Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ TỔ CHỨC BỘ MÁY HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC CẤP TỈNH, NƯỚC CỘNG HÒA DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO 1. Những vấn đề chung về tổ chức bộ máy hành chính nhà nước cấp tỉnh trong hệ thống chính quyền địa phương 1. Khái quát chung về tổ chức bộ máy hành chính nhà nước cấp tỉnh 1. Khái niệm Khái niệm “chính quyền địa phương” được sử dụng tương đối rộng rãi trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước cũng như trong các sách báo chính trị pháp lý nhưng chưa được giải thích chính thức trong các văn bản pháp luật hiện hành.
Mặc dù vậy, nhìn chung, các chuyên gia về hành chính và pháp lý ở Lào cho rằng “chính quyền địa phương” được hiểu là “bộ máy thực thi quyền lực nhà nước ở 3 cấp: tỉnh, huyện, bản”, bao gồm Hội đồng nhân dân (HĐND) và Ủy ban nhân dân (UBND) ở các cấp này. Chính quyền địa phương ở Lào cũng như các nước được quy định cụ thể trong Hiến pháp, Luật Hành chính địa phương. Hiến pháp nước Cộng hòa Dân chủ nhân dân (CHDCND) Lào từ năm 1991 đến nay đã có 2 lần thay đổi (năm 2003 và 2015). Hệ thống hành chính ở Lào được chia thành ba cấp: cấp tỉnh, cấp huyện và cấp xã tương tự như Việt Nam.
Tuy nhiên, trong Hiến pháp cũng như Luật Hành chính địa phương, không sử dụng cụm từ “chính quyền địa phương-Local Governmen” như một số văn bản của các nước. Vì vậy có thể hiểu, cụm từ hành chính địa phương (văn bản dịch của UNDP tại Lào) đồng nghĩa với cách sử dụng cụm từ chính quyền địa phương được Hiến pháp 2015 bổ sung và đưa vào cụm từ “Hội đồng tỉnh”. Về thiết chế giống như Quốc hội trung ương, cũng do nhân dân toàn tỉnh bầu ra. 9 Luan van Chính quyền cấp tỉnh luôn gắn với địa bàn lãnh thổ hay đơn vị hành chính nhất định.
Việc phân chia các loại đơn vị hành chính của các quốc gia trên thế giới không hoàn toàn giống nhau mà có khác biệt nhất định, tùy thuộc vào truyền thống, tập quán, phương thức và hiệu quả quản lý nhà nước (QLNN) của mỗi quốc gia, mỗi khu vực lãnh thổ. Ở CHDCND Lào, theo quy định của Hiến pháp năm 2015, các đơn vị hành chính được phân định: - Nước chia thành tỉnh, thủ đô; - Tỉnh chia thành huyện, thị xã và thành phố thuộc tỉnh; - Huyện chia thành bản; - Đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt do Quốc hội thành lập [37] Theo Luật Hành chính địa phương 2015 nước CHDCND Lào quy định: “HĐND tỉnh là cơ quan quyền lực nhà nước ở cấp tỉnh, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền hạn làm chủ của nhân dân, do nhân dân địa phương bầu, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên”, “UBND tỉnh là cơ quan điều hành nhà nước có vai trò quản lý và điều hành nhà nước về chính trị, quản trị, kinh tế, văn hóa - xã hội, quốc phòng-an ninh, xây dựng và sử dụng nguồn nhân lực; bảo vệ và sử dụng tài nguyên thiên nhiên, môi trường và các nguồn lực khác trong địa phương của mình; chỉ đạo, kiểm soát về tổ chức thực hiện kế hoạch phát triển cấp bản theo lĩnh vực quản lý. UBND chịu trách nhiệm trước Chính phủ và HĐND” [33]. Từ những phân tích trên, tác giả đưa ra khái niệm tổ chức bộ máy hành chính nhà nước cấp tỉnh như sau: Tổ chức bộ máy hành chính nhà nước cấp tỉnh (gọi tắt là chính quyền cấp tỉnh) là cấp chính quyền được tổ chức ở đơn vị hành chính tỉnh, bao gồm cơ quan quyền lực nhà nước ở tỉnh là HĐND và cơ quan HCNN tỉnh là UBND nhằm quản lý, điều hành các lĩnh vực của đời sống xã hội ở địa bàn tỉnh trên cơ sở nguyên tắc tập trung dân chủ và kết hợp hài hòa giữa lợi ích của nhân dân với lợi ích chung của cả nước.
Vị trí, vai trò của tổ chức bộ máy hành chính nhà nước cấp tỉnh - Vị trí tổ chức bộ máy hành chính nhà nước cấp tỉnh Bộ máy chính quyền cấp tỉnh luôn giữ vị trí trung tâm và chi phối hoạt động của chính quyền địa phương, đặc biệt là trong điều kiện hội nhập quốc tế, chính quyền cấp tỉnh ngày càng thể hiện là vị trí chiến lược, có tầm quan trọng đặc biệt trên nhiều phương diện của đời sống xã hội. Chính quyền cấp tỉnh trong cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước vừa có vị trí phụ thuộc vừa có vị trí độc lập. Vị trí phụ thuộc của chính quyền cấp tỉnh được xác định trên cơ sở quan niệm tính chất hoạt động của chính quyền cấp tỉnh, dù đó là hoạt động của HĐND hay UBND đều là hoạt động chấp hành. Mặt khác, trong cơ cấu chính quyền cấp tỉnh, UBND là cơ quan HCNN ở tỉnh và là một bộ phận trong hệ thống HCNN thống nhất mà đứng đầu là Chính phủ.
Với vị trí này, chính quyền cấp tỉnh chịu sự lãnh đạo của cơ quan HCNN trung ương và chịu trách nhiệm trước các cơ quan này trong phạm vi và mức độ phân cấp, phân quyền theo luật định. Vị trí độc lập của chính quyền cấp tỉnh được thể hiện chủ yếu trong địa vị pháp lý của HĐND tỉnh và phạm vi quyền tự chủ được phân cấp quản lý. HĐND tỉnh không chỉ là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, mà còn là cơ quan đại diện cho quyền, ý chí, nguyện vọng của nhân dân địa phương. Do vậy, HĐND là cơ quan độc lập quyết định các vấn đề trên địa bàn lãnh thổ theo các mức độ khác nhau trong phạm vi quyền tự chủ của tỉnh.
Với vị trí là cơ quan quyền lực nhà nước ở cấp tỉnh, HĐND có vai trò đoàn kết, tập hợp; thống nhất ý chí và hành động của quần chúng, động viên được mọi nguồn lực vật chất và tinh thần của mỗi địa phương góp phần vào thắng lợi chung của sự nghiệp cách mạng của cả nước. HĐND tỉnh là cầu nối giữa chính quyền trung ương với chính quyền địa phương. 11 Luan van - Vai trò của tổ chức bộ máy hành chính nhà nước cấp tỉnh được thể hiện qua vai trò của HĐND và UBND. Ở nước CHDCND Lào, nguồn gốc và bản chất quyền lực nhà nước là quyền lực của nhân dân; nhân dân thực hiện quyền lực của mình thông qua các cơ quan đại diện, đó là Quốc hội và HĐND các cấp.
Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước, HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. Như vậy, trong bộ máy nhà nước, HĐND tỉnh là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, do nhân dân địa phương trực tiếp bầu ra, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ nhân dân ở địa phương. Trong hệ thống quản lý hành chính các cấp ở Lào hiện nay, bộ máy chính quyền cấp tỉnh là hình ảnh thu nhỏ của nhà nước trung ương. Mối quan hệ giữa chính quyền cấp tỉnh và trung ương là mối quan hệ quản lý theo hệ thống dọc và quan hệ ngang theo lãnh thổ.
Với tính chất là chính quyền địa phương, bộ máy chính quyền cấp tỉnh (bao gồm HĐND và UBND) được xây dựng trên nguyên tắc HĐND do nhân dân địa phương bầu và HĐND bầu các thành viên của UBND. Vì vậy, bộ máy chính quyền cấp tỉnh là bộ máy hành chính đầu tiên với tư cách là “cánh tay nối dài” của chính quyền trung ương đến địa phương, đảm bảo hoạt động của bộ máy nhà nước từ trung ương đến địa phương và liên kết bộ máy của các đơn vị chính quyền cấp dưới để thực hiện nhiệm vụ có tính chiến lược trên địa bàn tỉnh, góp phần phát huy, tận dụng được những thế mạnh, tiềm năng của tỉnh cũng như hạn chế, khắc phục những tồn tại, yếu kém tương ứng. Xét về bản chất, thẩm quyền của chính quyền cấp tỉnh là thẩm quyền chung, thể hiện vai trò và trách nhiệm của một cấp chính quyền địa phương trong việc quản lý mọi mặt của đời sống xã hội, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong địa bàn. Cơ sở để xác định thẩm quyền, trách nhiệm của chính quyền cấp tỉnh được thể hiện ở vị trí, vai trò trong bộ máy nhà nước thống nhất từ trung ương đến địa phương và đặc biệt 12 Luan van là ở góc độ pháp lý là sự phân cấp quản lý giữa trung ương và địa phương.
Xét về vai trò của chính quyền cấp tỉnh, trước hết phải xuất phát từ cơ cấu tổ chức của chính quyền cấp tỉnh nhằm thực hiện tốt công tác QLNN được trung ương phân cấp, đồng thời, trực tiếp đáp ứng yêu cầu đời sống xã hội của cộng đồng dân cư trên địa bàn tỉnh. Chính quyền cấp tỉnh vừa đóng vai trò là cầu nối trong mối quan hệ giữa cộng đồng dân cư trong phạm vi lãnh thổ với trung ương và chính quyền tỉnh trong tổng thể lợi ích của quốc gia, vừa là trung gian truyền tải các chính sách của trung ương đến chính quyền cấp dưới. Chính quyền cấp tỉnh là một pháp nhân công quyền, có tổ chức bộ máy để thực thi nhiệm vụ theo quy định của pháp luật, có ngân sách, có tài sản riêng và hoạt động độc lập tương đối trong phạm vi khuôn khổ quy định của pháp luật. Chức năng, nhiệm vụ của tổ chức bộ máy hành chính nhà nước cấp tỉnh Bản chất của quyền lực nhà nước là thống nhất, không có sự phân chia nhưng có thể được tổ chức theo các nguyên tắc khác nhau đảm bảo cho hoạt động thống nhất, hiệu lực, hiệu quả của bộ máy nhà nước, đảm bảo tính kết nối từ trung ương đến địa phương.
Trong quan hệ quyền lực theo các đơn vị hành chính, quyền lực nhà nước phải được xác định theo từng cấp đơn vị hành chính lãnh thổ với các mục tiêu, mức độ, phạm vi phân cấp, phân quyền giữa trung ương và địa phương, giữa các cấp hành chính - lãnh thổ khác nhau.