Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC SINH HOẠT CHUYÊN MÔN THEO HƯỚNG NGHIÊN CỨU BÀI HỌC Ở TRƯỜNG THPT 1. Sơ lược về lịch sử nghiên cứu vấn đề. Những nghiên cứu về sinh hoạt chuyên môn của tổ bộ môn Giáo dục nói chung và dạy học nói riêng là một hoạt động đặc biệt của xã hội. Từ xưa tới nay vai trò của GD đối với xã hội được thừa nhận là không thể thiếu.
Sự phát triển của xã hội luôn kéo theo, song hành với phát triển GD. Thực tế cho thấy trên thế giới, không một quốc gia nào có thể phát triển được nếu như nền GD nước đó không phát triển. Nhà trường là nơi thực hiện các hoạt động GD chính. Hoạt động quản lý (QLGD) trong đó có quản lý sinh hoạt chuyên môn là một trong những hoạt động GD chủ đạo trong nhà trường.
Sinh hoạt tổ chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học cho đến nay, vẫn phổ biến ở nhiều trường tại Nhật Bản và được xem như hình thức chủ yếu để phát triển năng lực chuyên môn của GV tại trường. Thuật ngữ “Nghiên cứu bài học”có nguồn gốc trong lịch sử giáo dục Nhật Bản, từ thời Meiji (1868 -1912), như một biện pháp để nâng cao năng lực nghề nghiệp của giáo viên thông qua nghiên cứu cải tiến các hoạt động dạy học ở từng bài học cụ thể. Hình thức này cũng đã được nhiều nước trên thế giới áp dung như Mỹ, Đức, Úc, Trung Quốc, Hồng Kông, Hàn Quốc, Singapore, Thái Lan, Indonesia… Và đây cũng là một chủ đề giáo dục được quan tâm trên thế giới. Ở Việt Nam, hiện nay đã có nhiều tác giả nghiên cứu về QLGD, mà trong đó được quan tâm đến nhiều là QL sinh hoạt chuyên môn và QL hoạt động dạy học.
Nhiều quan điểm, triết lý GD đã được nêu lên, đúc kết từ kinh nghiệm thực tiễn.… Theo tác giả Hà Sĩ Hồ đã viết: “Hiệu trưởng là người luôn luôn biết kết hợp một cách hữu cơ sự QL dạy và học các môn và các hoạt động khác hỗ trợ cho hoạt động dạy nhằm làm cho tác động GD hoàn chỉnh và trọn vẹn”.[23] 6 download by : skknchat@gmail.com Sau một thời gian học tập nghiên cứu, tôi nhận thấy trong hơn một thập kỷ qua, đã có nhiều đề tài nghiên cứu về QL hoạt động chuyên môn của tổ bộ môn trong nhà trường của HT để nâng cao chất lượng GD trong NT như: Tác giả Nguyễn Thị Hoa (2011), đã đề cập đến những biện pháp QL tổ chuyên môn (TCM) của HT đối với công tác đổi mới chương trình, sách giáo khoa trong đề tài “ Một số biện pháp hoạt động CM trong quá trình đổi mới chương trình ở các trường THPT thành phố Thái Bình ”; tác giả Nguyễn Thế Giang (2012), cũng đã quan tâm đến vấn đề nâng cao chất lượng hoạt động của TCM với đề tài “Một số biện pháp quản lý nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của TCM của các trường THPT thành phố Hà Tây ”;. Các tác giả đã dày công nghiên cứu lí luận, khảo sát thực trạng SHCM của các tổ chuyên môn theo quan điểm truyền thống. Tuy nhiên, đa số các đề tài chỉ tập trung vào mục đích nâng cao chất lượng dạy và học. Các biện pháp đề xuất đã cho thấy người HT vẫn còn trực tiếp thực hiện nhiều công việc chuyên môn cụ thể, chưa thấy nổi bật lên chức năng QL hoạt động sinh hoạt chuyên môn của tổ bộ môn trong NT.
Những nghiên cứu về quản lý sinh hoạt chuyên môn và SHCM theo hướng nghiên cứu bài học Trong nhà trường phổ thông, đội ngũ GV lại được sắp xếp theo từng TCM nên việc QLHĐ của đội ngũ GV đối với người hiệu trưởng (HT) chính là QLHĐ của tổ CM trong nhà trường. Suy cho cùng, mục đích của công việc QL này là nhằm hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị của nhà trường: nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường. Điều này đã được khẳng định trong Luật Giáo dục năm 2005: "Tuy không trực tiếp tham gia vào HĐ dạy và học, nhưng cán bộ QLGD bằng những HĐQL của mình tác động vào quá trình GD nhằm hướng cho HĐ dạy và học đạt được những mục tiêu yêu cầu của GD và bảo đảm chất lượng GD" [33]. 7 download by : skknchat@gmail.com Nghiên cứu bài học cũng đã được vận dụng ở Việt Nam từ đầu học 2009 - 2010 nhưng còn ít và rải rác.
Bộ GD&ĐT và JICA (Tổ chức phát triển hợp tác quốc tế của Nhật Bản) cũng đã triển khai dự án về: Tăng cường bồi dưỡng GV theo cụm trường và quản lý nhà trường ở Việt Nam. Đây là một trong những nghiên cứu vận dụng NCBH. Nhiều trường cũng đã áp dụng hình thức NCBH vào sinh hoạt TCM. Từ năm 2007 đến năm 2009 Đại học Cần Thơ và Đại học Bang Michi-gan, Hoa Kỳ đã tiến hành một nghiên cứu nhằm vận dụng mô hình NCBH vào thực tiễn lớp cấp Tiểu học và THCS ở vùng khó khăn và đã thu được kết quả đáng quan tâm.
QL sinh hoạt chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học để nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường thì đã có rất nhiều công trình, nhiều đề tài nghiên cứu của các tác giả như: Tác giả Vũ Hạnh với bài báo khoa học “ Sinh hoạt chuyên môn trong nhà trường phổ thông: Thực trạng và giải pháp. Tác giả Nguyễn Mậu Đức, Hoàng Thị Chiên với bài viết “Đổi mới sinh hoạt chuyên môn của giáo viên thông qua mô hình “Nghiên cứu bài học” ở Việt Nam. [16] Tác giả Nguyễn Văn Ninh với bài viết "Sinh hoạt chuyên môn theo hướng “nghiên cứu bài học” - phương thức để phát triển năng lực dạy học cho giáo viên". Và một số bài viết khác.
Các bài viết này đã đề cập đến lý thuyết của NCBH (khái niệm NCBH, các bước triển khai NCBH, những lợi ích của NCBH và một số khó khăn khi tiến hành nghiên cứu bài học). Tuy nhiên, chưa có bài viết nào đánh giá về thực trạng quản lý SHCM theo NCBH trong các nhà trường hiện nay. 8 download by : skknchat@gmail.com Về đề tài nghiên cứu về công tác quản lý sinh hoạt TCM trong nhà trường phổ thông, có thể kể đến một số đề tài như: - Phạm Khánh Tường (2003), Một số biện pháp quản lý chuyên môn của HT đối với GV mới vào nghề của một số trường THPT ở Hải Phòng, Trong đề tài của mình tác giả đã phân tích lý luận về quản lý chuyên môn của HT các nhà trường, từ đó phân tích thực trạng và đề ra một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy của giáo viên mới vào nghề ở các trường THPT thành phố Hải Phòng. - Bùi Đức Tấn (2011), Quản lý hoạt động TCM của HT các trường THPT thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai, Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục; tác giả Trần Quốc Tuấn (2012), với đề tài: Biện pháp quản lý TCM của HT trường THPT huyện Đông Hưng tỉnh Thái Bình, Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục.
Trong đề tài của mình các tác giả đã phân tích chức năng vai trò của HT các nhà trường trong việc quản lý hoạt động của các tổ chuyên môn, từ đó đề xuất các biện pháp quản lý có ý nghĩa thực tiễn nhằm nâng cao chất lượng SHCM của các tổ chuyên môn trong các nhà trường. Tóm lại, mỗi đề tài lại đi sâu nghiên cứu một phạm vi, nhưng hầu hết các đề tài nghiên cứu nói trên chỉ đề cập đến vấn đề nâng cao hiệu quả quản lý TCM của HT và TTCM theo hình thức truyền thống mà chưa có đề tài nào nghiên cứu SHCM theo hướng NCBH. Trong đề tài này, tác giả hệ thống hóa lý luận và nghiên cứu thực trạng để có thể đề xuất các biện pháp tổ chức sinh hoạt CM theo hướng NCBH ở các trường THPT huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Một số khái niệm cơ bản 1.
Quản lý Theo Từ điển Giáo dục học: “Quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý (người quản lý) tới khách thể quản lý (người bị quản lý) trong tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức” [38]. 9 download by : skknchat@gmail.com Tác giả Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Thị Mỹ Lộc khẳng định “Quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng tối đa các chức năng kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra” [7, tr. Thuật ngữ “Quản lý” lột tả được bản chất của hoạt động này trong thực tiễn, nó bao gồm hai quá trình tích hợp vào nhau, quá trình “Quản” gồm coi sóc, giữ gìn, duy trì ở trạng thái “ổn định”, quá trình “Lý” gồm sự sửa sang, sắp xếp, đổi mới hệ, đưa hệ vào thế “phát triển”. Nếu người đứng đầu tổ chức chỉ lấy việc “Quản” làm chính thì tổ chức dễ bị trì trệ, ngược lại nếu chỉ quan tâm đến việc “Lý” thì sự phát triển của tổ chức không bền vững.
Do vậy người quản lý phải luôn xác định và phối hợp tốt, sao cho trong “Quản” phải có “Lý” và trong “Lý” phải có “Quản”, làm cho trạng thái của hệ thống mình quản lý luôn được ở trạng thái cân bằng động [4]. Bản chất của hoạt động quản lý là quá trình tác động có mục đích của nhà quản lý đến tập thể người bị quản lý nhằm đạt mục tiêu của tổ chức/ hệ thống. Thông qua những phương pháp, biện pháp của nhà quản lý làm cho khả năng của mỗi cá nhân trong tổ chức được khai thác cũng như mọi hoạt động trong tổ chức được vận hành một cách tối ưu nhất nhằm đạt mục tiêu của tổ chức. Trên cơ sở nghiên cứu và tham khảo các quan điểm của các học giả trên, tôi hiểu bản chất của QL là: Quản lý là hoạt động có ý thức của con người nhằm định hướng, tổ chức, sử dụng các nguồn lực và phối hợp hành động của một nhóm người hay một cộng đồng người để đạt được các mục tiêu đề ra một cách hiệu quả nhất.
Và có thể mô tả bản chất QL thông qua sơ đồ dưới đây: Công cụ Chủ thể quản lý Đối tượng quản lý Phương pháp Hình 1.1: Sơ đồ mô hình quản lý 10 download by : skknchat@gmail.com Trong sơ đồ trên: Chủ thể quản lý có thể là một cá nhân, một nhóm hay một tổ chức. Khách thể (đối tượng) quản lý là những con người cụ thể và sự hình thành tự nhiên các quan hệ giữa những con người, giữa các nhóm người khác nhau. Công cụ quản lý và phương tiện tác động của chủ thể quản lý tới khách thể quản lý như: Mệnh lệnh, quyết định, chính sách, luật lệ… Phương pháp quản lý được xác định theo nhiều cách khác nhau.