Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TÌNH TIẾT “PHẠM TỘI VÌ ĐỘNG CƠ ĐÊ HÈN” THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, các đặc điểm cơ bản và ý nghĩa của tình tiết tăng nặng “phạm tội vì động cơ đê hèn” đối với việc cá thể hóa TNHS và hình phạt 1. Khái niệm tình tiết tăng nặng “phạm tội vì động cơ đê hèn” Theo quy định tại Điều 45 Bộ luật hình sự năm 1999, Điều 50 Bộ luật hình sự 2015, thì khi quyết định hình phạt, Tòa án không chỉ căn cứ vào quy định của Bộ luật hình sự, cân nhắc vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, mà còn phải căn cứ vào các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự. Như vậy, luật quy định các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự là một trong những căn cứ cần thiết để Tòa án xem xét khi quyết định hình phạt, theo đó “Phạm tội vì động cơ đê hèn” cũng là một tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự.
Do đó, việc nghiên cứu vai trò của tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự này đối với việc quyết định hình phạt đối với người phạm tội có ý nghĩa rất quan trọng về mặt lý luận, thực tiễn và pháp lý trong quá trình áp dụng pháp luật hình sự để giải quyết vụ án hình sự. Đồng thời thể hiện rõ nội dung phương trâm “nghiêm trị kết hợp với khoan hồng”, “trừng trị kết hợp với giáo dục” [3, tr.290] trong chính sách hình sự của Nhà nước ta, cũng như bảo đảm thực hiện tốt hơn nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự, cá thể hóa và hình phạt đối với người phạm tội. Trong quá trình quyết định hình phạt đối với người phạm tội, việc nhận thức thống nhất về vai trò của tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự “Phạm tội vì động cơ đê hèn” để xem xét, cân nhắc và áp dụng chính xác tình tiết này 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong thực tiễn là nhiệm vụ rất quan trọng. Do đó, trước khi đi vào phân tích các đặc điểm cơ bản và ý nghĩa của tình tiết tăng nặng “Phạm tội vì động cơ đê hèn” trong việc cá thể hóa trách nhiệm hình sự và quyết định hình phạt đối với người phạm tội, chúng ta cần phải đưa ra định nghĩa của khái niệm “Phạm tội vì động cơ đê hèn” là gì?.
Tình tiết này chính thức được quy định là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự tại điểm g, khoản 1 điều 39 và là tình tiết tăng nặng định khung tại điểm a, khoản 1 điều 101- tội giết người của Bộ luật hình sự năm 1985. Hiện nay, trong pháp luật hình sự thực định (Bộ luật hình sự năm 1999 sửa đổi bổ sung năm 2009) tình tiết phạm tội vì động cơ đê hèn được quy định tại điểm đ khoản 1 điều 48 và quy định là tình tiết định khung tăng nặng của 3 tội cụ thể: tội giết người tại điểm q, khoản 1 điều 93; tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em tại điểm c, khoản 2 điều 120 và tội cưỡng bức, lôi kéo người khác sử dụng trái phép chất ma túy tại điểm c, khoản 2 điều 200. Liên quan đến khái niệm này cho đến nay có các văn bản pháp lý hướng dẫn áp dụng khi tình tiết này được quy định là tình tiết định khung tăng nặng ở các tội cụ thể như sau: Đối với tội giết người, văn bản mang tính hướng dẫn áp dụng thống nhất cho các tòa án trong thực tiễn xét xử như Bản chuyên đề tổng kết thực tiễn xét xử loại tội giết người ban hành kèm theo Công văn số 452-HS2 ngày 10/8/1970 của Tòa án nhân dân tối cao, theo đó: Trong phần A những tình tiết tăng nặng đặc biệt có ghi như sau: Kẻ đã giết người hầu hết đều có tính chất xấu xa và hung bạo ít nhiều. Đối với trường hợp động cơ xấu hoặc tính chất hung bạo không có gì đặc biệt, các Tòa án đều đã vận dụng khung hình phạt thông thường.
Phải đến mức cao như sau mới được coi là động cơ đê hèn. Ví dụ: Giết vợ hoặc chồng để được tự do đi lấy vợ hoặc 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chồng khác, giết người để cướp vợ hoặc cướp chồng của nạn nhân, giết người tình sau khi đi lại có mang để trốn tránh trách nhiệm. Giết người vì mục đích vụ lợi như: giết người để khỏi phải trả nợ, để cướp gia tài, để lấy tiền thuê… Giết người có tính chất bội bạc, phản trắc như giết những người thực sự thương yêu mình, lo lắng cho quyền lợi của mình, tin tưởng vào mình, giao phó cho mình… Giết người vì những duyên cớ cá nhân, ích kỷ [22, tr. Ngoài ra một văn bản pháp lý cao hơn là Nghị quyết số 04/HĐTP ngày 29/11/1986 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định trong phần các tội phạm của Bộ luật hình sự năm 1985, cụ thể có quy định: 1) Tội giết người (Điều 101) a) Một số tình tiết thể hiện tính nguy hiểm cao của tội phạm (ở khoản 1) + Giết người vì động cơ đê hèn (điểm a) như giết người vì tính ích kỷ cao, phản trắc, bội bạc (ví dụ: giết người để cướp vợ hoặc chồng nạn nhân; giết tình nhân đã có thai với mình để trốn tránh trách nhiệm; giết người đã cho vay, giúp đỡ khắc phục khó khăn, hoạn nạn nhằm trốn nợ v.
Đối với tội: “Mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em”, tình tiết vì động cơ đê hèn quy định tại điểm c, khoản 2 điều 120 được hướng dẫn cụ thể tại Thông tư liên tịch số 01/2013/TTLT/TANDTC-VKSNDTC-BCA-BQP- BTP ngày 23/7/2013 của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ công an, Bộ quốc phòng, Bộ tư pháp hướng dẫn việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người có hành vi mua bán người; Mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em. Theo đó quy định: 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Về một số tình tiết định khung hình phạt 2. “Vì động cơ đê hèn” quy định tại điểm c khoản 2 Điều 120 của Bộ luật hình sự là trường hợp phạm tội với động cơ đê tiện, thấp hèn, ích kỷ, thể hiện sự bội bạc, phản trắc, hèn nhát.
Người phạm tội nhằm mục đích trả thù, hoặc để khống chế nạn nhân và gia đình, người thân của nạn nhân phục vụ cho mưu đồ của mình [24, Điều 5]. Đối với tội: “Cưỡng bức, lôi kéo người khác sử dụng trái phép chất ma túy” tình tiết vì động cơ đê hèn được quy định tại điểm c, khoản 2 điều 200 được hướng dẫn cụ thể tại Thông tư liên tịch số 17/2007/TTLT/TANDTC- VKSNDTC-BCA-BTP ngày 24/12/2007 của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ công an, Bộ tư pháp hướng dẫn áp dụng một số quy định tại chương XVIII “các tội phạm về ma túy” của Bộ luật hình sự năm 1999. Theo đó quy định: “9. Về một số tình tiết định khung hình phạt quy định tại Điều 200 của BLHS: a) “Vì động cơ đê hèn” quy định tại điểm c khoản 2 Điều 200 của BLHS là vì động cơ trả thù hoặc vì các động cơ tư lợi, thấp hèn khác” [25, tr.
Tuy nhiên cho đến nay nhà làm luật nước ta không ghi nhận định nghĩa pháp lý của khái niệm này. Đồng thời trong khoa học luật hình sự Việt Nam cũng còn nhiều quan điểm khác nhau xung quanh nó, mà cụ thể là: Theo GS.TSKH Lê Cảm: Phạm tội vì động cơ đê hèn là trường hợp: động cơ phạm tội nói chung đều là động cơ xấu, nhưng động cơ đê hèn là động cơ xấu xa nhất, ti tiện nhất, đáng khinh nhất trong tất cả các động cơ có thể có của một tội phạm cụ thể. Nó thể hiện tính ích kỷ cao, bội bạc, phản trắc, hèn nhát và là sự tột cùng đồi bại của đạo đức như: Giết người để cướp vợ hoặc chồng của nạn nhân, giết tình nhân đã có thai với mình để trốn tránh trách nhiệm…[4, tr. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo TS.Uông Chu Lưu: Phạm tội vì động cơ đê hèn được hiểu là trường hợp người phạm tội vì động cơ mang tính chất hèn nhát, phản bội, ích kỷ cao, bội bạc.
Đây là tình tiết thuộc mặt chủ quan của tội phạm phản ánh khá tập trung tính chất và mức độ nguy hiểm của người phạm tội. Mức độ tăng nặng trách nhiệm hình sự của tình tiết này phụ thuộc vào mức độ xấu xa, phản trắc, ích kỷ, bội bạc đã thúc đẩy bị cáo thực hiện tội phạm [12, tr.TS Nguyễn Ngọc Hòa thì: Phạm tội vì động cơ đê hèn là trường hợp phạm tội bị thúc đẩy bởi động cơ đê tiện, thấp hèn. Hành vi phạm tội trong những trường hợp này thường là những biểu hiện của sự bội bạc, phản trắc, hèn nhát, ích kỷ…” [10, tr.TS Lê Thị Sơn, động cơ đê hèn là: Động cơ phạm tội thể hiện tính hèn hạ, ích kỷ cá nhân cao độ của người phạm tội. Động cơ đê hèn là động cơ phạm tội làm tăng tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội.
Trước khi động cơ phạm tội này được quy định trong luật là dấu hiệu định khung hình phạt tăng nặng cũng như là dấu hiệu tăng nặng trách nhiệm hình sự, động cơ đê hèn đã được thực tiễn xét xử thừa nhận là một trong những dấu hiệu cho phép xét xử tăng nặng tội giết người. Trong Bộ luật hình sự, động cơ đê hèn được quy định là dấu hiệu định khung hình phạt tăng nặng của các tội: Tội giết người; Tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em; Tội cưỡng bức lôi kéo người khác sử dụng trái phép chất ma túy. Đối với các tội phạm khác mà có thể có động cơ phạm tội là động cơ đê hèn, Bộ luật hình sự quy định động cơ phạm tội này là dấu hiệu tăng nặng trách nhiệm hình sự. Những 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.