CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TÒA ÁN THÔNG MINH 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của Tòa án thông minh 1. Khái niệm Tòa án thông minh Sự phát triển mạnh mẽ và nhanh chóng của công nghệ số mang lại nhiều cơ hội cho việc nâng cao hiệu quả thực thi công lý trên thế giới, làm thay đổi sâu sắc hoạt động tố tụng. Triển khai ứng dụng CNTT vào hoạt động tư pháp là nhu cầu xuất phát từ thực tiễn, là sự phát triển tất yếu trong cuộc cách mạng công nghệ đang không ngừng phát triển.
Trong đó, TATM là một trong những chủ đề mang tính thời sự của ngành khoa học pháp lý bởi có liên quan sâu sắc tới chiến lược cải cách tư pháp đang diễn ra ở nhiều quốc gia, tiến tới kết nối hạ tầng số để thu hẹp khoảng cách giữa các nền tư pháp. Trong bài nghiên cứu khoa học này, nhóm tác giả sẽ làm rõ khái niệm về TATM từ việc nghiên cứu những khái niệm và lập luận có liên quan tới đề tài. Theo từ điển Luật học, “Tòa án” là “cơ quan thuộc hệ thống bộ máy Nhà nước, đảm nhiệm chứng năng xét xử1”. Theo từ điển Tiếng Việt, “Tòa án” là “cơ quan thực hiện quyền tư pháp của một Nhà nước, thực hiện chức năng xét xử.
Ở các nước theo chế độ "tam quyền phân lập", quyền lập pháp thuộc về nghị viện, quyền hành pháp thuộc chính phủ (nội các), quyền tư pháp thuộc về Tòa án2”; cũng theo từ điển Tiếng Việt, “Thông minh” là “một cấu trúc động, được hình thành và thể hiện trong hoạt động, chủ yếu bảo đảm cho sự tác động qua lại có hiệu quả nhất đối với một hoạt động tương ứng3”. Mặc dù TATM đã được ứng dụng ở nhiều quốc gia trên thế giới ứng dụng thành công và tiếp tục trong quá trình nghiên cứu phát triển, tuy nhiên khái niệm về chủ đề này trong nghiên cứu khoa học pháp lý còn rất hạn chế. Một số quan điểm có liên quan tới cách hiểu về TATM có thể kể đến như: Bên cạnh đó, TANDTC Trung Quốc đã đề xuất khái niệm TATM vào tháng 7 năm 2015 với ý tưởng ban đầu là tất cả các hoạt động tố tụng có thể được tiến hành thông qua nền tảng Internet. Bản chất của TATM nằm ở “sự tích hợp sâu rộng giữa ứng dụng công nghệ hiện đại và hoạt động xét xử tư pháp”.
Các TATM nhằm đảm bảo công lý, hiệu quả 1 Viện khoa học pháp lý (2006), Từ điển Luật học, Nxb. Từ điển bách khoa, tr. 2 Viện ngôn ngữ học, Từ điển Tiếng Việt, [https://vtudien.com/viet-viet/dictionary/nghia-cua-tu- to%C3%A0%20%C3%A1n] (truy cập ngày 22/7/2023) 3 Viện ngôn ngữ học, tlđd (2) 8 và nâng cao uy tín tư pháp bằng cách tận dụng triệt để Internet, điện toán đám mây, Big Data, AI và các công nghệ khác để thúc đẩy hiện đại hóa hệ thống xét xử và năng lực xét xử, đồng thời thực hiện hoạt động và quản lý thông minh cao độ của tòa án nhân dân. Tóm lại, TATM đề cập đến “trí thông minh cộng với tòa án4”.
Theo các chuyên gia về hệ thống Tòa án Peng Junling và Xiang Wen của Trung Quốc: “TATM có thể đơn giản nhất là số hóa các Tòa án, bao gồm nhiều thành phần công nghệ thấp hơn như hồ sơ điện tử và nhiều thành phần công nghệ cao hơn như xét xử trực tuyến, cơ sở dữ liệu của các trường hợp có thể truy cập công khai, hệ thống đề xuất trường hợp tương tự sử dụng AI để xác định các trường hợp có đặc điểm tương tự và nền tảng lưu trữ bằng chứng chuỗi khối5”. Tác giả Thu Hằng trong một bài viết đã đưa ra cách hiểu như sau: “TATM là một khái niệm khá mơ hồ, đề cập đến một loạt các biện pháp công nghệ từ thấp đến cao, bao gồm từ giúp các thủ tục giấy tờ hiệu quả hơn, công bố trực tuyến quyết định của tòa, cho đến những nỗ lực công nghệ tiên tiến hơn như phân tích thuật toán và ra quyết định có sự hỗ trợ của AI trong các phòng xử án bằng cách hợp tác với công ty công nghệ6”. Khái niệm về TATM chưa được nghiên cứu sâu rộng, tuy nhiên một số khái niệm liên quan có thể tham khảo nhằm giúp hiểu thêm về TATM như: Về phiên tòa trực tuyến, tác giả Xuân Hà đưa ra quan điểm: “Phiên tòa trực tuyến là việc tổ chức phiên tòa để xét xử vụ án theo trình tự luật định có sử dụng các thiết bị điện tử, liên kết với nhau thông qua môi trường mạng7”. Một số tác giả đã đề cập đến Tòa án trực tuyến như sau: “Tòa án trực tuyến (e-Court, sau đây viết tắt là TATT) thường được coi là một thành phần của hệ thống tư pháp trực tuyến (e-Justice, sau đây viết tắt là TPTT) ở nhiều quốc gia, đặc biệt là ở châu Âu8”.
4 Meirong Guo (2021), “Internet court's challenges and future in China”, Computer Law & Security Review, Publisher. Elsevier [https://www.com/science/article/abs/pii/S0267364920301278] (truy cập ngày 26/7/2023) 5 Claire Cousineau (2021), “Smart Courts and the Push for Technological Innovation in China’s Judicial System”, CSIS, [https://www.org/blogs/new-perspectives-asia/smart-courts-and-push-technological-innovation-chinas- judicial-system] (truy cập ngày 13/8/2023) 6 Thu Hằng (2021), “Trung Quốc xây dựng TATM tích hợp AI trong xử án”, báo Tin tức Thông tấn Xã Việt Nam, [https://rgl.ink/JLjt] (truy cập ngày 21/7/2023) 7 Xuân Hà (2021), “Từng bước xây dựng TAĐT, Tòa án số, tiến tới xây dựng và vận hành TATM”, Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử, [https://tapchitoaan.vn/tung-buoc-xay-dung-toa-an-dien-tu-toa-an-so-tien-toi-xay-dung-va-van- hanh-toa-an-thong-minh] (truy cập ngày 22/7/2023) 8 Bùi Tiến Đạt, Nguyễn Bích Thảo, Trần Thị Trinh (2021), “Tòa án trực tuyến và quyền xét xử công bằng: kinh nghiệm quốc tế và triển vọng ở Việt Nam”, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, [http://www.vn/Pages/tintuc/tinchitiet.aspx?tintucid=210898] (truy cập ngày 22/7/2023) 9 Tác giả Lê Anh Đức đưa ra khái niệm về phòng xét xử trực tuyến: “Phòng xét xử trực tuyến (điện tử) là phòng xử án có hình thức bố trí theo quy định của luật tố tụng và được trang bị thêm thiết bị ghi âm, ghi hình, màn hình tivi, máy tính, mạng internet, mạng truyền hình trực tuyến và các trang thiết bị khác phục vụ cho hoạt động phiên tòa, phiên họp9”. Tác giả Nguyễn Hòa Bình đưa ra khái niệm về TAĐT như sau: “Bản chất của TAĐT là chuyển một phần hoạt động của Tòa án từ không gian thực lên không gian số, trong đó, cốt lõi là việc tiến hành, tối ưu hóa và phát triển trên nền tảng số một số hoạt động: quản trị nội bộ Tòa án; công khai hoạt động của Tòa án; cung ứng cho người dân các dịch vụ tư pháp công; hỗ trợ các tiện ích nâng cao hiệu quả hoạt động của các chức danh tư pháp; kết nối và khai thác cơ sở dữ liệu của các nền tảng số quốc gia; đặc biệt là các hoạt động tố tụng điện tử10”. Tác giả Vương Đức Thương cũng đã đưa ra một số lý luận về TAĐT, theo đó: “Ecourt là thuật ngữ viết tắt của Electronic court (TAĐT), Ecourt là một địa điểm tại đó các vấn đề pháp lý xem xét với sự tham gia của thẩm phán thông qua việc ứng dụng CNTT điện tử” và “TAĐT (Ecourt) là một địa điểm tại đó các vấn đề pháp lý xem xét với sự tham gia của thẩm phán thông qua việc ứng dụng CNTT điện tử11”.
Từ những nghiên cứu trên, có thể hiểu TATM là “việc đưa các công nghệ hiện đại như Internet, điện toán đám mây, Big Data và AI ứng dụng vào các hoạt động tố tụng của Tòa án một cách sâu rộng, bao gồm cả việc đưa các hoạt động tố tụng lên nền tảng số để mọi người cùng sử dụng và áp dụng các công nghệ tiên tiến thay thế phương pháp truyền thống góp phần thực hiện công việc của Tòa án hiện đại, hiệu quả hơn”. 9 Lê Đức Anh (2020), “Mô hình “Xét xử trực tuyến hay xét xử tập trung””, Tạp chí Tòa án nhân dân điện tử, [https://tapchitoaan.vn/mo-hinh-xet-xu-truc-tuyen-thay-xet-xu-tap-trung] (truy cập ngày 22/7/2023) 10 Nguyễn Hòa Bình (2022), “Xây dựng TAĐT- một nhiệm vụ quan trọng của Chiến lược cải cách tư pháp”, Tạp chí Cộng sản, [https://tapchicongsan.vn/vi_VN/web/guest/media-story/- /asset_publisher/V8hhp4dK31Gf/content/xay-dung-toa-an-dien-tu-mot-nhiem-vu-quan-trong-cua-chien-luoc-cai- cach-tu-phap] (truy cập ngày 22/7/2023) 11 Vương Đức Thương (2021), “Xu hướng phát triển TAĐT, TATM trên thế giới”, Báo học viện Chính trị, [http://www.php/bai-bao-khoa-hoc/xu-huong-phat-trien-toa-an-dien-tu-toa-an- thong-minh-tren-the-gioi. Đặc điểm Tòa án thông minh Thứ nhất, TATM càng nhiều người dùng càng trở nên “thông minh” hơn và chi phí rẻ hơn Tòa án ứng dụng CNTT vào hoạt động tố tụng được sử dụng rộng rãi tại tất cả các cấp, tri thức của ngành và các cá nhân đang hoạt động trong ngành này sẽ liên tục được đưa lên nền tảng, từ đó dữ liệu điện tử phục vụ hoạt động tố tụng càng phong phú giúp hệ thống xử lý dữ liệu ngày một hoàn thiện và thông minh hơn. Đặc biệt đối với “trợ lý ảo” của Thẩm phán, khi số lượng vụ việc Tòa án cần xử lý rất lớn và tiếp tục gia tăng, số lượng văn bản pháp luật ngày càng nhiều và sửa đổi liên tục thì việc làm cho “trợ lý ảo” trở nên thật thông minh là công việc cần thiết để giảm thiểu các tai nạn pháp lý, nghiệp vụ.
Trợ lý này hoạt động bằng cách tìm kiếm những thông tin, các điều khoản trong văn bản pháp luật có liên quan và những vụ việc tương tự đã được giải quyết trước đó nhằm giúp Thẩm phán thống kê tất cả thông tin, tuy nhiên với điều kiện dữ liệu này đã được cập nhật lên nền tảng số bởi trợ lý này không có khả năng sáng tạo mà chỉ đơn giản là tập hợp thông tin liên quan có sẵn. Do đó, TATM càng được sử dụng nhiều thì càng thông minh và càng trợ giúp đắc lực cho hoạt động tố tụng. Ngoài ra, việc ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến hỗ trợ giúp tiết kiệm rất nhiều chi phí không cần thiết của cả người dân và Tòa án, có thể ban đầu chi phí vận hàng công nghệ vào hoạt động tố tụng sẽ tốn kém nhưng khi đi vào vận hành càng lâu sẽ có thể thấy được hiệu quả về tài chính mà TATM mang lại. TATM được sử dụng rộng rãi và lâu dài theo thời gian sẽ góp phần không nhỏ trong việc giảm chi phí tố tụng của đương sự cũng như ngân sách Nhà nước.
Thứ hai, TATM ứng dụng CNTT vào việc giải quyết các cáo buộc và tranh chấp pháp lý Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư và sự biến đổi không ngừng của kỷ nguyên công nghệ số đang tạo điều kiện phát huy tối đa hiệu quả hoạt động của Tòa án.
