Mở đầu tác giả đứng ngoài khách quan kể lại bối cảnh truyện, cảnh ngộ nhân vật: "Nhà Bịch được một sào trầu tốt. Cái tin ấy đồn đi. Dân làng kháo nhau rằng hắn có tiền. Mà có tiền là phải.
Chỉ tính ra cũng biết. Trầu làng năm nay chết rất nhiều. Do trận bão vừa qua. Có những giàn nát như tương, chẳng khác gì có người giật đổ xuống rồi lấy chân mà dận; người ta dỡ róng trúc, cắt gốc đi, rồi trồng thay thế vào đấy vài trăm con rau diếp, gỡ được đồng nào hay đồng ấy.
Cái cảnh nghèo đói của một gia đình cùng đinh được hé mở: "Vợ đi làm cỏ thuê mỗi ngày được hai hào.Chồng làm nghề xúc dậm. Đêm nào hắn cũng đi từ chập tối. Rét đến đâu cũng mặc, hắn chỉ bịt mỗi cái khố rách bươm, cái áo luội thuội cốn lên gần đến nách, lội bì bõm ở ven sông, đạp sùng sũng, cứ lần mò như một con ma. Người đọc đến đây nghĩ rằng vậy là vận may cũng một lần đến với hạng cùng đinh nghèo khó, nhưng mọi việc lại không đơn giản như thế, cuộc sống luôn có những trớ trêu, khi một gia đình, một anh cùng đinh trong làng tự nhiên giàu lên có nghĩa là họ không được yên thân nữa: " Một hôm ông cựu Tuý có họ xa với Bịch, cho tìm Bịch đến.
- Nhà anh được một sào trầu tốt lắm, phải không? - Bẩm ông, cũng gọi là tốt đấy thôi, chứ so với trầu của người ta thì chửa nước gì? 18 z Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nam Cao. - Chào! Anh kín của vừa vừa chứ! Chửa nước gì thì anh cũng đã bòn được bạc trăm". Như vậy ông cựu Tuý đã nghe được tin Bịch giầu lên và ông cho gọi Bịch đến để "bán danh". Tác giả lại nhìn sâu vào suy nghĩ của Bịch, đó là những suy nghĩ cực khổ của một người lép vế trong thôn xã phải chịu đựng những trò làm tiền của bọn lý cựu.
Chúng chỉ cần đánh hơi thấy mùi tiền ở đâu là lập tức vây bủa lấy mà nóp nặn đến đồng xu cuối cùng. Kết quả là kẻ cùng đinh, giờ đây khi đã mua danh xong đã trở thành kẻ hơn cả cùng đinh, rõ ràng anh ta không chỉ đánh mất đi phần của cải vật chất. Ở một số truyện ngắn khác, Nam Cao thể hiện sự tìm tòi của mình khi đưa thêm ngôi thứ nhất xưng "ta", "ta" thường xuất hiện ở đầu hoặc cuối câu chuyện nhằm đối thoại trực tiếp với độc giả về những vấn đề được đặt ra nhưng thực chất câu chuyện vẫn được kể từ điểm nhìn ngôi thứ ba tác giả, vì "ta" không là nhân vật nào trong truyện. Rửa hờn, Một truyện xú-vơ-nia Rình trộm, Tư cách mõ là những truyện tiêu biểu cho truyện kể xuất hiện cả ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba.
Lấy ví dụ đoạn cuối truyện Tư cách mõ: "Cứ vậy, hắn tiến bộ mãi trong nghề nghiệp mõ. Người ta càng khinh hắn, càng làm nhục hắn, hắn càng không biết nhục. Hỡi ôi! Thì ra lòng khinh trọng của chúng ta có ảnh hưởng đến cái nhân cách của người khác nhiều lắm; nhiều người không biết gì là tự trọng, chỉ vì không được ai trọng cả; làm nhục người là một cách rất diệu để khiến người sinh đê tiện. Ngôi thứ nhất xưng "chúng ta" xuất hiện một lần duy nhất trong truyện nhằm đối thoại luận bàn trực tiếp với độc giả về vấn đề: Sự đổi thay của tính cách trước hoàn cảnh.
Anh Cu Lộ trước kia là người "hiền như đất. Cờ bạc không. Rượu chè không, anh chỉ chăm chăm, chút chút làm để nuôi vợ, nuôi con". Sau một thời 19 z Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nam Cao.
gian làm mõ, Cu Lộ đã đổi thay, đã đủ "tư cách mõ chính tông" với tính tình tham lam, đê tiện. Điều mà tác giả muốn luận bàn với bạn đọc là: sự sa đoạ ấy không chỉ xảy ra với một con người, một cuộc đời như anh Cu Lộ mà có biết bao người cũng rơi vào tình trạng như vậy. Những con người có tính cách bị thay đổi bởi hoàn cảnh, bị hoàn cảnh cuốn theo mà không thể có một bản lĩnh nào để chống đỡ. Đó cũng là nỗi khổ của những con người như thế.
Có truyện, ngôi nhân xưng thứ nhất "ta" xuất hiện một lần duy nhất và hướng tới độc giả như là một cách để gây lòng tin khi "ta" có "cự li gần" với các nhân vật trong truyện. Từ đó "ta" đứng ngoài, không phải là nhân vật của truyện kể, mọi suy nghĩ, tâm lí, bản chất của các nhân vật được hiện lên qua hành động, ngôn ngữ. Ví dụ, trong truyện ngắn Rửa hờn, cuộc đấu đá, trả thù nhau xảy ra giữa một bên là ông lý, một bên là ông khoá: "Mối hiềm bắt đầu từ một cái trần ngôn. Ông lý Nhưng ngờ cho ông lý khoá Mẫn làm”.
Thực chất cuộc trả thù này có nguyên do từ việc các ông bóp nặn tiền từ dân và được một vụ trót lọt: "Nguyên có vợ chồng nhà kia, lúc lấy nhau, bởi quá nghèo nên chẳng cưới cheo gì. Họ ăn ở với nhau theo kiểu vợ chồng theo. Mới đây chị vợ đẻ được một đứa con. Ông lý nhà ta biết thóp anh chồng non mặt, nên đến loè anh ta đủ thứ…".
Từ đó cuộc trả thù của hai ông bắt đầu với những suy tính mưu mô mà không ai chịu ai. Như vậy, so với cách kể chuyện truyền thống (hoàn toàn ngôi thứ ba), truyện kể xen kẽ ngôi thứ nhất - ngôi thứ ba theo điểm nhìn tác giả rất ít, song, sự linh động trong cách đưa cái "ta" khách quan khác nhau trong mỗi câu chuyện thể hiện sự tìm tòi của nhà văn về cách kể. 20 z Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nam Cao. Trần thuật theo điểm nhìn bên trong của nhân vật trong truyện.
Kể chuyện theo điểm nhìn bên trong của một nhân vật trong truyện là cách để tác giả rút ngắn khoảng cách giữa độc giả và nhân vật, tạo cảm giác không có sự can thiệp của tác giả - người kể chuyện. Người kể chuyện có vẻ như rút lui hoặc ẩn sau nhân vật chính mà chúng ta gặp, độc giả có thể nhập thân để hiểu, đồng cảm với nhân vật theo mỗi lứa tuổi, giới tính, suy nghĩ, ước mơ.Jahn, đó là các truyển kể mà các sự kiện diễn ra trong truyện được nhìn dưới con mắt của một người phản ánh bên trong ở ngôi thứ ba. Một trong những hiệu quả chính của điểm nhìn bên trong là thu hút sự chú ý tới ý nghĩ của nhân vật - người phản ánh và bỏ qua người kể chuyện và quá trình sắp xếp trần thuật. Theo quan niệm của M.Jahn, truyện kể theo điểm nhìn này đem lại những cái nhìn sinh động của các nhân vật trong truyện.
Đó là góc nhìn của những em nhỏ phải chịu khổ sở (Từ ngày mẹ chết, Bài học quét nhà) của bà lão đáng thương (Một bữa no, Nhìn người ta sung sướng), hoặc góc nhìn của những người nghèo, người cùng đinh, anh nông dân (Chí Phèo), của kẻ chỉ thèm miếng ăn (Trẻ con không được ăn thịt chó), hay góc nhìn của những anh trí thức (Đời thừa, Nước mắt). Không có một nỗi buồn nào hơn là nỗi buồn mất mẹ. Qua những trang viết của tác giả, người đọc như cùng hoà vào tâm trạng của bé Ninh (Từ ngày mẹ chết), cái chết của người mẹ xảy đến, người cha dần phai nhạt tình cảm với các con. Đó là nỗi khổ tâm nhất của một đứa bé như Ninh - những cảm giác mơ hồ, những nỗi sợ xa xăm ập đến với hai chị em Ninh: "Bu chết ngót ba năm.
Thầy bảo thế. Thì ra ba năm cũng dài lắm nhỉ. Ninh tưởng bu Ninh chết đã lâu lắm. Nhưng chắc gì!.Xưa kia, những ngày bu đi chợ tỉnh, độ gần tối chưa về Ninh đã thấy mong.
Ấy là mới vắng bu có một ngày. Mà nào cũng đã hết cả ngày. Bây giờ vắng bu bằn bặt những ba năm. Bao nhiêu ngày 21 z Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nam Cao.
tháng! Ninh thấy lâu là phải. Biết bao giờ mẹ lại về với con? Ninh bâng khuâng cả người. Y như là nằm mơ. Ấy là Ninh đã nguôi đấy.
Hồi mẹ Ninh mới chết, cứ nghĩ đến mẹ là Ninh khóc. Ninh khóc ằng ặc như người nuốt phải ngụm gì đắng quá, nó quánh vào cổ họng. Khóc đến lặng người đi, không còn ra tiếng nữa. Chẳng ngày nào không thế, mỗi ngày hai, ba lần.
Bây giờ thì Ninh không khóc nữa. Nhưng Ninh vẫn còn buồn lắm. Buồn rũ rĩ Ninh ngẩn ngơ như mất vía. Có lúc Ninh làm gì mà cũng không biết nữa.
Ninh vừa cất con dao hay cái chổi, giá thầy Ninh có hỏi, Ninh đã lại chẳng biết đâu mà lấy. Tác giả đã giúp người đọc nhìn sâu vào tâm lý của nhân vật, đó là tình cảm dành cho mẹ của đứa bé ngây thơ vì nhớ mẹ mà khóc hết nước mắt, đến nỗi không khóc được nữa thì cả nỗi nhớ và nước mắt lặn sâu vào trong tâm hồn, khắc sâu vào trí nhớ đứa trẻ. Trong những truyện ngắn của Nam Cao, sự khổ sở lo nghĩ, ốm yếu bệnh tật, đói nghèo, dường như hiện hữu ở khắp nơi. Tác giả đã bóc tách từng mảng của cuộc sống trần trụi, phơi bầy ra trước mắt bạn đọc.
Truyện Một bữa no đề cập đến chuyện muôn thuở của con người là cái ăn, sự đói ăn. Một bà lão đói triền miên, bà chỉ mong được ăn một bữa, nhưng ngờ đâu sau khi được ăn no, thoả mãn cơn đói thì bà đã phải lìa bỏ cõi đời. Tâm trạng của bà lão được tác giả thể hiện rất chân thực: ".Người đói mãi, vớ được một bữa, tất bằng nào cũng chưa thấm tháp. Những người no mãi, người ta có cần ăn nhiều lắm đâu.
Vậy thì bà cứ ăn đi. Ăn đến kỳ no. Để ăn rình thì ăn ít cũng là ăn. Bà ăn như không biết gì.
Đến khi bà đã tạm no, thì cơm vừa hết. Chỉ còn một ít bám dưới đáy và chung quanh nồi. Bà vẫn tiếc… Bà bỗng nhiên nhận ra rằng bà no quá. Bụng bà tưng tức.
Bà nới thắt lưng ra một chút cho dễ thở. Bà tựa lưng vào vách để thở cho thoả thích. Mồ hôi bà toát ra đầm đìa. Bà nhọc lắm.
Ruột gan bà xôn xao. Bà muốn lăn kềnh ra nghỉ nhưng sợ người ra 22 z Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Nam Cao. Ôi chao! Già yếu thì khổ thật. Đói cũng khổ mà no cũng khổ.
Chưa ăn thì người rời rã. Ăn rồi thì có phần còn nhọc hơn chưa ăn. Rồi bà lão suốt nửa tháng trời tức bụng, nôn mửa, tả lỵ và bà chết.