Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ TỔNG QUAN CỦA ĐỀ TÀI 1. Giới thuyết về truyện kinh dị 1. Khái niệm Trong sự phát triển của văn học thế giới nói chung và văn học Việt Nam nói riêng, truyện kinh dị ngày càng có những thành tựu nổi bật và trở thành đối tượng thu hút được sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình. Có một thực tế là hiện nay vẫn còn tồn tại nhiều cách gọi khác nhau về khuynh hướng văn học này.
Đặng Anh Đào dùng khái niệm truyện quái dị, Lê Huy Bắc gọi là truyện huyền ảo, Nguyễn Văn Dân gọi là truyện huyễn tưởng, Đỗ Lai Thuý sử dụng khái niệm truyện kinh dị. Theo Từ điển Hán Nôm của Trần Văn Chánh, hiểu theo nghĩa chiết tự, “kinh” là “sợ hãi” hoặc “làm sợ, làm giật mình, làm hốt hoảng, làm kinh ngạc, làm kinh động”; “dị” là “lạ, khác lạ, dị thường, kì cục” [29]. Như vậy, “kinh dị” được hiểu là những điều lạ thường, khác lạ khiến ai đó giật mình, hốt hoảng, lo sợ. Trong Từ điển Tiếng Việt, Hoàng Phê đưa ra cách giải thích, “kinh dị” có nghĩa là: “kinh hãi, hoặc làm cho kinh hãi bởi một điều gì quá lạ lùng” [31; tr.
Vậy thuật ngữ truyện kinh dị trong văn học được hiểu thế nào? Ở phương Tây, những nhận định về truyện có chứa đựng những yếu tố kinh dị, kì ảo đã được đề cập đến rất sớm. Nhìn chung, cách hiểu về truyện kinh dị luôn gắn liền với những yếu tố kì ảo, ma quái, không thể giải thích bằng khoa học thông thường. Tzvetan Todorov- nhà phê bình người Pháp luận bàn về truyện có chứa yếu tố kì ảo, ma quái ấy như sau: “Trong một thế giới thật sự thuộc về ta, thế giới mà ta biết, không quỷ thần tiên nữ, không có ma cà rồng, đã xảy ra một sự kiện không thể giải thích được bằng những quy luật của 17 chính cái thế giới quen thuộc này. Người cảm nhận sự kiện phải lựa chọn một trong hai giải pháp: hoặc đây chỉ là ảo ảnh của giác quan, một sản phẩm của tưởng tượng và những quy luật của thế giới này vẫn vậy; hoặc quả thật sự kiện đã diễn ra, nó là bộ phận của toàn bộ thực tế, nhưng bây giờ thực tế ấy lại được điều hành bởi những quy luật mà chúng ta không biết” [40; tr.
Nói như vậy có nghĩa là chỉ có truyện chứa đựng yếu tố kì ảo mới có khả năng đưa con người tiếp cận một thế giới có thật đầy sự sợ hãi, rùng rợn nhưng vô cùng lí thú và hấp dẫn. Ở Việt Nam, khi luận bàn về sự xuất hiện của thuật ngữ “truyện kinh dị”, Ngô Tự Lập đưa ra giả thuyết: “Rất có thể thuật ngữ Truyện kinh dị được sử dụng từ khi cuốn sách nổi tiếng của Edgar Allan Poe – bản tiếng Pháp của Charles Baudelaire: Histoires extraordinaires được dịch ra tiếng Việt là truyện kinh dị [16]. Còn Lê Nguyên Long khi nhận xét về truyện kì ảo thì cho rằng: “Cái kỳ ảo là cái không thể cắt nghĩa được bằng lí tính từ điểm nhìn của chúng ta với tầm nhận thức hiện tại. Chính cái không thể cắt nghĩa bằng lý tính ấy đã tạo nên một “sự đứt gãy trong chuỗi liên kết vũ trụ”, gây ra tâm trạng hoang mang cho những người nào đối diện với nó, bởi theo Vax, khi con người không còn xem những mê tín của mình là điều nghiêm túc nữa thì họ sử dụng chúng để sáng tạo nên nghệ thuật” [18].
Như vậy, trong cách nhìn của Lê Nguyên Long, chính yếu tố kì ảo đã tạo nên sự bí ẩn, khó nắm bắt trong những tác phẩm văn chương, từ đó gây ra tâm trạng hoang mang, đeo đuổi người đọc. Nhà nghiên cứu Lã Nguyên, trong một bài viết công phu về loại hình văn học kì ảo, đã chỉ rõ, đây là một loại hình văn học lâu đời: “Cái kì ảo góp mặt ở nhiều loại hình nghệ thuật như hội họa, sân khấu, điện ảnh và cả âm nhạc. Lịch sử phát triển của văn học kì ảo gắn liền với lịch sử phát triển của cái kì ảo. Mà cái kì ảo thì xuất hiện từ thời viễn cổ… Cái kì ảo có trước văn 18 học” [25].
Từ đó, nhà nghiên cứu đưa ra một sự phân chia “dựa trên tiêu chí khuynh hướng, đó là văn học kì ảo được chia làm 3 nhóm: truyện khoa học, truyện hoang đường, truyện kinh dị. Dựa vào nhiệm vụ nghệ thuật, văn học kì ảo lại được chia thành 5 nhóm: truyện tâm lý, truyện phiêu lưu mạo hiểm, truyện triết học, truyện hài hước, truyện trào phúng” [25]. Như vậy, yếu tố kì ảo được xem là cốt lõi, tạo nên sắc thái của truyện kinh dị và truyện kinh dị vẫn tồn tại từ trước đến nay trong văn học như một thể loại tất yếu. Nhà phê bình Đỗ Lai Thúy lại thể hiện cái nhìn của mình về truyện kinh dị trong sự nhấn mạnh vai trò của yếu tố kinh dị, chỉ ra đây là một khuynh hướng văn học tất yếu trong bức tranh văn học hiện đại thế giới và Việt Nam.
Ông gọi rõ thuật ngữ “truyện kinh dị”: “Truyện kinh dị hiện đại đã trở thành một cái nhìn nghệ thuật. Như lớp phun thạch trào lên từ vết nứt của đời sống thường nhật, cái kinh dị và nỗi sợ hãi nó gây trong lòng ta, một mặt nó giúp ta đổi mới cái nhìn, không “nhẵn mặt” với đời sống, mặt khác làm cầu nối đưa ta vào thế giới của cái chưa biết, cái siêu nhiên. Nhờ đó, con người thức nhận được rằng, nó không phải là kẻ thống trị tự nhiên, mà chỉ là một bộ phận không chia cắt được của tự nhiên, kể cả tự nhiên ở trong ta (cái bản năng, cái vô thức) lẫn tự nhiên ở ngoài ta. Nhà nghiên cứu văn học so sánh Nguyễn Văn Dân cũng đưa ra nhận định khi luận bàn về truyện kinh dị: “Những truyện kinh dị không phải là một loại hình văn học tách biệt trong hệ thống các loại hình sáng tác văn học.
Đặc điểm của nó là nó khai thác yếu tố gây cảm giác mạnh (. Chỉ khi nào yếu tố kỳ lạ đó được khuếch trương đến mức quái đản, gây cho ta một cảm giác rùng rợn, khiếp đảm, thì lúc ấy nó mới được gọi là “truyện kinh dị” [4]. Như vậy, với nhà nghiên cứu này, những yếu tố kỳ lạ, khiếp đảm một mặt được hình thành mặt khác lại góp phần tạo nên không khí đặc biệt của truyện kinh dị, và chỉ có truyện kinh dị mới tạo ra được cảm giác đó. Quan trọng hơn, tác giả đã đặt thể loại này trong 19 dòng chảy chung của văn học để thấy được điểm đặc biệt của nó.
Nhấn mạnh vào yếu tố trực giác và kinh nghiệm thực tế trong đời sống, Nguyễn Vy Khanh cho rằng: “Truyện dị thường" (fantastic), lấy con người làm đối tượng, dị thường từ những sự việc và cuộc sống bình thường. Huyền ảo, hoang tưởng nhưng không xa thực tại, truyện dị thường ở giữa trực giác và kinh nghiệm, giữa mơ ước và thực tế khó khăn, là một phối hợp huyền sử và thực tại” [13]. Đó là một nhận định bao quát, cho rằng việc tiếp nhận truyện kinh dị không thể tách rời việc giải thích mối liên hệ giữa những gì hoang đường và có thật trong nhận thức của tác giả và chính người đọc. Lê Huy Bắc, một chuyên gia về văn học nước ngoài thì nhận định về truyện kì ảo trong mối liên hệ mật thiết với dòng văn học kinh dị: “Thế giới của văn học huyễn ảo là thế giới của trí tưởng tượng, nơi sự khác lạ hoang đường, thần diệu,… luôn ngự trị.
Có lúc nó giúp người đọc bình tâm, tự tại; có lúc nó khiến người đọc hoang mang khiếp đảm. Điều đó cho thấy, yếu tố ma quái, rùng rợn là gặp gỡ giữa thế giới của trí tưởng tượng phong phú của nhà văn và người đọc và nó hiển hiện như một phần tất yếu của đời sống, của văn chương. Có thể nói, tuy tên gọi có sự khác nhau nhưng nhìn chung các nhà nghiên cứu khá thống nhất cho cách hiểu về “truyện kinh dị”. Một là, hiện thực được phản ánh luôn đồng hành hai yếu tố: kinh (sự rùng rợn) và dị (sự khác biệt).
Hai là, nội dung phản ánh là sản phẩm của trí tưởng tượng siêu việt hay nói cách khác đó là hiện thực mang tính “âm bản”. Ba là, truyện kinh dị luôn gắn liền với những yếu tố ma quái, kì ảo. Ở phương tây, truyện kinh dị là một thể loại, ở Việt Nam, nó mới được xem như một khuynh hướng tất yếu của văn học hiện đại. Truyện kinh dị có sự giao thoa với các thể loại như truyện truyền kì hay truyện trinh thám.
Và nên có sự khu biệt như sau: thuật ngữ truyện truyền kì nhằm chỉ một thể loại văn xuôi tự sự thời trung đại với đặc điểm là luôn luôn có môtip kì quái, hoang đường, lồng trong một cốt 20 truyện sinh hoạt thế sự hoặc đời tư. Truyện truyền kì phản ánh hiện thực qua cái kỳ lạ. Kết cấu mỗi truyện đều có sự thống nhất hai yếu tố kì và thực dù vai trò của mỗi yếu tố có sự đậm nhạt khác nhau trong mỗi tác phẩm. Cốt lõi của truyện truyền kì thường là một lời nhắc nhở, một gửi gắm của người ghi chép trước câu chuyện được kể lại.
Chính sự thống nhất này làm cho truyện truyền kì gần gũi với đời sống hiện thực, giàu giá trị nhân văn. Còn trinh thám là dò xét, thám thính; thám tử: người làm công việc dò xét trong xã hội cũ. Truyện trinh thám thiên về nội dung kể lại những vụ án hình sự li kì và hoạt động điều tra của các thám tử để tìm ra thủ phạm, phơi bày ra ánh sáng những tội ác, những vụ điều tra hấp dẫn. Từ những quan niệm về truyện kinh dị như đã trình bày, chúng tôi có thể đi đến cách hiểu chung nhất về truyện kinh dị như sau: truyện kinh dị là thuật ngữ chỉ một thể loại, một khuynh hướng văn học hiện đại, là sản phẩm nghệ thuật của trí tưởng tượng, xuất phát từ chính thế giới tinh thần, thế giới nội tâm của con người, phản ánh những hiện tượng dị thường, tạo nên cảm giác rùng rợn, kì bí, cuốn hút.
Truyện kinh dị không chỉ nhằm mục đích tạo ra sự phấn khích, hấp dẫn với những yếu tố hoang đường, rùng rợn, li kì trước sự xâm nhập của cái siêu nhiên, cái không thể xảy ra trong thế giới tự nhiên mà còn là phương tiện để chuyển tải tư tưởng, ước mơ, khát vọng, bài học nhân sinh, đạo lý ở đời.