CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ DẠY HỌC TÍCH HỢP 1. Dạy học tích hợp 1. Quan điểm tích hợp trong giáo dục Tích hợp là một trong những xu thế dạy học hiện đại đã và đang được quan tâm nghiên cứu và áp dụng vào nhà trường ở nhiều nước trên thế giới.
Ở Việt Nam, từ thập niên 90 của thế kỷ XX đến nay, vấn đề xây dựng môn học tích hợp với những mức độ khác nhau được tập trung nghiên cứu, thực nghiệm và áp dụng vào nhà trường phổ thông. Theo từ điển Tiếng Việt, “tích hợp” có nghĩa là lắp ráp, nối kết các thành phần của một hệ thống theo quan điểm tạo nên một hệ thống toàn bộ. Trong lĩnh vực giáo dục, “tích hợp” dùng để chỉ một quan niệm giáo dục toàn diện, chống lại hiện tượng làm cho con người phát triển thiếu hài hòa, cân đối. Trong dạy học các bộ môn, “tích hợp” được hiểu là sự kết hợp, tổ hợp các nội dung từ các môn học, lĩnh vực học tập khác nhau thành một “môn học” mới.
Đó là sự hợp nhất hay nhất thể hóa các bộ phận có thể khác nhau nhưng thích hợp với nhau, nhằm tạo thành một thể thống nhất gồm những đối tượng có mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với nhau, dựa trên những nét bản chất của các thành phần chứ không phải là phép cộng giản đơn những thuộc tính của các thành phần ấy. Có nhiều quan điểm khác nhau về “tích hợp”. Theo nghĩa chung nhất: Tích hợp là sự hợp nhất hay nhất thể hóa các bộ phận khác nhau để đưa tới một đối tượng mới như một thể thống nhất dựa trên những nét bản chất của các thành phần đối tượng. Như vậy, tích hợp có hai tính chất cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau và quy định lẫn nhau, đó là tính liên kết và tính toàn vẹn.
6 - Tính liên kết có thể tạo nên một thực thể toàn vẹn, trong đó không cần phân chia giữa các thành phần kết hợp. - Tính toàn vẹn dựa trên sự thống nhất nội tại các thành phần liên kết, chứ không phải sự sắp đặt các thành phần bên cạnh nhau. Không thể gọi là tích hợp nếu các tri thức, kĩ năng không có sự liên kết, phối hợp với nhau trong lĩnh hội nội dung hoặc giải quyết một vấn đề. Khái niệm dạy học tích hợp Ở Việt Nam, quan điểm về dạy học tích hợp đã có sự thay đổi theo thời gian.
Theo tài liệu [1], “tích hợp là lồng ghép các kiến thức vào trong bài học có sẵn. Cách hiểu này chưa thực sự thấu đáo, theo đó, dạy học tích hợp chỉ là sự sắp đặt các kiến thức liền kề nhau một cách rời rạc mà chưa cho thấy được sự hòa nhập thành một thể thống nhất giữa các thành phần. Theo tài liệu [2, tr. 8], “Dạy học tích hợp là một quan điểm lí luận dạy học, hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”.
Khái niệm đã được phát triển so với trước đó, nhưng trong định nghĩa của Bộ Giáo dục và Đào tạo vẫn xem “dạy học tích hợp” là “hành động liên kết” và chỉ giới hạn trong phạm vi “một kế hoạch dạy học”. Điều này có thể làm cho người đọc hiểu rằng “dạy học tích hợp” chỉ mang tính riêng lẻ, thiếu hệ thống, không liên tục. Xem xét định nghĩa của một số tác giả khác, chúng tôi nhận thấy sự tương đồng của các tác giả là xem dạy học tích hợp là một quan điểm/ quan niệm dạy học chứ không đơn thuần là một hoạt động dạy học. Chẳng hạn, theo tài liệu [6, tr.
14], “dạy học tích hợp là một quan niệm dạy học nhằm hình thành ở học sinh những năng lực giải quyết hiệu quả các tình huống thực tiễn dựa trên sự huy động nội dung, kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau” hay theo tài liệu [17], “dạy học tích hợp là một quan điểm sư 7 phạm, ở đó người học cần huy động mọi nguồn lực để giải quyết một tình huống phức hợp, có vấn đề nhằm phát triển các năng lực và phẩm chất cá nhân”. Nghĩa là, dạy học tích hợp bao trùm lên toàn bộ quá trình dạy học, được thể hiện từ mục tiêu hình thành cho người học năng lực giải quyết vấn đề bằng việc huy động kiến thức liên ngành đến việc chi phối chương trình tích hợp, phương pháp dạy học và hình thức tổ chức gắn với các tình huống trong đời sống thực, cùng phương pháp kiểm tra dựa trên đánh giá năng lực, phẩm chất cá nhân. Dạy học tích hợp giúp người học thấy được ý nghĩa của kiến thức cần học, tích lũy được năng lực cần thiết phục vụ cho việc học tập ở những giai đoạn, những bậc học tiếp theo hay phục vụ cho lao động. Nếu người học chẳng may rời khỏi ghế nhà trường ngoài ý muốn thì cũng không thấy sự cách biệt quá lớn giữa kiến thức và thực tế đời sống.
Trên cơ sở nhận thức khái niệm tích hợp, chúng tôi có thể định nghĩa khái niệm dạy học tích hợp như sau: Dạy học tích hợp là hành động liên kết một cách hữu cơ, có hệ thống các đối tượng nghiên cứu, học tập của một vài lĩnh vực môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lý luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó nhằm hình thành ở HS những năng lực cần thiết. Trong dạy học tích hợp, HS dưới sự hướng dẫn của GV thực hiện việc chuyển đổi liên tiếp các thông tin từ ngôn ngữ của môn học này sang ngôn ngữ của môn học khác; HS được học cách sử dụng phối hợp các kiến thức, kĩ năng và thao tác để giải quyết một tình huống dạy học phức hợp - thường là gắn với thực tiễn. Nhờ đó, HS nắm vững kiến thức, hình thành khái niệm, phát triển năng lực và các phẩm chất cá nhân. Như vậy, dạy học tích hợp là một quan điểm sư phạm, ở đó người học cần huy động (mọi) nguồn lực để giải quyết (một) tình huống phức hợp nhằm phát triển các năng lực và phẩm chất cá nhân.
Ý nghĩa của dạy học tích hợp - Dạy học tích hợp phát triển năng lực người học Dạy học tích hợp là dạy học xung quanh một chủ đề đòi hỏi sử dụng kiến thức, kĩ năng, phương pháp của nhiều môn học/ lĩnh vực khoa học trong tiến trình tìm tòi nghiên cứu. Điều này sẽ thuận lợi cho việc trao đổi và làm giao thoa các mục tiêu dạy học của các môn học/ lĩnh vực khoa học khác nhau. Vì thế, tổ chức dạy học tích hợp mở ra triển vọng cho việc thực hiện dạy học theo hướng phát triển năng lực HS. Các tình huống trong dạy học tích hợp thường gắn với thực tiễn cuộc sống, gần gũi và hấp dẫn người học; người học cần phải phân tích, giải thích, lập luận hoặc tiến hành các thí nghiệm, xây dựng các mô hình.
để giải quyết vấn đề. Qua đó, tạo điều kiện phát triển các phương pháp và kĩ năng cơ bản của người học như: lập kế hoạch, phân tích, tổng hợp thông tin, đề xuất giải pháp một cách sáng tạo.; tạo cơ hội kích thích động cơ, lợi ích và sự tham gia vào các hoạt động học, thậm chí với cả các HS có năng lực học tập trung bình và yếu. Dạy học tích hợp không chỉ đánh giá kiến thức đã lĩnh hội được, mà chủ yếu đánh giá HS về năng lực sử dụng kiến thức trong các tình huống có ý nghĩa. Nói cách khác, người học phải có khả năng huy động hiệu quả kiến thức và năng lực của mình để giải quyết một cách hữu ích một vấn đề xuất hiện, hoặc có thể đối mặt với một khó khăn bất ngờ, một tình huống chưa từng gặp.
- Dạy học tích hợp tạo điều kiện tận dụng vốn kinh nghiệm của người học Dạy học tích hợp tìm cách hòa nhập các hoạt động của nhà trường vào thực tế cuộc sống. Việc gắn với bối cảnh thực tế và gần với nhu cầu người học cho phép dạy học tích hợp tạo nên sự tích cực và chịu trách nhiệm của người học. Khi việc học được đặt trong bối cảnh gần gũi với thực tiễn, với 9 cuộc sống sẽ cho phép tạo ra niềm tin ở người học, kích thích họ tích cực huy động và tận dụng tối đa vốn kinh nghiệm của mình. Dạy học tích hợp tạo điều kiện cho người học tận dụng vốn kinh nghiệm của mình để đưa ra những lập luận có căn cứ, có lí lẽ, qua đó họ biết được vì sao hoạt động học diễn ra như vậy - đó là cơ hội để phát triển siêu nhận thức ở người học.
Có nghĩa là, khi người học có những đáp ứng tích cực với các hoạt động cần thực hiện, hiểu rõ mục đích của các hoạt động, thậm chí là kết quả cần đạt được thì hoạt động học sẽ trở thành nhu cầu tự thân và có ý nghĩa. - Dạy học tích hợp thiết lập mối quan hệ giữa các kiến thức, kĩ năng và phương pháp của nhiều môn học Việc tích tụ giản đơn các khái niệm, sự lặp lại một cách đơn điệu các kiến thức sẽ trở nên không chấp nhận được bởi vì người học không thể thu nhận và lưu giữ tất cả các thông tin đến một cách riêng lẻ. Điều này cho thấy cần tổ chức lại dạy học “xuất phát từ sự thống nhất” để người học có nhiều cơ hội tập trung vào các hoạt động khai thác, hiểu và phân tích thông tin nhằm giải quyết vấn đề thay vì phải ghi nhớ và lưu giữ thông tin. Dạy học tích hợp tạo mối liên hệ trong học tập bằng việc kết nối các môn học khác nhau, nhấn mạnh đến sự phụ thuộc và mối quan hệ giữa các kiến thức, kĩ năng và phương pháp của các môn học đó.
Do vậy, dạy học tích hợp là phương thức dạy học hiệu quả để kiến thức được cấu trúc một cách có tổ chức và vững chắc. Khi tổ chức dạy học tích hợp, nếu khéo léo thiết kế các hoạt động học thì quá trình học sẽ diễn ra một cách thống nhất, tự nhiên. Trong cuộc sống hàng ngày, các hiện tượng tự nhiên không bị chia cách thành từng phần riêng biệt, các vấn đề xã hội luôn mang tính toàn cầu. Với dạy học tích hợp, HS sẽ học bằng cách giải thích và tiên đoán các hiện tượng tự nhiên và xã hội qua mối liên hệ giữa các phần khác nhau của kiến thức thuộc các môn học khác nhau.