phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn đƣợc trình bày gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài Chƣơng 2: Tích hợp liên môn trong dạy chủ đề tính quy luật của hiện tƣợng di truyền, sinh học 12 theo hƣớng phát triển năng lực ngƣời học. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử nghiên cứu dạy học tích hợp Mục đích chung của việc học là hiểu sự liên kết của mọi hiện tƣợng, sự vật. Tích hợp là cách tư duy trong đó các mối liên kết được tìm kiếm, do vậy, tích hợp làm cho việc học chân chính xảy ra (Clark, 2002).
Nhƣ vậy Clark đã khẳng định quy luật tích hợp tất yếu của tiến trình học tập chân chính. Cụ thể, sự thâm nhập có tính chất tìm tòi khám phá của HS vào quá trình kiến tạo kiến thức, học tập có ý nghĩa (meaningful learning), học sâu sắc và ứng dụng (deep learning) đƣợc xem là chủ yếu đối với việc dạy và học hiệu quả. Cách tiếp cận tìm tòi khám phá này khuyến khích HS thông qua quá trình tìm kiếm tích cực, sẽ kết hợp hơn là mở rộng kiến thức rời rạc (Hamston & Murdoch 1996). Nhiều nghiên cứu ứng dụng tâm lý học nhận thức vào giáo dục đã khẳng định: mối liên hệ giữa các khái niệm đã học đƣợc thiết lập nhằm đảm bảo cho mỗi HS có thể huy động một cách hiệu quả những kiến thức và NL của mình để giải quyết tình huống và có thể đối mặt với một khó khăn bất ngờ, một tình huống chƣa từng gặp.
Nhờ đó, HS có điều kiện phát triển những kĩ năng xuyên môn. Lý thuyết tích hợp là một triết lý đƣợc Ken Wilber đề xuất nhằm tìm kiếm sự tổng hợp tốt nhất hiện thực “xƣa – pre-modern, nay – modern và mai sau – postmodern”. Nó là lý thuyết về mọi sự vật và cung cấp một đƣờng hƣớng kết hợp nhiều mô thức rời rạc hiện tại thành một mạng hoạt động phức hợp, tƣơng tác nội tại của nhiều cách tiếp cận. Tích hợp là một tiến trình tƣ duy và nhận thức mang tính chất phát triển tự nhiên của con ngƣời trong mọi lĩnh vực hoạt động hiệu quả.
Nó cho phép con ngƣời nhận ra những điều then chốt và các mối liên hệ hữu cơ giữa các thành tố trong hệ thống và trong tiến trình hoạt động thuộc một lĩnh vực nào đó. Quan điểm tích hợp giúp phát triển nhiều loại hình hoạt động, tạo MT áp dụng những điều mình lĩnh hội vào thực tiễn, nhờ vậy tác động và thay đổi thực tiễn. Do vậy, tích hợp là vấn đề của nhận thức và tƣ duy của con ngƣời, là triết lý/nguyên lý chi phối, định hƣớng và quyết định thực tiễn hoạt động của con ngƣời. Lý thuyết tích hợp ứng dụng vào giáo dục trở thành một quan lý luận dạy học phổ biến trên thế giới hiện nay.
Xu hƣớng tích hợp đang đƣợc thực hiện trên 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiều bình diện, cấp độ trong quá trình phát triển các chƣơng trình giáo dục. Chƣơng trình đƣợc xây dựng theo quan điểm tích hợp, trƣớc hết dựa trên quan điểm giáo dục nhằm phát triển năng lực ngƣời học (Roegier, 1996). Baez (nguyên chủ tịch tổ chức UINC), các khoa học trở thành “tích hợp” khi chúng không còn bị “phân chia” nữa. Sự vật, hiện tƣợng vốn đã tồn tại là một thực thể toàn vẹn, “phân chia” chỉ là hình thức, không phải là bản chất của sự tồn tại.
Xu hƣớng tích hợp các khoa học khi nghiên cứu đối tƣợng đều tuân theo quy luật nhận thức từ: Tổng quát – Phân tích – Tổng hợp, thực chất là quá trình nhận thức về toàn thể - bộ phận theo nhiều bậc xoáy ốc. Ngày nay, khoa học tiếp tục phân hóa sâu song song với tích hợp liên môn. Đặc biệt, do hình thái khoa học cuối thế kỷ XX đã chuyển từ phân tích – cấu trúc lên tổng hợp – hệ thống làm xuất hiện các gian ngành, liên ngành với tốc độ phát triển ngày càng nhanh. Trong khi đó, dạy học phản ánh sự phát triển của khoa học, và vì thời gian học tập trong nhà trƣờng không thể kéo dài nhiều nên xuất hiện xu hƣớng phải dạy từ các môn riêng rẽ sang dạy tích hợp các khoa học.
Dạy theo quan điểm tích hợp là một trong những xu hƣớng của lý luận dạy học đƣợc nhiều nƣớc trên thế giới quan tâm thực hiện. Ở Việt Nam, tƣ tƣởng sƣ phạm tích hợp cũng đã đƣợc nghiên cứu, vận dụng để xây dựng chƣơng trình, sách giáo khoa và vận dụng vào thực tế đổi mới phƣơng pháp dạy học nhiều môn. Tuy nhiên, việc vận dụng đầy đủ và chặt chẽ lý thuyết sƣ phạm tích hợp vào thực tế dạy học là một khó khăn lớn, đặc biệt đối với bậc THPT hiện nay khi các môn học đã đƣợc phân hóa sâu sắc, khối lƣợng kiến thức khoa học ở mỗi môn học khá lớn. Trong khi đó năng lực dạy học tích hợp của GV còn rất hạn chế.
Dạy học tích hợp ở nước ngoài Hầu hết các nƣớc trong khu vực Đông Nam Á đã thực hiện quan điểm tích hợp trong dạy học ở những mức độ nhất định. Trong những năm 70 và 80 của thế kỉ XX, UNESCO đã có những hội thảo với các báo cáo về việc thực hiện quan điểm tích hợp trong dạy học của những nƣớc tới dự. Trong những chƣơng trình mới nhất của các nƣớc Pháp, Hoa Kì, vv… quan điểm tích hợp đã đƣợc ghi rõ trong chƣơng trình. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo thống kê của UNESCO, từ năm 1960 đến năm 1974 đã có 2208 chƣơng trình môn khoa học thể hiện quan điểm tích hợp ở những mức độ khác nhau từ liên môn, kết hợp đến tích hợp hoàn toàn theo những chủ đề (trong số 392 chƣơng trình đƣợc điều tra).
Dạy học tích hợp ở Việt Nam Ở Việt Nam, việc xây dựng chƣơng trình và sách theo quan điểm tích hợp vẫn còn là vấn đề chƣa đƣợc nghiên cứu một cách đầy đủ. Ở THCS và THPT tích hợp môn học còn đang đƣợc nghiên cứu thử nghiệm trong phạm vi hẹp, mà chƣa đƣợc triển khai đại trà. Vấn đề kết hợp các nội dung giáo dục của một số môn theo một số nguyên tắc nhất định để tạo thành môn học tích hợp cho cấp trung học của Việt Nam cũng đã đƣợc thực hiện trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (B91 – 37 về đổi mới mục tiêu, nội dung và phƣơng pháp dạy học ở trƣờng trung học). Các môn: Sinh học, Vật lý, Hóa học, Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý là những môn học có nhiều tiềm năng thực hiện DHTH.
Cần nghiên cứu các biện pháp để tích hợp giá trị các mặt sau: - Tích hợp phòng chống bệnh và đại dịch. - Tích hợp giáo dục sức khỏe sinh sản vị thành niên. - Tích hợp vệ sinh an toàn thực phẩm. - Tích hợp giáo dục bảo vệ môi trƣờng.
- Tích hợp giáo dục sử dụng điện năng an toàn và tiết kiệm. - Tích hợp giáo dục sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên. - Tích hợp giáo dục bản sắc văn hóa. Khái niệm về dạy học tích hợp Tích hợp Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng.
Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp.” 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học.” Khái niệm tích hợp đã đƣợc sử dụng rất rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khoa học và kỹ thuật, đặc biệt trong lĩnh vực kỹ thuật điện tử, công nghệ thông tin, … tích hợp có nghĩa là “gộp lại, sáp nhập lại thành một tổng thể” (tiếng Pháp là intégration, tiếng Anh là integration). Tƣ tƣởng tích hợp đã đƣợc vận dụng trong nhiều giải pháp công nghệ, các lĩnh vực kinh tế - xã hội, trong đó có giáo dục. Dạy học tích hợp DHTH là cách tiếp cận giảng dạy liên ngành, theo đó các nội dung giảng dạy đƣợc trình bày theo các đề tài hoặc chủ đề. Mỗi đề tài hoặc chủ đề đƣợc trình bày thành nhiều bài học nhỏ để ngƣời học có thể có thời gian hiểu rõ và phát triển các mối liên hệ với những gì mà ngƣời học đã biết.
Cách tiếp cận này tích hợp kiến thức từ nhiều ngành học và khuyến khích ngƣời học tìm hiểu sâu về các chủ đề, tìm đọc tài liệu từ nhiều nguồn và tham gia vào nhiều hoạt động khác nhau. Việc sử dụng nhiều nguồn thông tin khuyến khích ngƣời học tham gia vào việc chuẩn bị bài học, tài liệu và tƣ duy tích cực và sâu hơn so với cách học truyền thống với chỉ một nguồn tài liệu duy nhất. Kết quả là ngƣời học sẽ cảm thấy tự tin hơn trong việc học của mình. DHTH không chỉ là sự kết hợp đơn thuần giữa lý thuyết và thực hành trong một tiết/ buổi dạy.
Chúng ta cần phải hiểu rằng, phía sau quan điểm đó là một triết lý giáo dục, nó phản ánh mục tiêu của viêc học. Theo quan điểm truyền thống thì mục tiêu của dạy học là cung cấp một hệ thống các kiến thức hoặc KN riêng lẻ cho ngƣời học để sau đó ngƣời học muốn làm bất kì việc gì với những kiến thức và KN đó. Còn theo quan điểm DHTH thì mục tiêu của dạy học là hƣớng đến việc đào tạo ra những con ngƣời với những NL cụ thể để giải quyết những vấn đề trong thực tiễn cuộc sống một cách sáng tạo. Theo Roegiers X, “Khoa sƣ phạm tích hợp” là một quan niệm về một quá trình học tập, trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở HS những năng lực rõ ràng, có dự tính trƣớc những điều cần thiết cho HS, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập tƣơng lai, hoặc nhằm hòa nhập HS vào cuộc sống lao 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
“Khoa sƣ phạm tích hợp” đƣợc trình bày nhƣ một lý thuyết giáo dục, một mặt nó đóng góp vào việc xây dựng chƣơng trình, SGK, mặt khác góp phần định hƣớng các hoạt động dạy học trong nhà trƣờng.