Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN 1. Các công trình nghiên cứu về tổ chức bộ máy nhà nước Nghiên cứu về tổ chức bộ máy nhà nước có khá nhiều công trình với các thể loại khác nhau, có thể kể đến: - Về sách: + Đào Trí Úc (Chủ biên) (2006), “Mô hình tổ chức và hoạt động của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, Nxb Tư pháp, Hà Nội. Trên cơ sở khái quát về mô hình tổ chức bộ máy nhà nước trên thế giới, nhóm tác giả nêu bật sự khác biệt và tính phổ quát về nhà nước pháp quyền.
Các tác giả khẳng định xây dựng nhà nước pháp quyền là yêu cầu, giá trị cơ bản của chế độ dân chủ, tạo nên sự đồng thuận xã hội. Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền, nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Các tác giả chỉ ra những đặc điểm của nhà nước pháp quyền, những đặc trưng của nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa, đồng thời đề xuất mô hình tổng thể tổ chức cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp ở Việt Nam. + Hoàng Xiêu Yong (2007), “Tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Trung Quốc”, Tài liệu phục vụ học, bồi dưỡng cho cán bộ chủ chốt Lào, Khoa nhà nước và pháp luật, Trường Đảng Trung ương Trung Quốc.
Trong công trình nghiên cứu của mình, tác giả đã đề cập tới các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Trung Quốc, đã chứng minh cơ sở lý luận và thực tiễn về tổ chức và hoạt động của bộ máy. Trong đó tác giả có nêu các nội dung có liên quan đến bộ máy hành chính nhà nước như: việc phân chia khu hành chính và cơ quan ngành dọc của Chính phủ Trung Quốc; tình hình việc phân chia khu hành chính thành các cấp khác nhau từ 10 luan an Trung ương đến cơ sở; làm rõ cơ cấu ngành dọc của hệ thống hành chính. Từ đó đã nêu thực trạng về việc tổ chức bộ máy chính phủ Trung ương và việc cải cách bộ máy đó. Công trình còn đưa ra thực trạng việc tiến hành cải cách bộ máy của chính phủ Trung Quốc trong thời gian qua.
Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra lý thuyết về cải cách bộ máy hành chính qua các giai đoạn. Điều đáng chú ý là tác giả nhấn mạnh việc cải cách bộ máy hành chính Trung Quốc chủ yếu là thêm bớt, tăng giảm bộ máy hành chính mà chưa thay đổi nhiều về mặt chức năng nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan hành chính nhà nước như thế nào là phù hợp. Tác giả đã đưa ra cơ chế vận động của Chính phủ Trung Quốc và tập trung đưa ra phương thức chỉ đạo của chính phủ Trung Quốc về cải cách bộ máy như: Chế độ trách nhiệm, nhất là chế độ trách nhiệm của chính phủ trung ương và chính phủ địa phương; chế độ hội họp; cơ chế về quản lý ngành dọc nhất là các ngành thuế, hải quan, công thương, môi trường - tài nguyên.; trong quá trình quản lý theo ngành dọc phải bố trí ngân sách cho các cấp nhanh chóng và phù hợp. + Trần Ngọc Đường và Ngô Đức Mạnh (2008), “Mô hình tổ chức và hoạt động của Quốc hội và Chính phủ trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
Trong cơ chế tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước ở Việt Nam, Quốc hội và Chính phủ là những thiết chế có vai trò quan trọng nhằm bảo đảm hiệu lực và hiệu quả của bộ máy nhà nước. Quốc hội là cơ quan lập pháp còn Chính phủ là cơ quan hành pháp, cơ quan chấp hành của Quốc hội. Trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, các tác giả đã làm rõ cơ sở lý luận của việc đổi mới mô hình tổ chức và hoạt động của Quốc hội và Chính phủ, nêu rõ vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu và phương thức hoạt động của Quốc hội và Chính phủ; đi sâu về thực trạng và đề xuất phương hướng để hoàn thiện tổ chức và phương thức hoạt động đáp ứng yêu cầu mới. 11 luan an Cuốn sách giúp phần quan trọng vào cơ sở lý luận cho việc cải cách tổ chức nhà nước, nhằm tiếp tục phát huy vai trò của Quốc hội và Chính phủ trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
+ Lê Minh Thông (2011), “Đổi mới, hoàn thiện bộ máy nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở Việt Nam hiện nay”, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội. Cuốn sách đã đi sâu nghiên cứu một cách có hệ thống về đổi mới, hoàn thiện bộ máy nhà nước theo mô hình nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân ở Việt Nam hiện nay; làm sáng tỏ những vấn đề trên cơ sở lý luận, pháp lý và thực tiễn đối với tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, nêu lên những yêu cầu, sự tác động cần đổi mới; nêu ra sự phát triển, thực trạng trong quá trình đổi mới tổ chức, nhất là cải cách Chính phủ theo các bản Hiến pháp; phân tích khá rõ ràng mô hình tổ chức nhà nước theo Hiến pháp 1992 đến nay cả trong hệ thống tổ chức bộ máy của Quốc hội, Chính phủ, Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Chủ tịch nước. Qua đánh giá, tác giả đã đề xuất những phương hướng đề khắc phục tình trạng yếu kém và thực đẩy kịp thời trong công cuộc đổi mới. Cuốn sách đã góp phần rất nhiều để làm rõ hơn về lý luận và thực tiễn, có giá trị để tiếp tục nghiên cứu cụ thể mọi vấn đề liên quan đến các tổ chức bộ máy nhà nước trong điều kiện hội nhập quốc tế và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, vì dân và do dân ở Việt Nam hiện nay.
+ Nguyễn Minh Đoan (2015), “Bộ máy nhà nước và tổ chức bộ máy nhà nước nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội. Xuất phát từ nguồn gốc, hình thức tổ chức bộ máy các kiểu nhà nước trong lịch sử, tác giả phân tích làm rõ hơn những vấn đề cơ bản của bộ máy nhà nước. Trên cơ sở đó, tác giả đó nêu ra quá trình phát triển của bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1945 đến nay và phân tích 12 luan an khá rõ từng giai đoạn, nhất là giai đoạn tổ chức bộ máy nhà nước theo Hiến pháp sửa đổi năm 2013. Trong cuốn sách, tác giả đó chỉ ra những nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, vấn đề thống nhất quyền lực nhà nước, phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước, đồng thời vấn đề xây dựng và hoàn thiện bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.
- Về bài báo đăng tạp chí: PhaoPhôngPhăn SoVaLit (1998), “Một số quan điểm đối với cải cách tổ chức bộ máy của nhà nước ở CHDCND Lào”, Tạp chí AlunMay, (8). Trên cơ sở quan điểm của Đảng NDCM Lào về tổ chức bộ máy nhà nước, phân tích điều kiện cụ thể của Lào, tác giả đã đưa ra một số quan điểm về cải cách tổ chức bộ máy nhà nước. Trong đó, tác giả nhấn mạnh thực hiện cải cách nhưng phải giữ được bản chất, tính giai cấp của nhà nước. Việc cải cách phải có tính nguyên tắc, mục tiêu và phương hướng tổ chức bộ máy nhà nước, nhất là bộ máy chính quyền.
- Về đề tài khoa học: Si Phục Vông Phắc Đi (2011), “Tổ chức bộ máy nhà nước đáp ứng với yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở CHDCND Lào”, Đề tài khoa học, Học viện Chính trị và Hành chính quốc gia Lào, Viêng Chăn. Đề tài nghiên cứu đó tập trung làm rõ khái niệm, tính chất, chức năng, nhiệm vụ của bộ máy nhà nước. Trong bộ máy nhà nước, đề tài cũng đề cập tới bộ máy hành chính nhà nước. Bên cạnh đó, đề tài đó giới thiệu một số mô hình quản lý hành chính nhà nước trên thế giới, làm rõ chức năng, nhiệm vụ và cơ chế phối hợp trong cơ quan hành chính các cấp.
Đề tài nghiên cứu tập trung vào 4 cơ quan nhà nước cấp cao là Quốc hội, Chính phủ, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao. - Về luận án: 13 luan an Tống Đức Thảo (2012), “Tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước Cộng hòa Pháp và những giá trị tham khảo trong quá trình hoàn thiện bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam”, Luận án tiến sĩ luật học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội. Tác giả đó làm rõ cơ sở lý luận về tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước Cộng hòa Pháp, nhất là về học thuyết tam quyền phân lập của Montesquieu. Đồng thời phân tích chỉ ra những yếu tố căn bản ảnh hưởng đến tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Cộng hòa Pháp như sắc tộc, dân tộc, tôn giáo, văn hóa chính trị, đặc biệt là chế độ đảng phái chi phối mạnh mẽ đến việc tổ chức và vận hành quyền lực nhà nước Cộng hòa Pháp.
Tác giả khái quát lịch sử hình thành và phát triển của bộ máy nhà nước Cộng hòa Pháp. Sự thay đổi của chế độ chính trị nhiều lần, sau cùng ổn định ở nền Cộng hòa thứ năm với bản Hiến pháp năm 1958 làm căn cứ pháp lý vững chắc cho tổ chức và vận hành nhà nước Cộng hòa Pháp hiện nay. Tác giả cũng đó chỉ ra đặc điểm căn bản trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, nhất là sự tồn tại Chính phủ lưỡng đầu với sự phân chia quyền lực hành pháp giữa Tổng thống với Thủ tướng Chính phủ. Trên cơ sở phân tích lý luận và thực tiễn, tác giả đưa ra một số kiến nghị những giá trị tham khảo đối với quá trình hoàn thiện bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam theo hướng xây dựng nhà nước pháp quyền, nhất là việc xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước có liên quan ở Việt Nam, phối hợp với đặc điểm về kinh tế - xã hội, văn hóa, truyền thống và lịch sử ở Việt Nam.