và tiếp biến thành tựu văn học nước ngoài, nhất là văn học phương Tây. Truyện kinh dị đã góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy quá trình hiện đại hóa văn học dân tộc. Tuy vậy, vẫn còn khá nhiều vấn đề lý thuyết về kiểu loại văn học này chưa được giải quyết thoả đáng, trọn vẹn.
Chưa xác định một cách rõ ràng, dứt khoát về khái niệm, nội hàm cũng như đặc trưng loại hình, quy luật vận động của truyện kinh dị… Trên cơ sở một cái nhìn khái quát về tình hình nghiên cứu văn học huyễn tưởng, kinh dị nói chung, truyện kinh dị nói riêng, luận án xác định ba vấn đề chủ yếu cần được giải quyết. Thứ nhất là xác lập nội hàm khái niệm truyện kinh dị Việt Nam với các tiêu chí cụ thể; phác thảo diện mạo cũng như tiến trình vận động của truyện kinh dị trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại. Thứ hai, đi sâu tìm hiểu những giá trị cốt lõi làm nên đặc điểm nội dung, tư tưởng nghệ thuật của truyện kinh dị, qua các yếu tố như cảm quan về hiện thực và con người, dấu ấn lịch sử, tinh thần thời đại ẩn chứa trong các hình tượng nghệ thuật. Thứ ba, phân tích đặc điểm nghệ thuật được thể hiện qua các yếu tố như cốt truyện, kết cấu, nghệ thuật trần thuật.
của truyện kinh dị Việt Nam. 10 Chương 2 DIỆN MẠO VÀ QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG CỦA TRUYỆN KINH DỊ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM 2. NHẬN DIỆN TRUYỆN KINH DỊ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM 2. Xác lập khái niệm “truyện kinh dị” Truyện kinh dị Việt Nam là những tác phẩm văn xuôi quốc ngữ, kể về các hiện tượng dị thường, kỳ lạ, gây cảm giác sợ hãi cho người đọc; một cách tư duy đặc biệt về những phương diện bí ẩn, những chiều kích khác lạ của thế giới mà con người muốn nhận biết.
Nó được hình thành trên cơ sở kế thừa di sản văn học truyền kỳ, quái dị truyền thống của dân tộc, đồng thời tiếp thu tinh hoa văn học kinh dị, huyễn tưởng thế giới. Truyện kinh dị Việt Nam phản ánh cuộc sống theo một cách thức riêng, mang đậm dấu ấn văn hóa, lịch sử của dân tộc. Truyện kinh dị trong hệ thống phân loại văn học dân tộc Về mặt hệ thống, có thể coi truyện kinh dị là một trong những thành phần cốt lõi của văn học kỳ ảo. Trong thế giới rộng lớn của văn học kỳ ảo/ huyễn tưởng, truyện kinh dị là một loại hình; Đặt trong tương quan chung, truyện kinh dị có một “diện mạo”, một “vị thế” cụ thể để cùng với các bộ phận, yếu tố khác tạo nên lịch sử văn học nước nhà.
QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG CỦA TRUYỆN KINH DỊ VIỆT NAM 2. Giai đoạn thứ nhất, từ năm1930 đến năm 1954. Ở giai đoạn này có hai chặng phát triển: (1) Truyện kinh dị từ năm 1930 trở về trước, là chặng đường thử nghiệm và (2) Truyện kinh dị từ năm 1930 đến 1954, là quãng thời gian phát triển rực rỡ nhất của truyện kinh dị Việt Nam. Điều này do nhiều nguyên nhân: Do sự xuất hiện đúng lúc của một thế hệ nhà văn tài 11 năng, hoạt động xuất bản, báo chí sôi động, nhu cầu của công chúng độc giả rất lớn… Tất cả cộng hưởng với nhau, tạo nên một bức tranh đầy sức sống, nhiều hứa hẹn của văn học huyễn tưởng, kinh dị Việt Nam.
Giai đoạn thứ hai, từ năm 1954 đến đầu thế kỷ XXI Từ năm 1954 trở về sau, văn học kinh dị chững lại rồi trầm lắng và rơi vào cảnh “thoái trào”. Chặng cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, loại hình văn học này có nhiều thay đổi, nhất là sự thay đổi trong quan niệm nghệ thuật, về bút pháp, thi pháp của loại hình văn học này. TIỂU KẾT Truyện kinh dị Việt Nam là một tập hợp gồm nhiều thể loại, được hình thành theo nguyên lý tiếp biến, dung hợp; một sự kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống, đồng thời thu nhận và cải biến tinh hoa văn học thế giới để hình thành nên một kiểu loại văn học có diện mạo và tính chất riêng. Đặc điểm nổi bật, dễ nhận thấy nhất của truyện kinh dị nằm ở sự dung hợp các yếu tố vốn được coi là đối lập nhau giữa truyền thống và hiện đại, phương Đông và phương Tây… ở ngay trong mỗi tác phẩm.
Nó thể hiện một cách sâu sắc tâm thức văn hoá cộng đồng, không khí thời đại cũng như đặc điểm văn hoá, lịch sử của dân tộc. Và đấy cũng là những yếu tố tạo nên diện mạo riêng của truyện kinh dị Việt Nam. Nhìn chung, quá trình vận động của truyện kinh dị Việt Nam diễn ra theo hai giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên, tính từ năm 1954 trở về trước; gồm hai chặng.
Từ những năm ba mươi của thế kỷ XX trở đi, được coi là quá trình phôi thai, thử nghiệm. Ở chặng tiếp theo, từ những năm ba mươi đến năm 1954, là giai đoạn đỉnh cao của truyện kinh dị. Giai đoạn thứ hai trong tiến trình vận động của 12 truyện kinh dị được tính từ năm 1954 trở về sau. Cùng với sự biến động của lịch sử dân tộc, đất nước chia hai miền, văn học rẽ theo hai hướng, truyện kinh dị có nhiều chuyển biến mạnh mẽ.
Ở miền Bắc truyện kinh dị ít được chú ý, không có cơ hội phát triển. Ở miền Nam tuy vẫn tiếp tục duy trì song văn học kinh dị cũng không có nhiều thành tựu nổi bật. Kể từ sau ngày đất nước được thống nhất, nhất là chặng cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, văn học kinh dị bắt đầu có sự khởi sắc với những thay đổi cơ bản trong quan niệm nghệ thuật, phương pháp sáng tác, hình thức thể hiện và có nhiều thành tựu mới mẻ. 13 Chương 3 THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG VÀ DẤU ẤN VĂN HÓA, LỊCH SỬ TRONG TRUYỆN KINH DỊ VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX 3.
ĐẶC ĐIỂM THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN KINH DỊ VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX 3. Không gian bí hiểm và khung cảnh “xứ lạ” trong truyện kinh dị Trong truyện kinh dị, yếu tố “xứ lạ” có vai trò rất quan trọng. Đây là một thế giới đặc biệt, nơi diễn ra những điều phi lý, phi thường.