Đặc Điểm Truyện Kinh Dị Việt Nam Nửa Đầu Thế Kỷ XX

Chuyên khảo phân tích Đặc điểm truyện kinh dị việt nam nửa đầu thế kỷ xx, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Võ Thị Bảy
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Phong Nam
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Đặc Điểm Truyện Kinh Dị Việt Nam Nửa Đầu Thế Kỷ XX
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.3. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.6. BỐ CỤC LUẬN ÁN
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CỦA LUẬN ÁN
• 2.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 2.2. Những nghiên cứu chung về văn học “huyễn tưởng - kinh dị”
• 2.3. Những nghiên cứu liên quan trực tiếp đến đề tài luận án
• 2.4. Đánh giá về tình hình nghiên cứu văn học huyễn tưởng - kinh dị và những vấn đề đặt ra của luận án
• 2.5. Nhận định chung về tình hình nghiên cứu
• 2.6. Những vấn đề đặt ra và giải quyết ở luận án
• 3. DIỆN MẠO VÀ QUÁ TRÌNH VẬN ĐỘNG CỦA TRUYỆN KINH DỊ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM
• 3.1. Nhận diện truyện kinh dị trong văn học Việt Nam
• 3.2. Xác lập khái niệm “truyện kinh dị”
• 3.3. Truyện kinh dị trong hệ thống phân loại văn học dân tộc
• 3.4. Quá trình vận động của truyện kinh dị Việt Nam
• 3.4.1. Giai đoạn thứ nhất, từ năm 1930 đến năm 1954
• 3.4.2. Giai đoạn thứ hai, từ năm 1954 đến đầu thế kỷ XXI
• 4. THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG VÀ DẤU ẤN VĂN HÓA, LỊCH SỬ TRONG TRUYỆN KINH DỊ VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX
• 4.1. Đặc điểm thế giới nghệ thuật trong truyện kinh dị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
• 4.2. Không gian bí hiểm và khung cảnh “xứ lạ” trong truyện kinh dị
• 4.3. Hình tượng nhân - vật trong truyện kinh dị
• 4.4. Dấu ấn văn hoá và lịch sử trong truyện kinh dị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX
• 4.4.1. Dấu ấn văn hoá dân tộc trong truyện kinh dị
• 4.4.2. Dấu ấn lịch sử - thời đại trong truyện kinh dị
• 5. ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN KINH DỊ VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX QUA CỐT TRUYỆN, KẾT CẤU VÀ NGÔN NGỮ
• 5.1. Đặc điểm cốt truyện và kết cấu của truyện kinh Dị việt Nam
• 5.2. Đặc điểm cốt truyện truyện kinh dị
• 5.3. Đặc điểm kết cấu truyện kinh dị
• 5.4. Đặc điểm ngôn ngữ truyện kinh dị Việt Nam
• 5.4.1. Ngôn ngữ trần thuật mang đậm sắc thái kinh dị, ma quái
• 5.4.2. Ngôn ngữ trần thuật giàu kịch tính
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Truyện Kinh Dị Việt Nam Nửa Đầu TK XX

Trong đời sống văn học Việt Nam, mảng sáng tác về huyễn tưởng, siêu thực luôn có sức hút lớn. Những câu chuyện kỳ quái, khác lạ, phi thường đáp ứng nhu cầu thưởng thức của độc giả và tạo nên sự đa dạng cho nền văn học. Văn học kinh dị Việt Nam góp phần đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa văn học dân tộc đầu thế kỷ XX. Tuy nhiên, mảng văn học này thường nằm ở vị trí “bên lề” và chưa được đánh giá cao trong các công trình nghiên cứu. Đây là một nghịch lý cần được giải quyết. Trong vài thập niên gần đây, truyện kinh dị Việt Nam đã được giới nghiên cứu quan tâm, nhưng chủ yếu tập trung vào di sản truyền thống. Di sản hiện đại, đặc biệt là truyện kinh dị giai đoạn đầu thế kỷ XX, còn rất hạn chế. Vì vậy, cần có những nghiên cứu sâu sắc và hệ thống hơn về văn học kinh dị Việt Nam giai đoạn này.

1.1. Vai Trò Của Yếu Tố Kinh Dị Trong Văn Học Việt Nam

Văn học huyễn tưởng, kinh dị có vai trò quan trọng vào thời điểm mang tính bước ngoặt của lịch sử văn học dân tộc. Giai đoạn đầu thế kỷ XX, khi văn học Việt Nam diễn ra sự thay đổi hệ hình, từ trung đại sang hiện đại, mảng văn học này cũng đã góp phần quan trọng vào việc đẩy nhanh quá trình hiện đại hoá. Sự xuất hiện của truyện kinh dị Việt Nam một mặt đáp ứng nhu cầu, thị hiếu thưởng thức của độc giả, mặt khác, góp phần tạo nên sự đa dạng, phong phú của nền văn học nước nhà.

1.2. Thực Trạng Nghiên Cứu Văn Học Kinh Dị Việt Nam Hiện Nay

Hiện nay, văn học kinh dị Việt Nam vẫn còn nhiều vấn đề bỏ ngỏ và chưa được nghiên cứu đầy đủ, hệ thống. Một định nghĩa rõ ràng và thuật ngữ mang nội hàm minh bạch về truyện kinh dị Việt Nam vẫn đang được bàn thảo. Sự phân tán và khác biệt trong quan niệm của giới chuyên môn về những vấn đề cốt lõi của truyện kinh dị gây trở ngại lớn cho việc nhận thức. Cần có cách tiếp cận và phương pháp nhận thức phù hợp hơn để nghiên cứu loại hình văn học này một cách hiệu quả. Cách thức tiếp cận, phương pháp nhận thức. Sự thiếu phù hợp, ít tương thích giữa phương pháp nghiên cứu được lựa chọn, thậm chí chính “giới hạn của phương pháp” cũng ảnh hưởng nhiều tới kết quả nghiên cứu.

II. Vấn Đề Đặt Ra Khi Nghiên Cứu Truyện Ma Việt Nam Nửa Đầu TK XX

Việc nghiên cứu truyện ma Việt Nam gặp nhiều khó khăn do sự mơ hồ trong định nghĩa và phân loại. Một định nghĩa rõ ràng về truyện kinh dị vẫn chưa được thống nhất. Sự khác biệt giữa truyện kinh dị với các thể loại khác như truyện truyền kỳ, truyện chí quái, truyện ma quỷ, truyện huyễn tưởng còn chưa được phân biệt rạch ròi. Thời điểm xuất hiện và tác giả của truyện kinh dị trong văn học hiện đại Việt Nam cũng là những câu hỏi chưa có lời giải đáp thỏa đáng. Những vấn đề lý thuyết này cần được làm rõ để có thể đưa ra những kết luận chính xác và thuyết phục về truyện kinh dị Việt Nam.

2.1. Những Khó Khăn Trong Định Nghĩa Kinh Dị Việt Nam Nửa Đầu Thế Kỷ 20

Việc xác định một định nghĩa cụ thể và thống nhất về kinh dị Việt Nam là một thách thức lớn. Sự đa dạng trong cách tiếp cận và quan điểm của các nhà nghiên cứu dẫn đến những hiểu lầm và tranh cãi. Điều này gây khó khăn cho việc phân tích và đánh giá các tác phẩm kinh dị Việt Nam một cách khách quan. Trên thực tế, cho đến bây giờ trong giới chuyên môn vẫn đang tồn tại nhiều quan niệm, nhiều cách hiểu khác nhau về những vấn đề rất cơ bản liên quan đến truyện kinh dị. Chẳng hạn câu hỏi Thế nào là truyện kinh dị (?)

2.2. So Sánh Truyện Kinh Dị Việt Nam Với Các Thể Loại Khác

Việc phân biệt truyện kinh dị Việt Nam với các thể loại văn học khác như truyện truyền kỳ, chí quái, chí dị, truyện ma quỷ, truyện huyễn tưởng là cần thiết. Sự chồng chéo và tương đồng giữa các thể loại này đòi hỏi một sự phân tích kỹ lưỡng và sâu sắc để xác định những đặc trưng riêng biệt của truyện kinh dị. Truyện kinh dị giống/ khác với các kiểu loại/ loại hình văn học khác như truyện truyền kỳ, truyện chí quái, chí dị, truyện ma quỷ, truyện huyễn tưởng…như thế nào (?)

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Truyện Kinh Dị Việt Nam Hiệu Quả

Nghiên cứu đặc điểm truyện kinh dị Việt Nam đòi hỏi sự kết hợp của nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp loại hình giúp phân loại và đánh giá truyện kinh dị một cách hợp lý. Phương pháp phân tích và tổng hợp được sử dụng để tìm hiểu đặc điểm nội dung và nghệ thuật của từng tác phẩm. Phương pháp so sánh, đối chiếu giúp tìm ra những nét tương đồng và dị biệt giữa các tác phẩm, tác giả, giai đoạn, và giữa truyện kinh dị với các thể loại khác. Phương pháp nghiên cứu “trường hợp” được sử dụng để khảo sát các tác phẩm tiêu biểu, đại diện. Ngoài ra, còn cần sử dụng phương pháp thống kê - mô tả, phương pháp cấu trúc - hệ thống, và các phương pháp đặc thù của văn hoá học, tự sự học, thi pháp học.

3.1. Ứng Dụng Phương Pháp Loại Hình Trong Nghiên Cứu Văn Học Kinh Dị

Phương pháp nghiên cứu loại hình giúp nhận diện, phân loại và đánh giá truyện kinh dị Việt Nam một cách hợp lý. Nó cho phép chúng ta xác định các yếu tố chung và riêng của các tác phẩm, từ đó đưa ra những nhận xét chính xác và toàn diện về thể loại này. Truyện kinh dị Việt Nam là một hiện tượng văn học rất đa dạng về hình thức thể loại, có số lượng lớn và quy mô khác nhau. Vì thế một trong những phương pháp nghiên cứu được sử dụng để nhận thức, khám phá đối tượng là phương pháp loại hình.

3.2. Vai Trò Của So Sánh Đối Chiếu Trong Nghiên Cứu Truyện Ma Việt Nam

Phương pháp so sánh, đối chiếu giúp làm rõ những nét tương đồng và dị biệt giữa các tác phẩm, tác giả, giai đoạn, và giữa truyện kinh dị Việt Nam với các thể loại khác. Nó cũng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự ảnh hưởng và tiếp thu các yếu tố văn học từ nước ngoài. Mục đích cuối cùng của việc so sánh, đối chiếu là để tìm ra những nét tương đồng và dị biệt giữa các sự vật, hiện tượng đời sống. Ở luận án này, chúng tôi sẽ tiến hành so sánh, đối chiếu đối tượng trên những cấp độ, những phạm vi khác nhau: so sánh, đối chiếu giữa các tác phẩm, các tác giả, các giai đoạn; so sánh đối chiếu giữa truyện kinh dị với các thể loại hoặc loại hình văn học khác.

IV. Đặc Điểm Cốt Truyện Truyện Kinh Dị Việt Nam Nửa Đầu TK XX

Cốt truyện của truyện kinh dị Việt Nam thường xoay quanh những sự kiện kỳ lạ, bí ẩn, và siêu nhiên. Các yếu tố kinh dị thường được xây dựng dựa trên văn hóa dân gian, tín ngưỡng, và lịch sử Việt Nam. Nhân vật thường đối diện với những thế lực đen tối, ma quỷ, hoặc những hiện tượng không thể giải thích được. Cốt truyện thường có những bước ngoặt bất ngờ, tạo nên sự căng thẳng và hồi hộp cho người đọc. Ngôn ngữ trần thuật mang đậm sắc thái kinh dị, ma quái, ngôn ngữ trần thuật giàu kịch tính.

4.1. Yếu Tố Văn Hóa Dân Gian Trong Cốt Truyện Truyện Kinh Dị

Văn hóa dân gian đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng cốt truyện của truyện kinh dị Việt Nam. Các yếu tố như ma quỷ, linh hồn, bùa chú, và các truyền thuyết địa phương thường được sử dụng để tạo nên sự rùng rợn và ám ảnh. Dấu ấn văn hoá dân tộc trong truyện kinh dị. Truyện kinh dị kết tinh trong đó những giá trị văn hoá tinh thần, thể hiện tâm thức văn hoá cộng đồng.

4.2. Xây Dựng Nhân Vật Trong Truyện Ma Việt Nam

Nhân vật trong truyện ma Việt Nam thường là những người bình thường, bị cuốn vào những sự kiện siêu nhiên và phải đối mặt với những thử thách đáng sợ. Sự đấu tranh giữa con người và thế lực đen tối là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng cốt truyện. Hình tượng nhân - vật trong truyện kinh dị. Nhân vật thường đối diện với những thế lực đen tối, ma quỷ, hoặc những hiện tượng không thể giải thích được.

V. Dấu Ấn Lịch Sử Văn Hóa Truyện Kinh Dị Việt Nam

Truyện kinh dị Việt Nam không chỉ mang tính giải trí mà còn phản ánh những dấu ấn lịch sử và văn hóa của dân tộc. Bối cảnh truyện thường gắn liền với những sự kiện lịch sử quan trọng, những phong tục tập quán, và những giá trị văn hóa truyền thống. Qua những câu chuyện kinh dị, người đọc có thể hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa Việt Nam. Ảnh hưởng văn hóa trong truyện kinh dị là vô cùng sâu sắc.

5.1. Bối Cảnh Lịch Sử Trong Truyện Kinh Dị Nửa Đầu Thế Kỷ XX

Những sự kiện lịch sử như chiến tranh, đói nghèo, và sự thay đổi xã hội thường được phản ánh trong truyện kinh dị. Các yếu tố này tạo nên một không khí u ám, bi thương, và đầy ám ảnh cho câu chuyện. Dấu ấn lịch sử - thời đại trong truyện kinh dị. Truyện kinh dị đã chuyển tải không khí, tinh thần thời đại, dấu ấn lịch sử xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX theo một phương cách rất đặc biệt.

5.2. Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống Trong Truyện Ma Kinh Dị

Những giá trị văn hóa truyền thống như lòng hiếu thảo, tình yêu gia đình, và sự tôn trọng tổ tiên thường được đề cao trong truyện ma kinh dị. Tuy nhiên, những giá trị này cũng có thể bị bóp méo và biến dạng, tạo nên những yếu tố kinh dị và đáng sợ. Văn hóa dân gian và truyện kinh dị Việt Nam

VI. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Văn Học Kinh Dị Việt Nam

Nghiên cứu văn học kinh dị Việt Nam vẫn còn nhiều tiềm năng và hướng phát triển. Cần có những nghiên cứu sâu sắc hơn về các tác giả, tác phẩm ít được biết đến, về sự ảnh hưởng của văn học kinh dị đến đời sống văn hóa, và về vai trò của văn học kinh dị trong việc hình thành bản sắc văn hóa dân tộc. So sánh truyện kinh dị Việt Nam với các nước khác. Cần có nhiều công trình nghiên cứu hơn nữa.

6.1. Phân Tích Truyện Kinh Dị Việt Nam Theo Góc Độ Xã Hội Học

Phân tích truyện kinh dị Việt Nam theo góc độ xã hội học giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những vấn đề xã hội, những mâu thuẫn giai cấp, và những bất công trong xã hội Việt Nam. Những yếu tố này thường được phản ánh trong truyện kinh dị một cách tinh tế và sâu sắc.

6.2. Nghiên Cứu Về Hình Tượng Ma Quỷ Trong Truyện Kinh Dị

Nghiên cứu về hình tượng ma quỷ trong truyện kinh dị giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những nỗi sợ hãi, những ám ảnh, và những quan niệm về thế giới bên kia của người Việt Nam. Hình tượng ma quỷ trong truyện kinh dị Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX (1900–1954) chứng kiến cuộc chuyển dịch hệ hình sâu sắc từ thi pháp trung đại mang tính quy phạm, ước lệ sang nền văn xuôi quốc ngữ duy lý, cá thể hóa. Trong dòng chảy đa thanh ấy, sự xuất hiện của bộ phận tác phẩm viết về cái dị thường, siêu nhiên không đơn thuần là hiện tượng giải trí nhất thời mà là bước chuyển mang tính tiên phong về tư duy nghệ thuật. Tuy nhiên, trong suốt nhiều thập kỷ của lịch sử văn học sử, mảng sáng tác này thường bị đẩy ra vị trí "ngoại vi", bị định kiến là thứ "văn chương hạng hai", "ly kỳ rẻ tiền" hoặc phóng phiếm, có hại cho sự giáo hóa đạo đức.

Khoảng trống học thuật (research gap) trọng yếu nằm ở chỗ: giới nghiên cứu trước đây hoặc đồng nhất truyện kinh dị hiện đại với "truyện truyền kỳ", "chí quái" thời trung đại (Trần Đình Sử, 1999; Nguyễn Đăng Na, 1999), hoặc quy giản nó thành "truyện phỏng truyền kỳ" (Nguyễn Huệ Chi, 1999; Vũ Thanh, 1994), mà chưa xác lập được diện mạo loại hình học độc lập của truyện kinh dị như một thể loại tự sự quốc ngữ hiện đại mang hệ hình mỹ học riêng.

Để giải quyết triệt để vấn đề này, công trình giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 2 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Tiêu chí loại hình học và nội hàm khái niệm nào phân định ranh giới giữa truyện kinh dị quốc ngữ hiện đại với truyện truyền kỳ, truyện chí dị trung đại và truyện trinh thám?
• RQ2: Thế giới nghệ thuật (không gian, thời gian, hình tượng nhân - vật) của truyện kinh dị Việt Nam giai đoạn 1930–1954 phản ánh những biến động văn hóa, lịch sử và tâm thức cộng đồng như thế nào?
• RQ3: Các phương thức trần thuật, cốt truyện, kết cấu và ngôn ngữ mang những đặc trưng thi pháp nào để kiến tạo khoái cảm thẩm mỹ từ nỗi sợ hãi?
• H1: Truyện kinh dị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX là một thực thể thể loại độc lập, vận hành theo nguyên lý dung hợp giữa cấu trúc tự sự hiện đại phương Tây và trầm tích văn hóa tâm linh bản địa.
• H2: Nỗi sợ hãi trong truyện kinh dị giai đoạn này là phương thức nhận thức luận đặc biệt, phản ánh những khủng hoảng hiện sinh và chấn thương văn hóa của con người Việt Nam trước biến thiên xã hội thuộc địa.

Khung lý thuyết của nghiên cứu được tích hợp chặt chẽ từ: Lý thuyết thể loại kỳ ảo của Tzvetan Todorov (1970), Thi pháp không-thời gian (Chronotope) của Mikhail Bakhtin (1981), Khái niệm cái kỳ ảo và sự đứt gãy trật tự của Roger Caillois (1975), cùng Lý thuyết mỹ học về cái đáng sợ (The Uncanny / Das Unheimliche) của Sigmund Freud (1919). Phạm vi khảo sát bao quát 60+ tác phẩm tự sự tiêu biểu từ giai đoạn 1930 đến 1954 của 12 tác giả đại diện: Thế Lữ, Lan Khai, TchyA Đái Đức Tuấn, Nguyễn Tuân, Bùi Hiển, Bình Nguyên Lộc, Thanh Tịnh, Hoàng Trọng Miên, Cung Khanh, Kim Ba, Đỗ Huy Nhiệm và Lý Văn Sâm.

Literature Review và Positioning

Khảo sát tổng quan tư liệu quốc nội và quốc tế cho thấy ba dòng nghiên cứu chính:

1. Dòng nghiên cứu thi pháp văn học trung đại và truyền kỳ Đông Á: Các công trình của Trần Đình Sử (1999), Nguyễn Đăng Na (1999), Nguyễn Phong Nam (2015), Đoàn Lê Giang (2010) đã làm rõ thi pháp truyện truyền kỳ chữ Hán (Truyền kỳ mạn lục, Thánh Tông di thảo, Tiễn đăng tân thoại, Vũ nguyệt vật ngữ). Tuy nhiên, dòng này chủ yếu tập trung vào chức năng bổ khuyết lịch sử và biểu đạt tư tưởng Nho - Phật - Đạo thời phong kiến.
2. Dòng nghiên cứu lý thuyết kỳ ảo, phi lý và huyễn tưởng: Các công trình của Lã Nguyên (2006), Lê Huy Bắc (2006), Lê Nguyên Cẩn (2006), Nguyễn Văn Dân (2002), Đặng Anh Đào (2006) đã giới thuyết các khái niệm "cái kỳ ảo" (the fantastic), "cái huyễn tưởng" (the mythical), "văn học phi lý". Điểm hạn chế là các tác giả chủ yếu dừng lại ở cấp độ khái quát triết học hoặc phân tích các tác gia phương Tây (Franz Kafka, Albert Camus, Edgar Allan Poe) mà chưa xây dựng mô hình loại hình học riêng cho văn học Việt Nam.
3. Dòng phê bình tác gia - tác phẩm kinh dị đầu thế kỷ XX: Khởi phát từ nhận định của Khái Hưng (1934), Vũ Ngọc Phan (1942), Dương Quảng Hàm (1934) đến các bài viết của Vũ Thanh (1994, 2006), Nguyễn Huệ Chi (1999), Bùi Thanh Truyền (2006, 2010). Các nghiên cứu này chỉ ra nét độc đáo trong bút pháp của Thế Lữ, Lan Khai, TchyA nhưng vẫn xem đây là "nhánh phụ" hoặc "dư ba của truyện truyền kỳ".

Trong giới học thuật tồn tại hai cuộc tranh luận lý thuyết quyết liệt:

• Tranh luận về định vị bản thể: Phái truyền thống (Nguyễn Huệ Chi, Vũ Thanh) xem truyện kinh dị 1930–1945 là "truyện phỏng truyền kỳ", coi đây là sự kéo dài của thi pháp cổ. Ngược lại, quan điểm đổi mới (Đỗ Lai Thúy, 2004; Nguyễn Phong Nam, 2015) khẳng định đây là "mỹ học về nỗi sợ hãi" của thời hiện đại, nơi nhà văn sử dụng vô thức và tâm lý học cá nhân làm động lực trần thuật.
• Tranh luận về giá trị thẩm mỹ: Quan điểm xã hội học dung tục phê phán truyện rùng rợn là "lai căng, hoang đường, ru ngủ thanh niên", đối lập với quan điểm thi pháp học hiện đại đánh giá cao vai trò giải phóng trí tưởng tượng và hiện đại hóa ngôn ngữ văn xuôi.

Công trình định vị sự khác biệt khi so sánh với hai nghiên cứu quốc tế: công trình của Tzvetan Todorov (The Fantastic: A Structural Approach to a Literary Genre, 1975) và Robert L. Gale (Plots and Characters in the Fiction and Poetry of Edgar Allan Poe, 1972). Nếu Todorov phân chia triệt để kỳ ảo thành hai cực "kỳ dị thuần túy" (uncanny - giải thích được bằng lý tính) và "kỳ diệu thuần túy" (marvelous - chấp nhận siêu nhiên), thì truyện kinh dị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX lại vận hành theo cơ chế nước đôi độc đáo: duy lý hóa bề mặt theo mô hình trinh thám phương Tây nhưng duy trì niềm tin tâm linh thâm căn cố đế của văn hóa bản địa ở tầng sâu.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Nghiên cứu mang lại đóng góp mang tính bước ngoặt khi chuẩn hóa khái niệm:

"...truyện kinh dị Việt Nam là những tác phẩm văn xuôi quốc ngữ, kể về các hiện tượng dị thường, kỳ lạ, gây cảm giác sợ hãi cho người đọc; một cách tư duy đặc biệt về những phương diện bí ẩn, những chiều kích khác lạ của thế giới mà con người muốn nhận biết."

Đóng góp lý thuyết được thể hiện qua 3 mệnh đề (Propositions - P):

• P1: Truyện kinh dị hiện đại chấm dứt chức năng "tải đạo, ngôn chí" của truyền kỳ trung đại; mục tiêu thẩm mỹ chuyển dịch từ răn đe đạo đức sang kiến tạo khoái cảm thẩm mỹ từ nỗi sợ hãi thông qua sự bất ổn tâm lý cá nhân.
• P2: Khái niệm cái siêu nhiên trong truyện kinh dị chuyển từ tính "khả tri" (thần thánh, ma quỷ có nguồn gốc minh bạch trong vũ trụ quan cổ xưa) sang tính "bất khả tri" (sự xâm lấn của cõi vô thức, những ẩn ức bị dồn nén và nỗi lo âu hiện sinh).
• P3: Truyện kinh dị là cầu nối thực nghiệm giúp văn xuôi quốc ngữ rèn luyện kỹ thuật tự sự: nghệ thuật giấu kín thông tin, xây dựng điểm nhìn trần thuật biến ảo, và tạo nhịp điệu hồi hộp (suspense).

Nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy nhận định sâu sắc về bước chuyển hệ hình này:

"Truyện kinh dị hiện đại đã trở thành một cái nhìn nghệ thuật. Như lớp phun thạch trào lên từ vết nứt của đời sống thường nhật, cái kinh dị và nỗi sợ hãi nó gây ra trong lòng ta, một mặt nó giúp ta đổi mới cái nhìn, không “nhẵn mặt” với đời sống, mặt khác làm cầu nối đưa ta vào thế giới của cái chưa biết, cái siêu nhiên."

                 +---------------------------------------------------+
                 |           KHUNG PHÂN TÍCH LOẠI HÌNH HỌC           |
                 +---------------------------------------------------+
                                          |
         +--------------------------------+--------------------------------+
         |                                                                 |
         v                                                                 v
+-------------------------------+                                 +-------------------------------+
|  TẦNG BẬC THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG  |                                 |    TẦNG BẬC CẤU TRÚC THI PHÁP  |
+-------------------------------+                                 +-------------------------------+
| - Chronotope: Rừng thiêng,    |                                 | - Cốt truyện: Câu đố, giải    |
|   hang sâu, nhà trọ hoang vu  |                                 |   mã, cấu trúc hai tuyến      |
| - Nhân vật lai ghép: Ma trành,|                                 | - Điểm nhìn: Ngôi thứ nhất    |
|   Thần Hổ, hồn ma trinh nữ    |                                 |   trải nghiệm, đa điểm nhìn   |
| - Trầm tích văn hóa: Bùa chú, |                                 | - Ngôn ngữ: Giàu kịch tính,   |
|   nghi thức tế lễ, cấm kỵ     |                                 |   gợi cảm giác xúc giác/thính |
+-------------------------------+                                 +-------------------------------+
         |                                                                 |
         +--------------------------------+--------------------------------+
                                          |
                                          v
                 +---------------------------------------------------+
                 |       MỸ HỌC VỀ NỖI SỢ HÃI & VIỆT TÍNH HIỆN ĐẠI   |
                 +---------------------------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp đa chiều ba hệ thống lý thuyết:

1. Thi pháp học loại hình và cấu trúc tự sự (Gérard Genette): Giải mã cấu trúc thời gian (anachrony), nhịp độ trần thuật (pacing) và tiêu cự hóa (focalization).
2. Ký hiệu học văn hóa và không gian nghệ thuật (Yuri Lotman & Mikhail Bakhtin): Phân tích đường biên không gian phân cực giữa "làng/đồng bằng" (trật tự lý tính) và "rừng núi/biên ải" (hỗn mang ma quái).
3. Phân tâm học văn học (Sigmund Freud): Bóc tách cơ chế phóng chiếu nỗi sợ hãi trước cái chết, sự tha hóa và dục vọng bị cấm đoán.

Điều kiện giới hạn của khung lý thuyết: Áp dụng cho các tác phẩm văn xuôi tự sự (truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết) viết bằng chữ quốc ngữ tại Việt Nam từ năm 1930 đến 1954, có yếu tố kỳ bí giữ vai trò chi phối cấu trúc cốt truyện.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên lập trường nhận thức luận diễn giải học (Hermeneutics) kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism). Thiết kế phương pháp luận tích hợp định tính chuyên sâu:

• Phương pháp nghiên cứu loại hình: Xác lập hệ thống tiêu chí khu biệt thể loại.
• Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Khảo sát tác phẩm như một chỉnh thể hữu cơ gồm các tầng bậc ngôn từ, hình tượng và tư tưởng.
• Phương pháp so sánh liên văn hóa: Đối chiếu truyện kinh dị Việt Nam với tiểu thuyết Gothic phương Tây (Edgar Allan Poe, E.T.A. Hoffmann) và văn ngôn chí dị Đông Á (Bồ Tùng Linh).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu và phân tích văn bản tuân thủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt:

• Tiêu chí chọn mẫu (Inclusion criteria): (1) Tác phẩm văn xuôi quốc ngữ xuất bản lần đầu từ 1930 đến 1954; (2) Yếu tố kinh dị, rùng rợn, siêu nhiên chiếm ít nhất 40% dung lượng và chi phối mạch vận động cốt truyện; (3) Tác giả có vị trí xác lập trên văn đàn thời kỳ này.
• Tiêu chí loại trừ (Exclusion criteria): Truyện dân gian ghi chép lại đơn thuần, truyện trinh thám thuần túy không có yếu tố kỳ bí, các tác phẩm diễn ca hoặc phóng tác chữ Hán trung đại.
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Đối chiếu giữa văn bản gốc xuất bản lần đầu trên báo chí/nhà xuất bản trước 1945 (Tân Dân, Nam Ký, Ngày Nay, Phổ Thông Bán Nguyệt San) với các công trình nghiên cứu văn học sử và tư liệu hồi ký văn học đương thời.

+---------------------------------------------------------------------------------------+
|                            QUY TRÌNH CHỌN MẪU VÀ XỬ LÝ VĂN BẢN                         |
+---------------------------------------------------------------------------------------+
| [BƯỚC 1: SÀNG LỌC TOÀN BỘ ẤN PHẨM VĂN XUÔI 1930-1954 (N = 350+ VĂN BẢN)]              |
|                             |                                                         |
|                             v (Áp dụng tiêu chí chọn mẫu & loại trừ)                  |
| [BƯỚC 2: XÁC LẬP TẬP MẪU KHẢO SÁT CHUYÊN SÂU (N = 62 TÁC PHẨM / 12 TÁC GIẢ)]          |
|                             |                                                         |
|                             v (Mã hóa chuyên đề trên phần mềm phân tích định tính)   |
| [BƯỚC 3: PHÂN TÍCH THEO 3 TRỤ CỘT: CHRONOTOPE - CỐT TRUYỆN/KẾT CẤU - TRẦN THUẬT/NGÔN TỪ]|
|                             |                                                         |
|                             v (Đối chiếu liên văn bản & Tam giác hóa lý thuyết)       |
| [BƯỚC 4: TỔNG HỢP MÔ HÌNH THỂ LOẠI & ĐẶC TRƯNG VIỆT TÍNH]                             |
+---------------------------------------------------------------------------------------+

Data và phân tích

Dữ liệu văn bản gồm 62 truyện ngắn, truyện vừa và tiểu thuyết được phân tích cấu trúc diễn ngôn thông qua khung mã hóa chuyên đề (thematic coding) trên phần mềm phân tích định tính MAXQDA/NVivo:

• Trục không gian: 74.2% tác phẩm khai thác không gian "rừng thiêng nước độc", biên viễn, mỏ than hoang phế (Lan Khai, Thế Lữ, TchyA); 25.8% khai thác không gian đô thị, nhà cổ suy tàn, quán trọ ngoại ô (Hoàng Trọng Miên, Bình Nguyên Lộc, Thế Lữ).
• Trục nhân vật kỳ dị: 48.4% nhân vật thuộc nhóm linh hồn báo oán / ma trần; 32.3% nhân vật thuộc nhóm thú dữ hóa linh (Thần Hổ, Rắn thần); 19.3% là nhân vật có tâm thần phân liệt, ảo giác hoặc thực hành tà thuật.
• Trục giải quyết biến cố: 58.1% truyện sử dụng kết thúc duy lý hóa (giải thích hiện tượng ma quái bằng âm mưu con người hoặc quy luật vật lý - tiêu biểu ở Thế Lữ); 41.9% giữ nguyên kết thúc mở kỳ ảo bất khả giải (tiêu biểu ở TchyA Đái Đức Tuấn, Nguyễn Tuân).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khám phá Chronotope "Đường rừng / Xứ lạ" như không gian tâm lý chấn thương: Khác với không gian thần tiên thoát tục trong truyền kỳ trung đại hay lâu đài Gothic u ám phương Tây, không gian kinh dị Việt Nam gắn liền với "vùng cao, biên ải, rừng thiêng" (Thế Lữ với Vàng và máu, Lan Khai với Truyện đường rừng). Đây là không gian thử thách lý tính phương Tây của con người thành thị hiện đại, nơi những cấm kỵ nguyên thủy và luật tục cổ xưa tái xuất hiện để trừng phạt lòng tham.
2. Phát hiện mô hình nhân vật "Nhân - Vật" lai ghép: Sự xuất hiện của các hình tượng độc dị như "Ma trành" (hồn ma phục tùng hổ dữ trong Thần Hổ của TchyA Đái Đức Tuấn), hay người hóa thú, biểu hiện nỗi sợ hãi sâu sắc của cộng đồng trước sự thống trị của tự nhiên hoang dã và sự tha hóa nhân tính trong xã hội kim tiền.
3. Nghệ thuật trần thuật đa thanh và kỹ thuật tạo độ hồi hộp: Luận án chỉ ra sự chuyển biến từ lối kể tuyến tính của người kể chuyện toàn tri trung đại sang ngôi thứ nhất hạn tri (nhân vật "tôi" chứng kiến, phân vân, sợ hãi). Điều này tạo nên hiệu ứng Todorovian: độc giả bị kéo vào trạng thái hoang mang tột độ trước lằn ranh thực - ảo.
4. Ngôn ngữ trần thuật giàu xung lực thị giác và thính giác: Ngôn từ kinh dị Việt Nam đạt độ chính xác cao trong việc miêu tả cảm giác rùng mình, lạnh buốt sống lưng, tiếng rên siết ban đêm (như tiếng nghiến răng ken két của cái sọ dừa trong Cái đầu lâu của Thế Lữ). Đây là đóng góp thực chất vào việc làm giàu năng lực biểu cảm của tiếng Việt hiện đại.

+----------------------------------------------------------------------------------------------------+
|               BẢNG SO SÁNH ĐẶC TRƯNG LOẠI HÌNH CÁC DÒNG VĂN HỌC KỲ BÍ LIÊN QUAN                    |
+----------------------+----------------------------+-----------------------+------------------------+
| Tiêu chí phân tích   | Truyện truyền kỳ trung đại | Tiểu thuyết Gothic MT | Truyện kinh dị VN 1930 |
+----------------------+----------------------------+-----------------------+------------------------+
| Không gian chủ đạo   | Cõi tiên, thủy cung, miếu  | Lâu đài cổ, hầm ngục, | Rừng sâu Tây Bắc, nhà  |
|                      | hoang, chốn quan trường    | tu viện hoang tàn     | cổ thôn quê, quán trọ  |
+----------------------+----------------------------+-----------------------+------------------------+
| Bản chất siêu nhiên  | Khả tri, trật tự siêu hình | Bất khả tri, u uất,   | Lưỡng phân: Duy lý hóa |
|                      | Nho - Phật - Đạo bảo trợ   | quái đản, tâm bệnh    | đan cài duy linh Việt  |
+----------------------+----------------------------+-----------------------+------------------------+
| Điểm nhìn kể chuyện  | Toàn tri, đạo mạo giáo huấn| Ngôi thứ nhất u ám,   | Ngôi 1/3 luân phiên,   |
|                      | của nhà Nho trung đại      | phân rã nhân cách     | ngờ vực, hoang mang    |
+----------------------+----------------------------+-----------------------+------------------------+
| Cảm xúc thẩm mỹ đích | Tôn kính, giác ngộ đạo đức | Kinh hoàng, ghê tởm   | Hồi hộp, sợ hãi, thanh |
|                      | chính thống                | hiện sinh             | lọc tâm lý (Catharsis) |
+----------------------+----------------------------+-----------------------+------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Đặt nền móng vững chắc cho Phân ngành Nghiên cứu Văn học Thể loại (Genre Studies) tại Việt Nam; cung cấp hệ khái niệm chuẩn xác để nghiên cứu các hiện tượng văn học phi chính thống, văn học kỳ ảo đương đại.
• Về mặt lịch sử văn học: Tái định vị công bằng vai trò của dòng văn học lãng mạn kinh dị, chứng minh đây là động lực quan trọng thúc đẩy kỹ thuật hiện đại hóa văn xuôi chữ quốc ngữ trước năm 1945 ngang hàng với dòng văn học hiện thực và phong trào Thơ mới.
• Về mặt thực tiễn sáng tạo và công nghiệp văn hóa: Cung cấp kho tàng chất liệu và mô hình cấu trúc tự sự cho các ngành công nghiệp sáng tạo đương đại (điện ảnh, biên kịch phim kinh dị, thiết kế trò chơi điện tử, xuất bản văn học kỳ ảo bản địa).

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn nguồn tư liệu lưu trữ: Nhiều ấn phẩm truyện kỳ bí giai đoạn 1930–1945 trên các tạp chí miền Nam và miền Trung chưa được sưu tầm trọn vẹn do sự thất lạc tư liệu lịch sử.
• Giới hạn khung thời gian: Luận án dừng lại ở mốc 1954, chưa bao quát được sự phân nhánh và biến đổi phức tạp của truyện kinh dị đô thị miền Nam giai đoạn 1954–1975 (với các tác giả như Bình Nguyên Lộc, Người Khăn Trắng) và sự bùng nổ sau Đổi mới 1986.
• Tính thiên lệch giới: Tập mẫu tác giả khảo sát chủ yếu là nam giới, phản ánh bối cảnh văn đàn đầu thế kỷ XX nhưng chưa làm nổi bật được diễn ngôn nữ quyền trong văn học kỳ bí.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

1. Mở rộng biên độ khảo sát sang truyện kinh dị miền Nam giai đoạn 1954–1975 và đối chiếu với văn học kinh dị hải ngoại.
2. Ứng dụng Nhân văn số (Digital Humanities) để phân tích tần suất từ vựng cảm giác và khai phá mạng lưới nhân vật kỳ ảo trong kho ngữ liệu văn học hiện đại.
3. Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia giữa dòng truyện đường rừng Đông Dương với dòng văn học rừng nhiệt đới (Jungle Gothic) tại Đông Nam Á (Malaysia, Indonesia, Thái Lan).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Định hình lại cấu trúc chương trình giảng dạy học phần "Lịch sử văn học Việt Nam hiện đại" và "Thi pháp học thể loại" bậc đại học và sau đại học; mở đường cho 15+ đề tài khóa luận, luận văn cao học tiếp cận văn học kỳ ảo từ góc độ loại hình học.
• Bảo tồn di sản văn hóa: Góp phần định danh, phục dựng và số hóa các văn bản văn học quốc ngữ thời kỳ đầu có nguy cơ mai một; phục hồi vị thế cho các tác gia tài hoa như TchyA Đái Đức Tuấn, Lan Khai, Cung Khanh.
• Chuyển giao ứng dụng: Là nguồn tham chiếu học thuật nền tảng cho các nhà biên kịch, đạo diễn điện ảnh Việt Nam trong nỗ lực tìm kiếm bản sắc bản địa cho dòng phim kinh dị Việt (Vietnamese Folk Horror).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả văn học: Tiếp cận hệ phương pháp loại hình học sắc bén và nguồn tư liệu thư mục chuẩn xác về văn xuôi thời kỳ 1930–1954.
• Giảng viên và nhà sư phạm: Bổ sung góc nhìn đa chiều, phi giáo điều trong việc giảng dạy các trào lưu văn học giai đoạn đổi mới hệ hình đầu thế kỷ XX.
• Biên kịch, nhà văn, nhà sản xuất nội dung: Khai thác các mô típ, không gian nghệ thuật và biểu tượng tâm linh thuần Việt để xây dựng các kịch bản văn hóa giải trí có chiều sâu học thuật.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là xác lập phạm trù "Mỹ học về nỗi sợ hãi trong hệ hình văn xuôi quốc ngữ". Luận án đã mở rộng lý thuyết Cái kỳ ảo của Tzvetan Todorov bằng việc chứng minh rằng: trong bối cảnh giao thời văn hóa Việt Nam, sự do dự (hesitation) giữa cách giải thích tự nhiên và siêu nhiên không chỉ là trò chơi cấu trúc hình thức, mà là sự giằng co bản thể giữa thế giới quan duy lý thực chứng phương Tây và thế giới quan duy linh bản địa Đông Á.

2. Đột phá phương pháp luận so với các công trình trước đây?

So với nghiên cứu của Vũ Thanh (1994) vốn chỉ khảo sát "dư ba truyền kỳ" theo hướng lịch sử văn học truyền thống, hay công trình của Lê Huy Bắc (2006) mang tính phổ quát hóa thuật ngữ huyễn ảo, luận án đột phá nhờ phương pháp loại hình học tích hợp cấu trúc tự sự và thi pháp không-thời gian (Chronotope). Phương pháp này thiết lập ma trận tiêu chí phân định rõ ràng giữa ba thực thể: Truyện truyền kỳ (chữ Hán, ước lệ) – Truyện trinh thám (suy luận thuần túy) – Truyện kinh dị (mỹ học nỗi sợ hãi, quốc ngữ hiện đại).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu văn bản là gì?

Phát hiện mang tính nghịch lý là: Chủ nghĩa duy lý càng phát triển thì nhu cầu về truyện kinh dị càng gia tăng. Các nhà văn Tây học tiên phong như Thế Lữ (thành viên Tự Lực văn đoàn) không viết truyện kinh dị để truyền bá mê tín, mà sử dụng chính các thủ pháp kinh dị để thử thách giới hạn của tư duy duy lý. Nỗi sợ hãi trong văn học giai đoạn này thực chất là tiếng vọng của những ẩn ức hiện sinh khi con người cá nhân bị tách rời khỏi vỏ bọc cộng đồng truyền thống.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án xây dựng quy trình phân tích 4 bước minh bạch: (1) Bộ tiêu chí sàng lọc văn bản theo tỷ lệ yếu tố kỳ bí; (2) Khung mã hóa 3 trục (Không-thời gian, Cấu trúc biến cố, Ngôi kể/Điểm nhìn); (3) Ma trận đối chiếu liên văn bản với văn học phương Đông và phương Tây; (4) Thang đo hiệu ứng thanh lọc thẩm mỹ.

5. Kế hoạch nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo thế nào?

Xây dựng công trình chuyên khảo toàn diện về "Gothic học Đông Nam Á: Tiến trình văn học kinh dị Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến đương đại", tích hợp công cụ Nhân văn số và lý thuyết phê bình sinh thái (Ecocriticism) để giải mã mối quan hệ giữa nỗi sợ thiên nhiên hoang dã và chấn thương môi trường trong văn học.

Kết luận

Luận án "Đặc điểm truyện kinh dị Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX" của NCS. Võ Thị Bảy tạo lập những giá trị khoa học cốt lõi:

1. Xác lập hoàn chỉnh nội hàm và tiêu chí phân loại của thể loại truyện kinh dị trong hệ thống thể loại văn học dân tộc.
2. Khẳng định truyện kinh dị là thành tố tiên phong thúc đẩy quá trình hiện đại hóa văn xuôi chữ quốc ngữ giai đoạn 1930–1954.
3. Giải mã toàn diện thế giới nghệ thuật với Chronotope "Đường rừng / Xứ lạ" và hệ thống nhân vật lai ghép mang đậm trầm tích văn hóa Việt.
4. Minh định cấu trúc tự sự lưỡng phân độc đáo giữa lý tính hóa phương Tây và tâm linh bản địa.
5. Xóa bỏ định kiến lịch sử về vị trí "ngoại vi" của dòng văn học kỳ ảo, phục hồi giá trị thẩm mỹ của các tác gia tiêu biểu.
6. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa thi pháp học loại hình, ký hiệu học văn hóa và công nghiệp sáng tạo đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 có tiêu đề, Tư tưởng về cái phi lý qua các thời đại. Chương này dành để giới thuyết khái niệm “phi lý”. Tác giả giải thích và tiến hành so sánh chỗ giống nhau và khác nhau của khái niệm phi lý trong triết học và khái niệm phi lý trong văn học. Chương 2 có tiêu đề là Những bước tiến hóa của văn học phi lý.

Chương này gồm các mục: “Văn học phi lý – một phản ứng cuả thời đại lịch sử”; “Sự thống nhất của hai mặt đối lập: Kafka và Camus”; “Kịch phi lý - cơn kịch phát của văn học phi lý”. Chương 3 có tiêu đề là Những đóng góp của văn học phi lý cho lịch sử văn học nhân loại. Trong đó có 3 mục gồm “Đóng góp về nhận thức”; “Đóng góp về tư tưởng đạo lý - nhân văn”; “Đóng góp về thủ pháp nghệ thuật”. Chương 4 có tiêu đề Văn học phi lý - một sự khủng hoảng mang tính sáng tạo.

Gồm 2 mục: “Từ khủng hoảng xã hội đến khủng hoảng văn học”; và “Dư âm của văn học phi lý”. Qua 4 chương, tác giả đi đến kết luận: Văn học phi lí “là một loại hình có chung một đối tượng sáng tác, một quan điểm phi lý nằm trong một phong trào phản kháng chung của thế kỷ XX (…) Nó đề cập đến một chủ đề rất thời sự, rất cốt lõi và cũng rất nhức nhối của nhân loại: cái phi lí (…) Văn học phi lí đã có những cách tân sáng tạo đáng kể về mặt nghệ thuật. Nó đã góp phần làm thay đổi những quan niệm trì trệ của văn học truyền thống, đem lại những hình thái biểu đạt mới và một thứ ngôn ngữ nghệ thuật mới” [26, tr. 13 Trong bài viết Về khái niệm cái kỳ ảo và văn học kỳ ảo trong nghiên cứu văn học của tác giả Lê Nguyên Long, vấn đề yếu tố kỳ ảo, truyện ngắn kỳ ảo cũng được đề cập khá cụ thể.

Trên cơ sở quan niệm về “cái kỳ ảo” và “văn học kỳ ảo” của các nhà nghiên cứu trong nước và nước ngoài, tác giả đã đưa ra ý kiến của mình về cái kỳ ảo. Theo Lê Nguyên Long, “cái kỳ ảo là cái không thể cắt nghĩa được bằng lí tính từ điểm nhìn của chúng ta tới tầm nhận thức hiện tại. Chính cái không cắt nghĩa được bằng lí tính ấy đã tạo nên một “sự đứt gãy trong chuỗi liên kết vũ trụ” (Roger Callois), gây ra tâm trạng hoang mang cho những người nào đối diện với nó. Tác giả khẳng định “cái kỳ ảo và văn học kỳ ảo rõ ràng đã mở rộng biên độ của hiện thực, bổ khuyết cho con người trong cái nhìn về hiện thực” [64; tr.

Cũng bàn về khái niệm “kỳ ảo”, một tác giả khác là Lê Nguyên Cẩn trong chuyên luận Cái kỳ ảo trong tác phẩm Balzac đã cố gắng làm rõ nội hàm khái niệm này bằng những lý giải cụ thể. Theo ông thì “cái kỳ ảo là một khái niệm thi pháp loại hình đồng thời là một phạm trù tư duy nghệ thuật. Nó là sản phẩm của trí tưởng tượng và được biểu hiện bằng các yếu tố thần linh, quái dị, ma quỷ, khác lạ, phi thường, siêu nhiên” [17, tr. Dẫn lại ý kiến của một số nhà nghiên cứu nước ngoài, Lê Nguyên Cẩn thống nhất với quan niệm cho rằng yếu tố kỳ ảo trong văn học có tác dụng “tạo nên sự đứt gãy trong chuỗi liên kết vũ trụ, tạo ra sự do dự, phân vân trong lòng độc giả.

Nó là quãng lặng, là sự ngắt mạch, là sự xâm lấn của cái siêu nhiên trong cuộc sống đời thường, là sự xâm lấn của cái phi lôgic trong một thế giới lôgic” [17, tr. Yếu tố kỳ ảo có mặt một cách phổ biến, thường xuyên, lâu dài trong văn học. Không chỉ xuất hiện trong văn học dân gian mà cả trong văn học viết, xuyên suốt qua các thời đại, các quá trình lịch sử văn học. Nó “tồn tại độc lập, không hoà tan vào các dạng thức khác nhau của trí tưởng tượng”.

Nhà nghiên cứu Lê Huy Bắc có bài “Cái kỳ ảo và văn học huyễn ảo”, đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học, số 8 (2006). Đây là một bài viết khá công phu, đề cập đến nhiều vấn đề xung quanh cái gọi là “văn học huyễn ảo”. Bài viết gồm có 6 mục nhỏ: 1/. Cái kì ảo và văn học kì ảo: Những vướng mắc, nhầm lẫn; 2.

Khái niệm văn học huyễn ảo; 3/. Văn học huyễn ảo có tự bao giờ; 4/. Văn học huyễn ảo: thể loại hay khuynh hướng (phương pháp); 5/. Văn học huyễn ảo và vị trí của văn học kì ảo; 6/.

Nguyên nhân ra đời của cái huyễn ảo. Trên cơ sở những khái niệm chuyển dịch từ một số ngôn ngữ khác sang tiếng Việt hiện đang được sử dụng rộng rãi và những khái niệm nguyên gốc quen thuộc mà giới chuyên môn trên thế giới vẫn dùng, ông đề xuất khái niệm 14 “văn học huyễn ảo” nhằm để thay thế các cụm từ như văn học thần ma, gôtích, kinh dị, ma quỷ, siêu nhiên, kỳ ảo, huyền thoại… Tác giả viết: “Do không tìm được thuật ngữ tiếng Anh tương ứng, chúng tôi dùng khái niệm văn học huyễn ảo để dịch ngắn gọn cụm từ Mythical, fantastic, supernature, unnature, ghost, horros, ghothic, magical literature (văn học thần ma, gôtich, kinh dị, ma quỷ, phi thường, siêu nhiên, kỳ ảo, huyền thoại). Khái niệm của chúng tôi đưa ra với mục đích nhằm bao quát cả một lịch sử sáng tạo văn chương nơi xuất hiện sự đan cài của hai yếu tố thực (có thể kiểm nghiệm bằng lí trí) mà hàm lượng bao giờ cũng nghiêng hẳn sang phần ảo. Thế giới của văn học huyễn ảo là thế giới của trí tưởng tượng, nơi sự khác lạ, hoang đường, thần diệu… luôn ngự trị.

Có lúc nó giúp người đọc bình tâm, tự tại, có lúc nó khiến họ hoang mang, khiếp đảm và có lúc khiến họ hoài nghi, bối rối” [15, tr. Có thể thấy khái niệm “văn học huyễn ảo” của Lê Huy Bắc trong bài viết vừa nêu chứa nội hàm rất rộng. Và văn học huyễn ảo xuất hiện rất sớm, ngay từ khi con người biết sáng tạo ra văn chương. Cái huyễn ảo luôn gắn với văn học.

Tác giả viết: “Có thể nói, nếu xét ở diện rộng, thì tùy theo từng mức độ, cái huyễn ảo không thể thiếu trong bất kì lúc nào nhà văn đặt bút viết. Tuy nhiên, cái huyễn ảo đích thực sẽ là sản phẩm của hư cấu vượt ngưỡng hư cấu thông thường: hư cấu của hư cấu” [15, tr. Lê Huy Bắc dựa trên cách phân loại văn học theo quan niệm truyền thống (từ Aristote) để xếp Tự sự, Trữ tình, Kịch là “ba loại hình chính”, thuộc “văn học hư cấu”; và Tiểu thuyết, Truyện ngắn là các “thể loại” (genner) thuộc loại hình (kind) tự sự. Vì thế tác giả cho rằng: “không có cái gọi là thể loại văn học huyễn ảo và càng không có cái gọi là thể loại văn học kì ảo mà chỉ có các chủng loại (typys) huyễn ảo (hoặc hẹp hơn là kì ảo) như tiểu thuyết kì ảo, truyện ngắn kì ảo mà thôi” [15, tr.

Từ đấy, nhà nghiên cứu phân kì văn học huyễn ảo thành ba chặng phát triển, với đặc điểm và tên gọi riêng. Đó là: Từ Cổ đại đến thế kỷ XIII, đặc điểm nổi bật trong văn học là “cái huyễn tưởng” (the mythical), tên gọi là Thần thoại, cổ tích. Từ thế kỷ XV - XIX (cận - hiện đại) là “cái kì ảo” (the fantastic), tên gọi là “văn học kì ảo”. Từ XX đến nay (hiện đại - hậu hiện đại) là “cái huyền ảo” (the magical), tên gọi là “văn học huyền ảo”.

Cùng hướng nghiên cứu với các tác giả trên, nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào cũng có một số bài viết đi sâu vào việc tìm hiểu “cái kì ảo” trong văn học. Ở bài “Vai trò của cái kỳ ảo trong truyện và tiểu thuyết Việt Nam”, trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học, số 8 (2006), tác giả đã trình bày một cách khái 15 quát về sự khác biệt của cái kỳ ảo trong lịch sử văn học qua một số truyện ngắn, tiểu thuyết tiêu biểu trong mối liên hệ với truyện “không kỳ ảo”. Theo nhà nghiên cứu thì “ở Việt Nam từ thế kỷ XVI tới thế kỷ XX, cái kỳ ảo vẫn tồn tại trong văn xuôi, song người ta thường bỏ qua khoảng thời gian từ thế kỷ XII đến cuối thế kỷ XIX có lẽ vì không có những tác phẩm đột xuất về chất hoặc phong phú về lượng. Tới nửa đầu thế kỷ XX có một sự chuyển biến rõ rệt” [31; tr.

Bàn về hiệu quả của cái kỳ ảo thời kỳ cuối thế kỷ XX, vẫn theo Đặng Anh Đào thì các nhà văn ở giai đoạn này, đặc biệt là lớp trẻ, không chỉ sử dụng nó như một bút pháp mang lại chất thơ hoặc sự hoài niệm về cội nguồn. Dường như họ sử dụng nó để giải tỏa một số ẩn ức, hoặc phát biểu những điều cấm kị. Theo đánh giá của tác giả thì trong tác phẩm của các nhà văn này cái kỳ ảo chỉ xuất hiện như một yếu tố nghệ thuật. Nó hướng đến cái thần diệu, siêu nhiên của truyện dân gian, hướng về thế giới bên ngoài hơn là chuyển vào nội tâm.

Bởi vậy, hiệu quả đặc trưng của truyện kỳ ảo là thiết lập một trạng thái băn khoăn, bất ổn, thậm chí lo âu. Cái kỳ ảo, dù là mảnh vụn hay “dư ba” trong một câu chuyện, ở nhiều tác phẩm, nó không thể chỉ được coi là bút pháp. Bởi mỗi chi tiết kỳ ảo đã là một đơn vị ngữ nghĩa tạo ra phản ứng đặc trưng của nhân vật lan tỏa tới người đọc. Ở một bài viết khác cũng của Đặng Anh Đào, Lời giới thiệu cho tuyển tập Truyện kinh dị Việt Nam và thế giới, tác giả cho rằng “truyện quái dị thuộc về thế giới hiện đại, khi con người không còn tin vào những chuyện thần tiên nữa”.

Tác giả dẫn lời của Todorov để minh hoạ rõ hơn ý này. Theo đó truyện quái dị “không giới hạn ở yếu tố kỳ ảo mà ở chỗ nó tạo ra một sự “lưỡng lự”, phân vân của độc giả trước những hiện tượng không rõ là siêu nhiên hay tự nhiên. Bởi lẽ những chuyện bất thường hoặc bất tường ấy được đan cài một cách tự nhiên vào cái bình thường hàng ngày trong các truyện quái dị” [125, tr. Đặng Anh Đào nhấn mạnh đến cách thức thể hiện trong tác phẩm hơn là yếu tố quái dị.

Ở loại hình văn học này “các quái dị trong hình thức kể chuyện hiện đại đã ngày càng hướng nội, nó không đơn giản lộ liễu trên cái vỏ vật chất của sự kiện nhân vật như trước nữa.