MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Ngày nay, học qua trải nghiệm đang được tiếp tục triển khai trên phạm vi toàn thế giới và được nhìn nhận như là một triển vọng tương lai tươi sáng cho giáo dục toàn cầu trong những thập kỉ tiếp theo. Ở nước ta, một trong những quan điểm đổi mới giáo dục và đào tạo được nêu trong Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI của Ban chấp hành Trung Ương là: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực.
Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học…”. Ngày nay với sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, nền kinh tế mở cửa hội nhập và trước những yêu cầu của xã hội cần có sự đổi mới về đào tạo nhân lực cho đất nước. Giáo dục được coi là quốc sách hàng đầu, vì vậy, Đảng, Nhà nước, các tầng lớp nhân dân đặc biệt quan tâm và từ đó cũng đã đề ra những yêu cầu cho việc đổi mới phương pháp cũng như hình thức dạy học. Bộ giáo dục - đào tạo tiếp tục đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học và hình thức dạy học theo hướng tích cực, hiện đại, nhằm tăng cường mối quan hệ thúc đẩy lẫn nhau giữa các hình thức và phương pháp tổ chức dạy học - giáo dục.
Một trong những giải pháp góp phần nâng cao chất lượng dạy học theo Dự thảo chương trình mới sau năm 2015 là tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học. Hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo là hình thức học tập gắn học tập với thực tiễn, gắn giáo dục trong nhà trường với giáo dục ngoài xã hội, “phá vỡ” không gian lớp học, đồng thời có sự tham gia của nhiều nguồn lực xã hội vào quá trình giáo dục. Đây là một hình thức tổ chức dạy học tạo điều kiện 1 cho học sinh có những trải nghiệm khám phá mới mẻ, qua đó góp phần hình thành năng lực, kĩ năng làm. Các nội dung trải nghiệm rất đa dạng, mang tính tổng hợp, tổng hợp nhiều kiến thức, kỹ năng của môn học, nhiều lĩnh vực học tập, giáo dục như: đạo đức, trí tuệ, kỹ năng sống, nghệ thuật, thẩm mỹ, thể chất, an toàn về giao thông và môi trường.
Giáo viên có thể lựa chọn nhiều vấn đề thiết thực, gần gũi với cuộc sống thực tế và đáp ứng được nhu cầu hoạt động của học sinh, để giúp các em vận dụng hiểu biết vào thực tiễn cuộc sống một cách dễ dàng. Học sinh được tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động, từ các công tác thiết kế, xây dựng kịch bản, đạo diễn, diễn viên, được đánh giá kết quả lẫn nhau của mỗi nhóm, mỗi lớp học. Và đặc biệt các em được làm chủ giờ học, được thể hiện mình, được bày tỏ quan điểm của mình và truyền thống đến với các bạn trong khối, trong lớp học. Trên thực tế ở Việt Nam hệ thống các bài giảng Địa lí hiện nay nhìn chung còn chưa đa dạng, chủ yếu giáo viên sử dụng các nguồn kiến thức có sẵn trong sách giáo khoa và sách tham khảo, chưa xây dựng được các bài giảng riêng biệt, đáp ứng mục tiêu dạy học, đặc biệt là các bài học chưa có tính liên hệ thực tiễn cao, nội dung bài tập còn nghèo nàn, chưa tạo được hứng thú học tập cho học sinh.
Việc đổi mới phương pháp dạy học Địa lí là vô cùng cần thiết do yêu cầu của sự phát triển kinh tế xã hội với việc đào tạo nhân lực trong giai đoạn mới và xu thế hội nhập quốc tế. Vì vậy, cần tiếp tục đổi mới một cách mạnh mẽ, có hiệu quả các phương pháp dạy học Địa lí là một trong những vấn đề quan trọng nhất cần phải được tiếp tục quan tâm và tìm cách giải quyết. Trong chương trình giáo dục phổ thông, Địa lí là môn học cung cấp cho học sinh những kiến thức khoa học về tự nhiên, về dân cư, về chế độ xã hội và về các hoạt động kinh tế của con người trên Trái Đất. Sách giáo khoa Địa lí được biên soạn theo mô hình mới nhằm tăng cường hoạt động học chủ động, tích cực, 2 tự học cho học sinh với cấu trúc 3 hoạt động: Cơ bản (tạo hứng thú, trải nghiệm, phân tích - sáng tạo - rút ra bài học); thực hành (kết hợp lý thuyết và thực hành); ứng dụng (áp dụng kiến thức, kỹ năng vào tình huống thực tiễn).Với mô hình này, chắc chắn phải thường xuyên đưa học sinh vào các tình huống thực tiễn để từ đó có được kiến thức, kỹ năng cần đạt; đồng thời, sách phải tạo cơ hội để học sinh vận dụng chúng ngay sau mỗi bài.
Mô hình sách giáo khoa mới này có thể đảm bảo góp phần thực hiện mục tiêu phát triển năng lực ở học sinh của môn Địa lí. Vì vậy nâng cao chất lượng dạy và học Địa lí đang là vấn đề bức thiết đặt ra. Một trong những giải pháp góp phần nâng cao chất lượng dạy học theo tổ chức hoạt động trải nghiệm giữa các môn học trong dạy học Địa lí. Thực tế cho thấy hoạt động trải nghiệm đã được thực hiện tương đối nhiều ở môn học này.
Để biến hoạt động trải nghiệm trong Địa lí thực sự là một hoạt động mới mẻ, mang lại hiệu quả giáo dục thì thực sự cần tổ chức hoạt động dạy học theo các hoạt động phù hợp với nội dung dạy học. Trong quá trình dạy học cần đưa những kiến thức lí thuyết gắn liền với thực tiễn, làm cho học sinh thấy được mối quan hệ mật thiết đó để không bị trôi kiến thức, phát huy các giá trị của bản thân tối đa trong chính các hoạt động mà các em được làm chủ. Có rất nhiều hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm như trò chơi, câu lạc bộ, diễn đàn, sân khấu tương tác, hội thi, cuộc thi, tham quan dã ngoại… Vì vậy cần căn cứ vào tình hình thực tế của nhà trường, đối tượng của học sinh để lựa chọn hình thức hoạt động phù hợp, đem lại kết quả tốt nhất. Qua thực tế giảng dạy ở trường trung học phổ thông nhiều năm, tác giả nhận thấy nếu vận dụng phương pháp dạy học truyền thống thì không gây được hứng thú từ phía học sinh, các em hiểu biết về môn học hời hợt mang tính lí thuyết, thiếu thực tế.
Vì vậy để học sinh hiểu rõ hơn về các vấn đề tự nhiên, kinh tế xã hội của môn Địa lí 12, cũng như là trong dạy học Địa lí địa phương tỉnh Thái nguyên, tác giả đã tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong quá trình thiết kế và dạy học Địa lí 12 tại một số trường trung học phổ thông tỉnh 3 Thái Nguyên nhằm nâng cao hứng thú của học sinh trong quá trình tiếp thu kiến thức. Với tất cả những lí do trên, tác giả đã lựa chọn nghiên cứu đề tài “Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Địa lí lớp 12- Trung học phổ thông tỉnh Thái Nguyên”. Đây là một hướng nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn, góp phần thực hiện đổi mới PPDH để nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học Địa lí ở nhà trường phổ thông. Lịch sử nghiên cứu 2.
Trên thế giới Theo David Kolb “học tập qua trải nghiệm” là một cách học thông qua làm, với quan niệm việc học là quá trình tạo ra tri thức mới trên cơ sở trải nghiệm thực tế, dựa trên những đánh giá, phân tích trên những kinh nghiệm, kiến thức sẵn có. Những nguyên tắc và khái niệm về học thuyết này đã được sử dụng rộng rãi để phát triển và phổ cập các chương trình học phổ thông, giáo dục đại học và đào tạo chuyên nghiệp. Lý thuyết Học từ trải nghiệm là cách tiếp cận với phương pháp dạy học đối với các lĩnh vực nhận thức. Nếu như mục đích của việc dạy học chủ yếu là hình thành và phát triển hệ thống khoa học tri thức, năng lực và hành động khoa học cho mỗi cá nhân thì mục đích của hoạt động giáo dục là hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, các giá trị sống, kĩ năng sống và những năng lực chung khác.
Để phát triển sự hiểu biết của khoa học, chúng ta có thể tác động vào nhận thức để hình thành và phát triển nhân lực người học. Trải nghiệm sẽ làm cho con người học trở nên dễ dàng và hiệu quả hơn [2]. Từ giữa thế kỉ XX, nhà khoa học giáo dục nổi tiếng người Mĩ, John Dewey, đã chỉ ra hạn chế của giáo dục nhà trường và đưa ra quan điểm về vai trò của kinh nghiệm trong giáo dục. Với triết lí giáo dục đề cao vai trò của kinh nghiệm, Dewey cũng chỉ ra rằng, những kinh nghiệm có ý nghĩa giáo dục giúp nâng cao hiệu quả giáo dục bằng cách kết nối người học và những kiến thức được học với thực tiễn [19].
4 Theo ông học qua trải nghiệm xảy ra khi một người sau khi tham gia trải nghiệm nhìn lại và đánh giá, xác định cái gì là hữu ích hoặc quan trọng cần nhớ và sử dụng những điều này để thực hiện các hoạt động khác trong tương lai. Một số quan niệm khác của các học giả quốc tế cho rằng giáo dục trải nghiệm coi trọng và khuyến khích mối liên hệ giữa các bài học trìu tượng với các hoạt động giáo dục cụ thể tối ưu hóa kết quả học tập (Sakofs 1995), học từ trải nghiệm phải gắn kinh nghiệm của người học với hoạt động phản ánh và phân tích (Chapman, McPhee and Proudman, 1995), chỉ có kinh nghiệm thì chưa đủ để được gọi là trải nghiệm, chính quá trình phản ánh đã chuyển hóa kinh nghiệm thành trải nghiệm giáo dục (Joplin, 1995). Hoạt động trải nghiệm sáng tạo được hầu hết các nước phát triển quan tâm, nhất là các nước tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông theo hướng phát triển năng lực; chú ý giáo dục nhân văn, giáo dục sáng tạo, giáo dục phẩm chất và kĩ năng sống, điển hình là: + Quan điểm về vai trò của kinh nghiệm trong giáo dục, đáng chú ý có quan điểm của Nhà khoa học nổi tiếng người Mỹ ở giữa thế kỉ XX, John Dewey.