Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG VĂN HOÁ HỌC ĐƯỜNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấ n đề 1. Ở nước ngoài Khái niệm “Văn hoá tổ chức” (organisational culture) xuất hiện lần đầu tiên trên báo chí Mỹ vào khoảng thập niên 1960 và chính thức trở thành một khái niệm trong Khoa học tổ chức-Quản lý, xuất hiện ở Âu Mỹ từ những năm 80 của thế kỉ XX, hiện nay là một khái niệm thịnh hành và được phổ biến rộng rãi. Thuật ngữ tương đương “Văn hoá công ty” (corporate culture) xuất hiện muộn hơn, khoảng thập niên 1970, và trở nên hết sức phổ biến sau khi tác phẩm văn hóa công ty của Terrence Deal và Atlan Kennedy được xuất bản tại Mỹ năm 1982.[23] Thuật ngữ “Văn hóa học đường” là một khái niệm mới xuất hiện trong hơn chục năm gần đây.
Nội dung của “Văn hoá học đường” bao hàm nội dung của “Trường học thân thiện” do Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) đề xướng từ những thập kỷ cuối thế kỷ XX. Ở trong nước Thuật ngữ “Văn hoá học đường” là một khái niệm mới xuất hiện trong những năm gần đây và được đề cập ngày một nhiều trên các diễn đàn cũng như các hội thảo. Nhưng thực ra bản chất và nội dung của văn hóa ho ̣c đường đã được các nhà trường ở Việt Nam từ xa xưa xây dựng và trở thành các truyền thống quý báu của dân tộc ta như: “Tôn sư trọng đạo”, “Kính thầy yêu bạn”, “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”. Trong quá trình xây dựng và phát triển, văn hóa ho ̣c đường được biểu hiện ngay trong mọi phương diện quản lý, trong các hoạt động dạy học cũng 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn như trong mọi hành vi ứng xử của các thành viên trong nhà trường tạo nên sự khác biệt, các dấu ấn riêng của nhà trường.
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã rất quan tâm đến giáo dục "cái nền” đạo đức cách mạng cho thế hệ trẻ để họ trở thành những người “vừa hồng vừa chuyên” được thể hiện qua khẩu hiệu “Tiên học Lễ, hậu học Văn”, “Lễ” chính là văn hoá, là đạo đức, một trong những nội dung cốt lõi của văn hoá ho ̣c đường. Trong những năm gần đây, quan điểm về đổi mới, phát triển GD&ĐT đã được Đảng ta đề ra từ Đại hội toàn quốc lần thứ VI và ngày càng cụ thể, hoàn thiện để sát với thực tiễn và tiếp tục được khẳng định trong Báo cáo Chính trị tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI (2011). Ngày 14/5/2011 Bộ Chính trị khoá XI ban hành Chỉ thị số 03-CT/TW về tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh. Một trong những nội dung chủ yếu của Chỉ thị đó là "Coi trọng việc giáo dục đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ".2] Đầu năm học 2008-2009 Bộ GD&ĐT đã ban hành Chỉ thị số 40/2008/CT– BGDĐT, ngày 22/7/2008 phát động phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” là một trong những bước đi đầu tiên tiếp cận hiện đại trong giáo dục, đó là xây dựng văn hoá nhà trường.
Từ năm 2008 đến 2010 theo sự chỉ đạo của Bộ GD&ĐT, Học viện QLGD Việt Nam đã hợp tác với Học viện Giáo dục Singapore tổ chức chương trình bồi dưỡng Hiệu trưởng trường phổ thông theo hình thức liên kết Việt Nam-Singapore giai đoạn 2008-2010. Nội dung chương trình có 7 chuyên đề, trong đó có chuyên đề 3 đề cập đến “Văn hóa ho ̣c đường” được rất nhiều nhà Lãnh đạo đánh giá cao về tầm quan trọng của văn hóa và được coi là một trong những yếu tố hàng đầu làm nên sự thành công trong việc nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường.[5] Tuy nhiên, nội dung tổ chức hoa ̣t đô ̣ng văn hóa ho ̣c đường ở bậc phổ thông mới được đề cập đến trong mấy năm gần đây nên còn nhiều hạn chế, chưa được các cấp Lãnh đạo quan tâm, chú ý. “Nói chung, phạm trù Văn hoá học đường chưa được đưa vào phạm vi quản lý nhà trường chúng ta, chưa có tiêu chí, chưa 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn ai khảo sát, đánh giá” [8]. Đúng vậy, cho đến nay vấn đề xây dựng văn hóa ho ̣c đường lại có rất ít tác giả quan tâm đi sâu nghiên cứu về lý luận một cách có hệ thống và chưa đi vào thực tế.
Một số sách, bài viết gần đây chủ yếu là những sáng kiến kinh nghiệm, báo cáo tham luận, hội thảo khoa học… Nhất là trong bối cảnh hiện nay, cuộc sống hiện đại đã kéo theo nhiều vấn đề tác động đến đạo đức, lối sống, tư tưởng chính trị của phần đông thanh thiếu niên học sinh. Vì vậy, luận văn “Tổ chức hoa ̣t đô ̣ng văn hóa học đường ở trường THPT huyện Tứ Kỳ” có sự kế thừa và phát triển những kết quả nghiên cứu trước đó với hy vọng làm sáng tỏ việc tổ chức hoạt đô ̣ng văn hóa ho ̣c đường góp phần xây dựng một môi trường tích cực cho cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh nhà trường trong giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội hiện nay. Mô ̣t số khái niệm cơ bản 1. Văn hóa Trong thư ngỏ gửi những người yêu thích văn hóa trên trang web vanhoahoc.net, tác giả Trần Hoàng Phong đã viết: “Con người tồ n tại trong môi trường văn hoá.
Cuộc số ng trong ta và quanh ta thấ m đẫm chấ t men của không gian văn hoá. Cha ông ta, bản thân ta, rồ i con cháu ta, sinh ra trong văn hoá, số ng trong văn hoá và chế t đi trong thời gian văn hoá” [16, tr. Vậy văn hóa là gì? Qua thời gian, không gian và trong mỗi lĩnh vực nghiên cứu khác nhau các nhà nghiên cứu đã đưa ra những định nghĩa về văn hóa khác nhau. Cho đến nay, nhà nghiên cứu Phan Ngọc cho biết số lượng định nghĩa đã lên tới gần 400 định nghĩa.
Đúng như một học giả người Ba Lan đã nhận xét: khó mà hình dung được một khái niệm nào nhiều nghĩa hơn và rộng hơn là khái niệm văn hoá [dẫn theo 18]. Theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh thì: "Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo.…Toàn bộ những sáng tạo và phát minh, đó là văn hóa. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn". 431] Qua một số tiếp cận trên về khái niệm văn hoá, có thể thấy điểm chung cốt lõi và phổ biến nhất đó là sự nhấn mạnh về yếu tố con người, gắn với con người, thuộc con người và tất cả những gì là sản phẩm của con người [11].
Nhìn một cách xuyên suốt, quan điểm của C.Ăng ghen và sau này thêm V.Lênin đều có sự thống nhất rằng: Văn hoá với đúng nghĩa của nó bao giờ cũng giữ vai trò động lực đối với tiến bộ và phát triển của xã hội. Tại Hội nghị Đại biểu những người tích cực trong phong trào văn hoá quần chúng ngày 11/02/1960 Hồ Chí Minh đã phát biểu “Văn hoá phải thật sự phục vụ nhân dân, góp phần vào việc nâng cao đời sống vui tươi, lành mạnh của quần chúng. Vì vậy nội dung văn hoá phải có ý nghĩa giáo dục”.59] Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đã mở ra một nền văn hoá mới cho dân tộc Việt Nam, đó là nền văn hoá trên nền tảng độc lập dân tộc, tự do, ấm no, hạnh phúc cho mọi người. Tại diễn văn khai mạc Hội nghị Văn hoá toàn quốc, ngày 24/11/1946 Bác Hồ đã dạy: “Phải làm thế nào cho văn hoá vào sâu trong tâm lý của quốc dân, nghĩa là văn hoá phải sửa đổi được tham nhũng, lười biếng, phù hoa, xa xỉ.
Văn hoá phải làm thế nào cho ai cũng có lý tưởng tự chủ, độc lập, tự do. Đồng thời văn hoá phải làm thế nào cho quốc dân có tinh thần vì nước quên mình, vì lợi ích chung mà quên lợi ích mình” [1, tr. Nhận thức sâu sắc giá trị của văn hoá trong quá trình phát triển, Đảng ta xác định: “Xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, là một định hướng quan trọng để đất nước phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững. Văn hóa tổ chức Tùy theo đối tượng tiếp cận, văn hoá tổ chức được gọi bằng một số tên khác nhau như văn hoá công ty, văn hoá doanh nghiệp, văn hoá công sở.
Trong đó thuật ngữ văn hoá tổ chức được sử dụng một cách phổ biến. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn Văn hoá tổ chức đó là một tập hợp các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin và hành vi ứng xử của một tổ chức tạo nên sự khác biệt của các thành viên của tổ chức này với các thành viên của tổ chức khác Văn hóa tổ chức liên quan đến toàn bộ đời sống vật chất, tinh thần của một tổ chức. Nó biểu hiện trước hết trong tầm nhìn, sứ mạng, mục tiêu, triết lý, các giá trị, phong cách lãnh đạo, quản lý …, bầu không khí tâm lý. Thể hiện thành một hệ thống các chuẩn mực, giá trị, niềm tin, quy tắc ứng xử được xem là tốt đẹp và được mọi người trong tổ chức chấp nhận.
Văn hóa tổ chức của một nhà trường là hệ thống niềm tin, giá trị, chuẩn mực, thói quen và truyền thống hình thành trong quá trình phát triển của nhà trường, được các thành viên trong nhà trường thừa nhận, làm theo và được thể hiện trong các hình thái vật chất và tinh thần, từ đó tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sư phạm. Đối với từng tổ chức thì các thức hoạt động riêng sẽ quy định quy mô riêng của từng tổ chức và các ứng xử của các thành viên trong tổ chức. Một hành vi được gọi là có văn hóa sẽ tạo thành một không gian với không khí thoải mái, tình cảm thân thiện, ấm áp. Theo tác giả Trần Kiểm, thì có thể coi văn hóa tổ chức là môi trường trong đó diễn ra hoạt động của mọi thành viên, trong đó có hoạt động của chủ thể quản lý.
Sự khác nhau về quản lý thể hiện trong các nền văn hóa tổ chức khác nhau.