Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Trong quá trình tìm hiểu những thông tin khoa học có liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu của đề tài, chúng tôi nhận thấy có nhiều nhà nghiên cứu giáo dục đã rất quan tâm đến việc đổi mới nội dung và PPDH, nhất là hình thức tổ chức dạy học ngoại khóa trong trường phổ thông: - Trong luận văn của Nguyễn Lâm Đức với đề tài “Nghiên cứu xây dựng một số phương án dạy học ngoại khóa phần Điện học lớp 11 THPT”, Đại học Vinh, 2004, đã có những nghiên cứu tương đối kĩ về hoạt động dạy học ngoại khóa vật lí ở trường phổ thông, nhưng nội dung luận văn chỉ mới nghiên cứu ở phần Điện học với một vài hình thức ngoại khóa vật lí.[10] - Bài viết "Một số biện pháp quản lí góp phần nâng cao chất lượng hoạt động ngoài giờ lên lớp ở trường phổ thông hiện nay", 2007, của Trương Quang Dũng đã đề ra một số biện pháp quản lí nhằm tạo ra sự chuyển biến về chất lượng của hoạt động ngoại khóa ở trường phổ thông.[9] - Bài viết "Về hoạt động ngoại khóa trong nhà trường phổ thông", 2007, của Nguyễn Thị Ngọc cũng đã nêu lên vai trò, đối tượng của hoạt động ngoại khóa đồng thời nêu lên một số khó khăn và đề ra một số biện pháp giải quyết trong phạm vi trường phổ thông. - Bài viết "Hiệu quả của hoạt động ngoại khóa với việc nâng cao chất lượng giảng dạy-học tập trong nhà trường phổ thông", 2007, của Phùng Thị Nguyệt Thu trình bày một số bài học kinh nghiệm của tác giả rút ra từ hoạt động NK và một số đề xuất để hoạt động ngoại khóa ở trường phổ thông đạt hiệu quả cao hơn. - Trong tài liệu "Phương pháp tổ chức hoạt động ngoại khóa Vật lí", 2009, của Nguyễn Quang Đông đã bàn về thực trạng và giải pháp cho việc tổ chức các hoạt động 10 NK ở trường phổ thông.
Hơn nữa, tác giả đã đề xuất được quy trình thiết kế một số hoạt động NK vật lí ở trường phổ thông [9]. - Trong luận văn của Kiều Quang Trung với đề tài: “Nghiên cứu tố chức dạy học ngoại khóa phần Quang hình học Vật lí 11 THPT”, Đại học sư phạm Huế, 2011, đã có những nghiên cứu kĩ về hoạt động dạy học ngoại khóa ở các trường phổ thông, nhưng nội dung luận văn chỉ nghiên cứu về phần Quang hình học. Như vậy, hiện nay chưa có các tài liệu và công trình nào nghiên cứu xây dựng một cách hệ thống và đề cập đầy đủ về việc sử dụng dạy học ngoại khóa trong dạy học phần Cơ học Vật lí 10 THPT và cách sử dụng hoạt động ngoại khóa vật lí ở trường phổ thông sao cho có hiệu quả. Các hình thức tổ chức dạy học 1.
Khái quát về quá trình dạy học Quá trình dạy học là một quá trình tương tác (hợp tác) giữa thầy và trò, trong đó thầy tổ chức hoạt động, lãnh đạo, điều chỉnh hoạt động nhận thức của học sinh, còn trò tự giác, tích cực, chủ động thông qua việc tự tổ chức, tự điều chỉnh hoạt động nhận thức của bản thân nhằm đạt tới mục đích dạy học. Quá trình dạy học là một quá trình xã hội, một quá trình sư phạm đặc thù, nó tồn tại như một hệ thống bao gồm nhiều thành tố cấu trúc: + Mục đích và nhiệm vụ dạy học: Phản ánh một cách tập trung nhất những yêu cầu của xã hội đối với quá trình dạy học: Nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ. Mục tiêu đó được cụ thể hoá thành các nhiệm vụ dạy học nhằm nâng cấp tri thức, kĩ năng, bồi dưỡng thái độ, hình thành, phát triển những năng lực, phẩm chất tốt đẹp cho người học. + Nội dung dạy học: Là hệ thống tri thức, kĩ năng, kĩ xảo mà người học phải nắm vững trong quá trình dạy học.
+ Phương pháp dạy học: Là các con đường, các cách thức vận động của nội dung dạy học phù hợp với qui luật phát triển tâm sinh lí và trình độ nhận thức của 11 người học, là các biện pháp tổ chức hợp tác giữa thầy và trò nhằm giúp cho trò chiếm lĩnh được nội dung dạy học một cách vững chắc. + Hình thức tổ chức dạy học: Là các hình thức tổ chức hoạt động dạy và hoạt động học của thầy và trò nhằm thực hiện phương pháp giáo dục và chiếm lĩnh nội dung dạy học. + Phương tiện dạy học: Là những vật thể mang nội dung và phương pháp dạy học, là phương tiện tác động tới hoạt động dạy và hoạt động học. + Điều kiện dạy học: Bao gồm những điều kiện bên trong nhà trường (về cơ sở hạ tầng, vật chất kĩ thuật, vệ sinh học đường.) và những điều kiện bên ngoài nhà trường (môi trường kinh tế - xã hội, địa phương, đất nước.
+ Chủ thể dạy học: Là thầy giáo và tập thể thầy giáo trong hoạt động dạy; là học sinh và tập thể học sinh trong hoạt động học. + Đối tượng dạy học: Là học sinh và tập thể học sinh với tư cách vừa là những cá nhân, vừa là những nhân cách với những đặc điểm và trình độ phát triển tâm sinh lí, trình độ nhận thức rất đa dạng và phức tạp. + Kết quả dạy học: Là kết quả của hoạt động dạy và hoạt động học thông qua việc kiểm tra, đánh giá, trở thành yếu tố kích thích, điều chỉnh hoạt động dạy và hoạt động học. Tất cả những thành tố trong cấu trúc quá trình dạy học tồn tại trong mối quan hệ thống nhất biện chứng với nhau và toàn bộ hệ thống được đặt trong môi trường kinh tế xã hội và trong môi trường khoa học công nghệ.
Các hình thức tổ chức dạy học (HTTCDH) Có nhiều cách phân loại các HTTCDH vật lí, tùy theo mối quan hệ của việc dạy học có tính tập thể hay cá nhân, mức độ tính tự lực nhận thức của HS, vai trò chỉ đạo của GV, chế độ làm việc, thành phần HS, địa điểm, thời gian tổ chức. mà có thể phân loại HTTCDH thành nhiều loại khác nhau: - Dựa theo thành phần học sinh, có thể chia HTTCDH thành hình thức tự học cá 12 nhân, hình thức lên lớp, hình thức dạy học theo nhóm (trong một lớp có nhiều nhóm), hình thức giúp đỡ riêng… - Dựa theo mục đích của việc học, có thể chia thành: hình thức nghiên cứu kiến thức mới, hình thức luyện tập, hình thức thực hành, hình thức thảo luận và xêmina, hình thức nghiên cứu khoa học,… - Dựa theo địa điểm, vị trí tổ chức dạy học, có hình thức làm việc ở lớp, làm việc trong phòng thí nghiệm, hình thức tham quan ở nhà máy, công trường… - Dựa vào phương tiện tổ chức dạy học, thông qua các phương tiện, công cụ, thiết bị hỗ trợ việc dạy học, nhất là các phương tiện điện tử, mạng Internet… có các hình thức như: thực hành, nghiên cứu sáng tạo một sản phẩm, E-learning… Cách phân loại các HTTCDH trên đây chỉ mang tính chất tương đối. Mỗi HTTCDH đều có thể mang một phần nội dung của một số HTTCDH khác. Chẳng hạn như HTTCDH theo nhóm có thể được thực hiện ở phòng thí nghiệm, phòng bộ môn…; HTTCDH theo lớp có thể được thực hiện trong tiết nghiên cứu kiến thức mới, trong tiết ôn tập củng cố, trong tiết sinh hoạt nói chuyện chuyên đề… Để thực hiện nhiệm vụ dạy học ở trường phổ thông, hoạt động dạy học được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau.
Trong dạy học vật lí ở trường phổ thông hiện nay, người ta thường sử dụng những HTTCDH sau: bài lên lớp, tham quan ngoại khóa, tự học ở nhà. Theo quan điểm hiện nay thì việc tổ chức dạy học thực chất là tổ chức cho học sinh tự lực hoạt động, thông qua đó mà chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, phát triển năng lực và hình thành thái độ. Lựa chọn hình thức tổ chức hoạt động nào là tùy thuộc vào mục đích, nội dung, phương tiện dạy học và trình độ của học sinh. Mỗi hình thức tổ chức hoạt động dạy học có một ưu điểm riêng.
Việc phối hợp khéo léo, hài hòa các HTTCDH sẽ mang lại hiệu quả cao, tạo ra chất lượng toàn diện ở HS. Hoạt động ngoại khoá 1. Hoạt động ngoại khoá Hoạt động dạy học ngoại khóa là một trong những hoạt động giáo dục quan trọng ở nhà trường phổ thông. Hoạt động này có ý nghĩa hỗ trợ cho giáo dục chính khóa (nội khóa), được tổ chức có kế hoạch và phương hướng xác định, được tiến hành trên tinh thần tự nguyện của HS dưới sự hướng dẫn của GV nhằm bổ sung và mở rộng kiến thức vật lí, góp phần phát triển và hoàn thiện nhân cách, bồi dưỡng năng khiếu và sáng tạo của HS.
Do đó hoạt động ngoại khóa vật lí cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình thực hiện nhiệm vụ đào tạo ở trường phổ thông, nên nghiên cứu và áp dụng dạy học ngoại khóa vật lí ở trường phổ thông là yêu cầu cần thiết hiện nay. Tác dụng của hoạt động ngoại khoá Để hoàn thành tốt mục tiêu dạy học vật lí, GV cần có sự phối hợp hợp lí các hoạt động NK bên cạnh các giờ học chính khóa. NK vật lí là một công tác hỗ trợ cho việc nâng cao chất lượng giảng dạy vật lí ở trường phổ thông, đặc biệt là rèn luyện năng lực sáng tạo, hình thành thái độ học tập tích cực. NK vật lí là phương tiện để phát hiện, phát huy năng lực, năng khiếu của HS, làm tăng hứng thú và thiên hướng của HS về một hoạt động, kiến thức, lĩnh vực nào đó.
NK vật lí có tác dụng cả 3 mặt của mục tiêu dạy học: giáo dục, giáo dưỡng và giáo dục kĩ thuật tổng hợp. Về giáo dục Hoạt động NK vật lí góp phần đào sâu, củng cố các kiến thức đã học cho HS. Thông qua hoạt động NK, kiến thức HS sẽ được khắc ghi sâu sắc hơn. HS sẽ vận dụng được các kiến thức vật lí vào giải quyết các vấn đề trong thực tế, gắn lí thuyết với thực tiễn, thấy được ứng dụng của các kiến thức trong đời sống và kĩ thuật.
Về giáo dưỡng Hoạt động NK góp phần giáo dục tính tổ chức, tính kế hoạch, tinh thần làm chủ và hợp tác trên cơ sở các hoạt động thực tế. Nhất là với cách tổ chức theo từng nhóm để giải quyết vấn đề đặt ra trong một buổi NK, HS sẽ rèn luyện được thói quen làm việc theo nhóm, kĩ năng tổ chức, quản lí, điều khiển hoạt động nhóm.