CHƯƠNG 1: GIỚI THUYẾT CHUNG VỀ HUYỀN THOẠI VÀ GIẢI KIẾN TẠO HUYỀN THOẠI 1. Đại cương về huyền thoại 1. Huyền thoại như cuộc truy tìm về cội nguồn Trong tiếng Hy Lạp, Mythos, thường dịch là huyền thoại, nghĩa gốc là kể chuyện về khải huyền. Trong Kinh Thánh, từ khải huyền (Apocalypse) mang nghĩa vạn sự khởi đi từ bóng tối vươn ra ánh sáng.
Cho nên huyền thoại đúng nghĩa là chuyện nằm trong ranh giới giữa tối và sáng, ở đó cội nguồn khai thiên lập địa được dựng lên qua tưởng tượng của con người. Có vẻ vạn sự trong thẳm sâu cội nguồn bị phủ mờ bởi thời gian, nhưng cũng chính những câu chuyện về cái sự sống ban đầu ấy lại ẩn giấu nhiều sự thật cho khám phá và sáng tạo của chính con người. Có thể hình dung, ở nghĩa hẹp, huyền thoại cũng là thần thoại, chuyện kể về thần linh. Nhưng trong nghĩa rộng, tính chất thần bí lại lan sang nhiều thể loại: truyền thuyết, cổ tích, ngụ ngôn, truyện ngụ ngôn, truyện loài vật, đồng thoại, kể cả thơ ca, truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại có tính chất huyền ảo.
Nhìn chung, mọi hư cấu, tưởng tượng vượt qua ngoài tri giác thông thường hầu như đều ít nhiều mang tính huyền thoại. Theo các triết gia giải kiến tạo (Deconstrution), đến mức khoa học cũng có tính huyền thoại, bởi ngoài thực chứng, khoa học cũng sử dụng tưởng tượng để vươn đến cái siêu hình. [14] Các huyền thoại đều bắt đầu từ cõi hỗn mang đến tạo lập trời đất, vạn vật và con người. Huyền thoại tồn tại như một niềm tin về cội nguồn.
Huyền thoại có một hệ quy chiếu phức tạp, quan sát tự nhiên, chắp vá cùng với sự liên tưởng, tưởng tượng trong hệ quy chiếu với con người để tạo ra tín ngưỡng đa Thần. Các huyền thoại vận động từ tự nhiên đến con người. Từ đó hình thành ba loại huyền thoại: giải thích tín ngưỡng tự nhiên, đề cao và tôn sùng con người, ca ngợi các nhân vật anh hùng. 5 Huyền thoại được hình thành thông qua quan sát – trực giác về tự nhiên và từ đó hình thành các chuẩn mực xã hội sơ khai.
Dễ hình dung, tự nhiên từ hỗn mang đi vào trật tự, vận động có tính chu kỳ trong sự phi thường của bàn tay tạo hóa. Sự tín ngưỡng tự nhiên thúc đẩy loài người kiến tạo các quy tắc, chuẩn mực trong ứng xử với tự nhiên và hình thành các quan hệ xã hội. Hệ thống các quy tắc, yêu cầu, đòi hỏi của xã hội đối với mỗi cá nhân hay nhóm người, trong đó xác định ít nhiều về tính chất, mức độ, phạm vi, giới hạn của cái có thể, cái được phép, cái không được phép hay cái bắt buộc phải thực hiện trong hành vi của mỗi người, nhằm củng cố, đảm bảo sự sinh tồn, lao động sản xuất và đấu tranh vì lý tưởng. Trước khi hình thành pháp luật, niềm tin chính là động lực thúc đẩy cá nhân ứng xử tốt lành với tự nhiên và với đồng loại.
Huyền thoại thực sự giống như một cuộc truy tìm về cội nguồn, không chỉ là về việc tìm hiểu về nguồn gốc của các câu chuyện và truyền thuyết, mà còn là về việc khám phá những giá trị, niềm tin và văn hóa mà chúng mang lại. Giống như một cuộc truy tìm bản thể (Essence), cội nguồn của kiến tạo những hệ thống giá trị hơn là giải thích sự sống bằng thực chứng khoa học, việc nghiên cứu về huyền thoại giúp ta khám phá cả hai mặt: các quan sát tự nhiên và bằng trực giác tưởng tượng siêu hình, từ đó con người kiến tạo luôn những giá trị văn hóa và trật tự xã hội ban đầu. Huyền thoại giúp ta hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử của một dân tộc hoặc một cộng đồng. Chúng là một phần của di sản văn hóa, mang trong mình những giá trị, niềm tin, và quan điểm của những người đi trước.
Hiểu như vậy, việc nghiên cứu về huyền thoại khuyến khích sự học hỏi và sáng tạo. Nó thúc đẩy ta tìm hiểu và suy ngẫm về các giá trị và ý nghĩa ẩn đằng sau câu chuyện, đồng thời tạo ra cơ hội cho sự sáng tạo trong việc tái hiện hoặc phát triển lại các câu chuyện. Huyền thoại là một cách để kết nối với quá khứ, đồng thời cũng là một cách để hiểu rõ hơn về nguồn cội và các yếu tố đã tạo nên bản sắc văn hóa của một dân tộc. Chúng là những cảnh báo, 6 sự ghi chép về những thời kỳ quan trọng trong lịch sử và văn hóa nhân loại và của các dân tộc.
Cuộc truy tìm về cội nguồn của huyền thoại cũng là việc tìm kiếm ý nghĩa sâu xa trong cuộc sống và con người. Chúng mang lại cảm nhận về một thế giới kỳ bí mà sâu sắc, và thúc đẩy ta suy ngẫm về vấn đề tư duy, đạo đức và triết lý từng là nền tảng của mọi khám phá và sáng tạo về sau. Không ngẫu nhiên mà huyền thoại trở thành bài học giáo dục trong dân gian và trở thành kinh điển trong nhiều tôn giáo. Kinh Cựu Ước của Trung Đông và phương Tây, Kinh Vệ Đà của Ấn Độ đều lấy từ huyền thoại.
Niềm tin về cội nguồn đã tồn tại và điều hành sự sống con người suốt hàng ngàn năm lịch sử. Văn minh vật chất dù tiến bộ đến đâu cũng không xóa được niềm tin huyền thoại và tôn giáo, thậm chí còn củng cố huyền thoại và tôn giáo. Không đơn thuần huyền thoại là văn hóa, nghệ thuật, những tưởng tượng đầy tính siêu nghiệm hay còn gọi là minh triết của huyền thoại còn là cánh cửa cho nhà khoa học từng bước khám phá những bí mật trong cội nguồn của vũ trụ và sự sống của con người. Không ngạc nhiên khi huyền thoại và khoa học tự nhiên tưởng đối lập như nước với lửa lại có thể nối kết với nhau, từ tên gọi các vật chất (Chaos – Thần Hỗn mang, Uran – thần Uranus, Chrom – Thần Chromnus, Titan – Thần Titanus, hạt Hit – Hạt của Chúa…) cho đến các định luật nằm trong các quy luật từng được thể hiện trong tưởng tượng siêu nghiệm của huyền thoại (Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng – Sự mâu thuẫn và cân bằng giữa Thần Bóng Tối và Ánh sáng, giữa Thần Núi và Thần Nước…, Tốc độ Ánh sáng – Sự vận động của các Thiên thần, v.
Niềm tin trong huyền thoại và khám phá khoa học không mâu thuẫn mà tương hỗ nhau.Eistein nói: “Khoa học không có niềm tin là khoa học què quặt. Niềm tin không có khoa học là niềm tin mù quáng”. Các triết gia duy tâm gọi đó là Đạo Trời, thiên tài Vật lý học gọi đó là Đạo Vũ trụ. Nội dung và loại hình huyền thoại Nội dung của huyền thoại thường bao gồm các yếu tố huyền bí, và thường được truyền đạt thông qua việc kể chuyện hoặc truyền miệng từ thế hệ 7 này sang thế hệ khác trước khi được ghi chép thành sách.
Huyền thoại thường kể về các nhân vật có sức mạnh phi thường, tính cách đặc biệt hoặc có khả năng siêu nhiên. Những nhân vật này thường là thần tiên, các nhân vật anh hùng. Các sự kiện kỳ diệu và phi thường từ thuở sơ khai, thậm chí cho đến nay không thể giải thích bằng lý trí hay logic thông thường. Điều này có thể bao gồm việc chiến thắng quái vật, gặp gỡ với vị thần, hoặc sự can thiệp của ma thuật.
Các câu chuyện huyền thoại thường diễn ra ở những địa điểm có tính chất kỳ bí và huyền bí, như rừng sâu, ngọn núi cao, hoặc thành phố cổ đại. Huyền như một nghệ thuật phủ lên sự thật, nhưng không phải che giấu mà kích thích sự tò mò khám phá sự thật, mặc dù một thời các thánh nhân cảnh báo “thiên cơ bất khả lộ”. Huyền thoại thường mang trong mình các giá trị và truyền thống của một cộng đồng hoặc văn hóa cụ thể. Chúng có thể truyền tải những nguyên tắc đạo đức, quy tắc xã hội, hoặc các giá trị văn hóa khác.
Mỗi câu chuyện huyền thoại thường mang một thông điệp hoặc ý nghĩa sâu xa. Điều này có thể là việc truyền đạt những bài học về sự tín ngưỡng và hòa điệu với tự nhiên, lòng kiên nhẫn, sự dũng cảm, lòng nhân từ, hoặc ý nghĩa về sự tồn tại và ý nghĩa của cuộc sống. Huyền thoại thường được xây dựng trên cơ sở của các sự kiện lịch sử hoặc truyền thống văn hóa, và thường mang tính biểu tượng đối với cộng đồng. Chúng có thể là cách để diễn đạt những giá trị và niềm tin quan trọng của một dân tộc hoặc quốc gia.
Những yếu tố này tạo nên nội dung độc đáo và hấp dẫn của huyền thoại, làm cho chúng trở thành một phần quan trọng của di sản văn hóa của nhân loại. Theo chúng tôi, huyền thoại mang trong nó những nội dung cơ bản sau: 1) Giải thích cội nguồn của vũ trụ, cội nguồn của sự sống bằng niềm tin con người là một bộ phận của tự nhiên, do tự nhiên sinh ra, nuôi dưỡng, kể cả chịu sự trừng phạt của tự nhiên. 2) Ghi nhận các nhân vật phi thường chống thần quyền lẫn cường quyền bằng niềm tin về sức mạnh của con người trong cuộc đấu tranh chinh phục và 8 cải tạo tự nhiên, đấu tranh chống ngoại xâm bảo vệ cộng đồng và giải quyết những mâu thuẫn trong nội bộ cộng đồng trước khi xác lập hệ giá trị Thiện/Ác, Tốt/Xấu. 3) Răn đe, giáo dục con người hướng đến Chân, Thiện, Mỹ bằng tín ngưỡng tự nhiên, tín ngưỡng thần tượng, từ đó xác lập những trật tự xã hội và quy tắc ứng xử của con người đối với tự nhiên và đối với cộng đồng.
Có nhiều loại hình của huyền thoại, mỗi loại mang trong mình đặc điểm và nội dung riêng biệt. Theo tôi, đây là một số loại hình phổ biến của huyền thoại: Thần thoại: Thần thoại là các câu chuyện về vị thần và tiên nữ trong các văn hóa cổ đại. Thần thoại thường kể về sự sáng tạo của thế giới, nguồn gốc của nhân loại, và cuộc sống của các vị thần và tiên nữ. Câu chuyện anh hùng: Loại hình này tập trung vào cuộc phiêu lưu của các anh hùng, những người có sức mạnh và khả năng phi thường, và thường bao gồm việc đánh bại quái vật, giải cứu công chúa, và thực hiện các nhiệm vụ anh hùng.
Truyền thuyết sáng tạo: Đây là những câu chuyện về sự sáng tạo của các vị thần, nhân vật huyền thoại hoặc các sinh vật khác, giải thích việc tạo ra thế giới, con người, và các hiện tượng tự nhiên.