Mở đầu Chƣơng 1: Cơ sở lí luận chung Chƣơng 2: Tổ chức “Dạy học dự án” nội dung kiến thức phần máy điện thuộc chƣơng “Dòng điện xoay chiều” SGK lớp 12THPT nâng cao. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm Kết luận Phụ lục Tài liệu tham khảo CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Bản chất của quá trình dạy học. Quá trình dạy học các tri thức thuộc một môn khoa học cụ thể đƣợc hiểu là quá trình hoạt động của giáo viên và học sinh trong sự tƣơng tác thống nhất, biện chứng của ba thành phần trong hệ dạy học: Giáo viên, học sinh và tƣ liệu hoạt động dạy học.
Trong đó dƣới sự tổ chức, hƣớng dẫn và điều khiển của giáo viên, học sinh - 13 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 14 - nhận thức thức lại nền văn minh nhân loại và rèn luyện hình thành kĩ năng hoạt động, tạo lập thái độ sống tốt đẹp. Bản chất của hoạt động dạy và hoạt động học. Bản chất của hoạt động dạy. Trong phạm vi nhà trƣờng, hoạt động dạy là hoạt động của giáo viên định hƣớng, tổ chức, điều khiển hoạt động nhận thức - học tập của ngƣời học, giúp ngƣời học tìm tòi, khám phá tri thức tạo ra sự phát triển tâm lí, hình thành nhân cách của bản thân.
Theo giáo sƣ Phạm Hữu Tòng: Bản chất của hoạt động dạy học là dạy hành động (hành động chiếm lĩnh tri thức và hành động vận dụng tri thức) và do đó, trong dạy học, giáo viên cần tổ chức các tình huống học tập đòi hỏi sự thích ứng của ngƣời học để qua đó ngƣời học chiếm lĩnh đƣợc tri thức, đồng thời phát triển trí tuệ và nhân cách toàn diện của mình. Bản chất của hoạt động học Theo quan điểm dạy học hiện đại: Sự học phải là quá trình hình thành và phát triển của các dạng thức hành động xác định của ngƣời học, đó là sự thích ứng của chủ thể với tình huống học tập thích đáng thông qua sự đồng hóa (hiểu đƣợc, làm đƣợc) và sự điều tiết (có sự biến đổi về nhận thức của bản thân), qua đó ngƣời học phát triển năng lực, phẩm chất, nhân cách của bản thân. 30] Sự học là một hoạt động có ý thức của ngƣời học bao gồm một hệ thống các thành tố có quan hệ và tác động qua lại: Một bên là động cơ, mục đích, phƣơng tiện còn bên kia là hoạt động, hành động và thao tác.1: Cấu trúc tâm lý của hoạt động học Hoạt động Động cơ Hành động Mục đích Thao tác Điều kiện phƣơng tiện - 14 - Nguồn: [11, tr. 28] LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 15 - Hoạt động của chủ thể tồn tại tƣơng ứng với động cơ thúc đẩy hoạt động đó.
Hoạt động có đối tƣợng cấu thành từ các hành động, hành động gồm các thao tác. Mặt khác hành động bao giờ cũng có mục đích, điều kiện và phƣơng tiện cụ thể. Mỗi hành động diễn ra theo các pha: định hướng, chấp hành và kiểm tra. Cơ sở định hƣớng của hành động là những kiến thức cần thiết cho việc thực hiện hành động, nó có tầm quan trọng đặc biệt đối với chất lƣợng, hiệu quả của hành động.
Nhƣ vậy, sự học nói chung là sự thích ứng của ngƣời học với những tình huống thích đáng làm nảy sinh và phát triển ở ngƣời học những dạng thức hoạt động xác định, phát triển ở ngƣời học những năng lực thể chất, tinh thần và nhân cách của cá nhân. Sự học nói riêng, có chất lƣợng, phải là sự thích ứng của ngƣời học với những tình huống học tập thích đáng. Chính quá trình thích ứng này là hoạt động của ngƣời học xây dựng nên tri thức mới với tính cách là phƣơng tiện tối ƣu giải quyết tình huống mới. Đồng thời đó là quá trình làm phát triển các năng lực nhận thức, thực tiễn và nhân cách của ngƣời học.
Sự tương tác trong hệ dạy học Trong sự tƣơng tác hệ dạy học, mỗi hành động của ngƣời học diễn ra theo các pha: “Định hƣớng - chấp hành - kiểm tra”. Trong đó, sự định hƣớng có vai trò quan trọng đối với chất lƣợng và hiệu quả của hành động. Giáo viên có vai trò quan trọng trong việc giúp đỡ cho sự hình thành cơ sở định hƣớng khái quát hành động của học sinh. Để đạt chất lƣợng hiệu quả cao trong sự vận hành của hệ tƣơng tác dạy học gồm ngƣời dạy (giáo viên), ngƣời học (học sinh) và tƣ liệu hoạt động dạy học (môi trƣờng) thì giáo viên cần tổ chức, kiểm tra, định hƣớng hành động của ngƣời học theo một chiến lƣợc hợp lý sao cho ngƣời học tự chủ, chiếm lĩnh, xây dựng tri thức cho bản thân và đồng thời từng bƣớc phát triển nhân cách cũng nhƣ năng lực trí tuệ.
Có thể mô tả sự tƣơng tác trong hệ dạy học bằng sơ đồ: Trong đó: (1) định hƣớng - 15 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 16 - (2) liên hệ ngƣợc (3) tổ chức (4) thích ứng (5) cung cấp tƣ liệu tạo tình huống Hình 1.2: Hệ tương tác dạy học (1) Ngƣời Ngƣời dạy học (2) (4) (2) (3) (5) Tƣ liệu hoạt động dạy học (môi trƣờng) Nguồn: [11, tr.31 ] Trong sự vận hành của hệ tƣơng tác dạy học, hoạt động của giáo viên với tƣ liệu hoạt động dạy học là khâu tổ chức, cung cấp tƣ liệu, tạo tình huống có vấn đề cho hoạt động của ngƣời học. Hành động dạy của giáo viên có tác dụng trực tiếp tới ngƣời học, đó là sự định hƣớng của giáo viên đối với hành động của ngƣời học với tƣ liệu, là sự định hƣớng của giáo viên với sự tƣơng tác trao đổi tranh luận giữa ngƣời học với nhau và qua đó còn định hƣớng cả sự cung cấp những thông tin liên hệ ngƣợc từ phía ngƣời học cho giáo viên. Hành động học của ngƣời học đối với tƣ liệu hoạt động dạy học là sự thích ứng của ngƣời học với tình huống học tập thích đáng nhằm chiếm lĩnh tri thức. Sự tƣơng tác của ngƣời học với tƣ liệu còn đem lại cho giáo viên những thông tin liên hệ ngƣợc cần thiết cho sự chỉ đạo của giáo viên đối với ngƣời học.
Nhƣ vậy, bản chất của quá trình dạy học là quá trình nhận thức độc đáo của ngƣời học dƣới vai trò định hƣớng, tổ chức, điều khiển của giáo viên trong những - 16 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 17 - điều kiện sƣ phạm nhất định nhằm chiếm lĩnh các tri thức, phát triển năng lực và hình thành nhân cách của bản thân. Cơ sở của các phƣơng pháp dạy học tích cực. Khái niệm phƣơng pháp dạy học tích cực là một khái niệm đề cập đến các hành động dạy và học nhằm hƣớng vào việc tích cực hóa hoạt động học tập và phát triển tính sáng tạo của ngƣời học. Trong đó, các hoạt động học tập đƣợc thực hiện và đƣợc điều khiển, đƣợc định hƣớng bởi giáo viên, ngƣời học không thụ động mà tự lực tham gia vào quá trình tái tạo cho mình kiến thức mà nhân loại đã có, tham gia giải quyết các vấn đề học tập qua đó mà lĩnh hội nội dung học tập và phát triển năng lực sáng tạo.
Hoạt động học tập đƣợc thực hiện trên cơ sở hợp tác và giao tiếp trong học tập ở mức độ cao. Phƣơng pháp dạy học tích cực không phải là một phƣơng pháp dạy học cụ thể, mà là một khái niệm rộng, bao gồm nhiều phƣơng pháp, hình thức, kỹ thuật, cụ thể khác nhau. Phƣơng pháp dạy học tích cực đem lại cho học sinh niềm vui sƣớng, hào hứng, nó phù hợp với đặc tính ƣa thích hoạt động của đa số trẻ em. Việc học đối với các em trở thành niềm hạnh phúc, giúp các em tự khẳng định đƣợc mình và nuôi dƣỡng lòng khát khao sáng tạo.
Một số chiến lược dạy học. Việc phát triển ở học sinh năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề đòi hỏi sử dụng các chiến lƣợc trong đó vai trò của học sinh đƣợc đề cao: học bằng hoạt động, thông qua hoạt động của chính bản thân mình mà chiếm lĩnh kiến thức, hình thành năng lực và phẩm chất đạo đức, còn giáo viên chủ yếu giữ vai trò ngƣời tổ chức, hƣớng dẫn, giúp đỡ tạo điều kiện tốt cho học sinh có thể thực hiện thành công hoạt động học tập.Các chiến lƣợc đó có thể là: 1. Chiến lược thảo luận nhóm. Mục tiêu chính của chiến lƣợc này là khuyến khích kĩ năng truyền đạt, trao đổi thông tin trong nhóm và trong lớp.
Nó cũng giúp động viên sự suy nghĩ và quyết - 17 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - 18 - định cũng nhƣ khuyến khích phân biệt những quan điểm, quan niệm. Nó có vị trí trong mọi lĩnh vực học, đặc biệt thích hợp với những nghiên cứu xã hội, nghệ thuật, giải quyết vấn đề, tranh luận. Chỗ hạn chế lớn nhất của chiến lƣợc này là nó không thích hợp với học sinh nhỏ vì đòi hỏi một trình độ lí luận nhất định. Nó cũng phụ thuộc rất nhiều vào thói quen của nhóm và không khí xã hội của lớp học.
Nếu học sinh không đƣợc luyện tập trong nhóm về kĩ thuật thảo luận thì chiến lƣợc này có thể vấp phải sự thiếu cộng tác và thái độ "phá rối". Chỉ khi học sinh đƣợc luyện tập trong nhóm thì bài học mới có thể tiến hành mà không cần sự cấu trúc cẩn thận của giáo viên. Chiến lược hướng dẫn tìm tòi. Mục tiêu chính của chiến lƣợc này là giúp học sinh phát triển kĩ năng giải quyết vấn đề và nhấn mạnh rằng học sinh có thể học đƣợc kiểu học bằng cách làm.
Sự hƣớng dẫn tìm tòi cũng đặc biệt có hiệu quả khi giúp sự thấu hiểu tốt hơn những tƣ tƣởng và khái niệm. Chiến lƣợc này có thể áp dụng cho học sinh nhỏ tuổi nếu họ đƣợc cung cấp nhiều tài liệu cụ thể và có sự giúp đỡ của giáo viên, nhƣng đặc biệt có lợi cho những học sinh lớn tuổi (ở bậc trung học và trên nữa) vì họ đã có khả năng lập luận ở một trình độ tƣ duy trừu tƣợng cao hơn. Nó đặc biệt thích hợp với những môn học đòi hỏi sự học tập tích cực, sự phát triển khái niệm và tìm lời giải đáp cho vấn đề đặt ra. Vì thế nó có vai trò quan trọng trong dạy học các môn khoa học tự nhiên và khoa học xã hội.
Hạn chế lớn nhất của chiến lƣợc này là do nhấn mạnh vào quá trình học tập nên không thích hợp cho việc chuyển tải một số lƣợng lớn những sự kiện một cách ngắn gọn và có hiệu quả.