Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản: Thực trạng và giải pháp

Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển từ những năm 1992 đến nay. 64 trang · Không rõ.

• Tác giả: Phạm Quang Ninh
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Xuân Thiên
• Trường học: Không rõ
• Chuyên ngành: Kinh tế đối ngoại
• Đề tài: Quan hệ Thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản thực trạng và giải pháp
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: Không rõ
• Địa điểm: Không rõ

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA QUAN HỆ THƯƠNG MẠI GIỮA VIỆT NAM VÀ NHẬT BẢN

Tóm tắt

I. Tổng quan về thực trạng quan hệ thương mại Việt Nam Nhật Bản

Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển từ những năm 1992 đến nay. Hai nước đã thiết lập mối quan hệ hợp tác kinh tế chặt chẽ, với nhiều hiệp định thương mại và đầu tư được ký kết. Nhật Bản hiện là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch xuất nhập khẩu tăng trưởng ổn định qua các năm. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả hợp tác.

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển quan hệ thương mại

Quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản bắt đầu từ những năm đầu thập kỷ 90, khi Việt Nam mở cửa nền kinh tế. Nhật Bản đã trở thành một trong những nhà đầu tư lớn nhất tại Việt Nam, cung cấp vốn và công nghệ cho nhiều lĩnh vực. Sự phát triển này đã tạo ra nhiều cơ hội cho cả hai bên trong việc mở rộng thị trường và tăng cường hợp tác.

1.2. Những thành tựu nổi bật trong quan hệ thương mại

Trong những năm qua, kim ngạch thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản đã tăng trưởng mạnh mẽ. Năm 2022, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt khoảng 40 tỷ USD, với Việt Nam xuất khẩu nhiều mặt hàng như dệt may, điện tử và nông sản sang Nhật Bản. Nhật Bản cũng xuất khẩu nhiều sản phẩm công nghệ cao và máy móc vào Việt Nam, góp phần nâng cao năng lực sản xuất trong nước.

II. Thách thức trong quan hệ thương mại Việt Nam Nhật Bản hiện nay

Mặc dù có nhiều thành tựu, nhưng quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như rào cản thương mại, sự cạnh tranh từ các nước khác và sự khác biệt về văn hóa kinh doanh đang ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của mối quan hệ này.

2.1. Rào cản thương mại và chính sách

Rào cản thương mại như thuế quan và quy định nhập khẩu vẫn là một trong những vấn đề lớn trong quan hệ thương mại giữa hai nước. Nhật Bản có những tiêu chuẩn chất lượng cao, điều này đôi khi gây khó khăn cho hàng hóa Việt Nam khi thâm nhập vào thị trường Nhật Bản.

2.2. Sự cạnh tranh từ các nước khác

Việt Nam không chỉ cạnh tranh với Nhật Bản mà còn với nhiều quốc gia khác trong khu vực như Trung Quốc, Hàn Quốc. Sự gia tăng cạnh tranh này đòi hỏi Việt Nam phải cải thiện chất lượng sản phẩm và dịch vụ để duy trì vị thế trên thị trường Nhật Bản.

III. Giải pháp nâng cao quan hệ thương mại Việt Nam Nhật Bản

Để nâng cao quan hệ thương mại, Việt Nam cần thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ. Các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, cải cách thủ tục hành chính và tăng cường hợp tác giữa các doanh nghiệp hai nước là những yếu tố quan trọng.

3.1. Tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam trong việc tiếp cận thị trường Nhật Bản. Điều này bao gồm việc cung cấp thông tin thị trường, hỗ trợ tham gia các hội chợ thương mại và kết nối doanh nghiệp.

3.2. Cải cách thủ tục hành chính

Cải cách thủ tục hành chính là cần thiết để giảm thiểu thời gian và chi phí cho doanh nghiệp khi xuất khẩu sang Nhật Bản. Việc đơn giản hóa quy trình sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam dễ dàng hơn trong việc thâm nhập vào thị trường Nhật Bản.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu trong quan hệ thương mại

Nghiên cứu về quan hệ thương mại Việt Nam - Nhật Bản cho thấy nhiều kết quả tích cực. Các doanh nghiệp Việt Nam đã có nhiều cơ hội học hỏi và tiếp cận công nghệ mới từ Nhật Bản, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh.

4.1. Các mô hình hợp tác thành công

Nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã áp dụng các mô hình hợp tác thành công với các đối tác Nhật Bản, từ đó tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm. Các mô hình này không chỉ giúp tăng trưởng doanh thu mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm.

4.2. Kết quả từ các dự án đầu tư

Các dự án đầu tư từ Nhật Bản vào Việt Nam đã mang lại nhiều lợi ích cho cả hai bên. Nhật Bản không chỉ cung cấp vốn mà còn chuyển giao công nghệ, giúp Việt Nam phát triển bền vững hơn trong tương lai.

V. Kết luận và triển vọng tương lai trong quan hệ thương mại

Tương lai của quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản hứa hẹn sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ. Với những nỗ lực cải cách và hợp tác, hai nước có thể khai thác tối đa tiềm năng của mình để đạt được những thành tựu mới.

5.1. Triển vọng hợp tác trong tương lai

Triển vọng hợp tác giữa Việt Nam và Nhật Bản trong các lĩnh vực như công nghệ, nông nghiệp và du lịch là rất lớn. Hai nước có thể cùng nhau phát triển các dự án lớn, tạo ra nhiều cơ hội việc làm và nâng cao đời sống người dân.

5.2. Những thách thức cần vượt qua

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Cần có sự đồng lòng từ cả hai phía để giải quyết các vấn đề tồn tại, từ đó xây dựng một mối quan hệ thương mại bền vững và hiệu quả.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Quan hệ Thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản thực trạng và giải pháp" do sinh viên Phạm Quang Ninh (lớp K45 ngành Kinh tế đối ngoại, dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Xuân Thiên) thực hiện, đặt trong bối cảnh quốc tế và trong nước có nhiều chuyển biến sâu sắc từ đầu thập niên 1990.

Về bối cảnh thực tiễn, sau khi cuộc Chiến tranh Lạnh kết thúc với sự sụp đổ của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu, cục diện thế giới dịch chuyển từ cấu trúc hai cực sang xu thế đa cực. Mặc dù các điểm nóng xung đột tôn giáo, sắc tộc và khủng bố quốc tế (điển hình như sự kiện ngày 11/9/2001 tại Hoa Kỳ, chiến tranh Iraq, vấn đề hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên) vẫn diễn biến phức tạp, hòa bình và hợp tác phát triển kinh tế đã trở thành dòng chảy chủ đạo. Quá trình toàn cầu hóa và khu vực hóa kinh tế diễn ra với tốc độ cao, thúc đẩy phân công lao động quốc tế đạt đến trình độ chuyên môn hóa chi tiết sản phẩm giữa các quốc gia.

Đối với Việt Nam, công cuộc Đổi mới khởi xướng từ năm 1986 đã làm thay đổi căn bản cấu trúc kinh tế: chuyển từ nền kinh tế khép kín, tự cung tự cấp và thiếu hụt lương thực sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Để đẩy mạnh sự nghiệp Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa (CNH - HĐH), Đảng và Nhà nước Việt Nam chủ trương thực hiện chính sách đối ngoại rộng mở, đa phương hóa, đa dạng hóa các mối quan hệ kinh tế quốc tế. Trong chiến lược này, Nhật Bản—một cường quốc kinh tế hàng đầu thế giới với thế mạnh về vốn, công nghệ và trình độ quản lý—trở thành đối tác kinh tế quan trọng hàng đầu của Việt Nam. Ngược lại, Việt Nam với thị trường tiêu thụ tiềm năng, nguồn lao động dồi dào, tài nguyên thiên nhiên đa dạng và vị trí địa - chính trị huyết mạch tại Đông Nam Á cũng giữ vai trò thiết yếu trong chính sách hướng về châu Á của Nhật Bản.

Tuy nhiên, bên cạnh các thành quả mậu dịch đạt được, quan hệ buôn bán song phương giữa hai nước vẫn tồn tại nhiều rào cản và bất cập, chưa khai thác hết tiềm năng sẵn có. Do đó, việc nghiên cứu toàn diện thực trạng quan hệ thương mại Việt Nam - Nhật Bản nhằm nhận diện nguyên nhân và xác lập hệ thống giải pháp thúc đẩy mậu dịch song phương là vấn đề có tính cấp thiết cao.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về toàn cầu hóa, khu vực hóa kinh tế và phân tích các cơ sở thực tiễn (các nhân tố chủ quan, khách quan từ phía Việt Nam và Nhật Bản) cấu thành quan hệ thương mại song phương.
2. Khảo sát, đánh giá toàn diện thực trạng phát triển thương mại Việt Nam - Nhật Bản, tập trung vào diễn biến kim ngạch xuất nhập khẩu, cơ cấu mặt hàng, cán cân mậu dịch và mức độ phụ thuộc thương mại giữa hai quốc gia qua các thời kỳ.
3. Xác định các mặt thuận lợi, khó khăn, nhận diện các điểm nghẽn cản trở trao đổi thương mại song phương, từ đó định hình các phương hướng và giải pháp nhằm mở rộng, nâng cao hiệu quả hoạt động ngoại thương Việt - Nhật.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quan hệ thương mại song phương giữa Việt Nam và Nhật Bản, tập trung vào các luồng lưu chuyển hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu trọng tâm giai đoạn từ năm 1992 đến năm 2003 (thời điểm hoàn thành khóa luận), có điểm lại giai đoạn lịch sử từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức năm 1973 đến năm 1991 để làm rõ tiến trình phát triển.
• Phạm vi không gian: Quan hệ kinh tế - thương mại giữa hai quốc gia Việt Nam và Nhật Bản trong mối tương quan với các tổ chức liên kết kinh tế khu vực như Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống phân tích dựa trên các luận điểm lý thuyết kinh tế quốc tế và đường lối chính sách kinh tế đối ngoại của Việt Nam:

• Khung lý thuyết và khái niệm: Vận dụng lý luận về toàn cầu hóa kinh tế (sự vận động của các dòng luân chuyển hàng hóa, vốn, công nghệ vượt qua ranh giới quốc gia dựa trên hệ thống kinh tế thị trường mở); lý luận về phân công lao động quốc tế và lý thuyết lợi thế so sánh trong trao đổi thương mại; lý thuyết liên kết kinh tế khu vực thông qua cơ chế hoạt động của các tổ chức đa phương như APEC (thành lập tháng 11/1989, bao gồm 21 nền kinh tế thành viên) và ASEAN (thành lập ngày 8/8/1967, cơ chế hợp tác ASEAN+3 với Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc).
• Quan điểm và văn bản chính sách: Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI, VII và IX của Đảng Cộng sản Việt Nam, trọng tâm là "Chiến lược ổn định và phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2000" và chiến lược phát triển kinh tế 10 năm đầu thế kỷ XXI với nguyên tắc cốt lõi: "Gắn chặt việc xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế".
• Phương pháp nghiên cứu: Tác giả kết hợp phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; phương pháp phân tích - tổng hợp; phương pháp thống kê mô tả; phương pháp so sánh đối chiếu chuỗi số liệu định lượng về kim ngạch, tỷ trọng, cơ cấu hàng hóa và cán cân thương mại qua từng thời kỳ; phương pháp logic nhằm đánh giá nguyên nhân và hệ quả kinh tế.
• Nguồn dữ liệu: Toàn bộ số liệu thực nghiệm được khai thác từ các nguồn dữ liệu thống kê thứ cấp đáng tin cậy: Tổng cục Hải quan Việt Nam, Tổ chức Xúc tiến Mậu dịch Nhật Bản (JETRO), Báo cáo thường niên về Hỗ trợ Phát triển Chính thức của Nhật Bản (Japan’s ODA Annual Report 1995), Ủy ban Hỗ trợ Phát triển thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD DAC Statistics), Bộ Công nghiệp và Mậu dịch quốc tế Nhật Bản (MITI), cùng các công trình nghiên cứu của Viện Kinh tế Thế giới (Hà Nội, 1992).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của quan hệ thương mại giữa Việt Nam và Nhật Bản

Chương 1 làm rõ các điều kiện khách quan và chủ quan chi phối quan hệ kinh tế giữa hai nước. Toàn cầu hóa và khu vực hóa được xác định là xu thế tất yếu của nền kinh tế thế giới. Tác giả dẫn chứng quy mô của tổ chức APEC mà cả hai nước là thành viên chính thức: APEC chiếm khoảng 2.165,5 triệu dân (45,6% dân số thế giới), diện tích 43.631,8 triệu km² (46,7% diện tích toàn cầu) và GDP đạt 15.526,23 tỷ USD (chiếm 55,8% tổng GDP toàn cầu).

Về cơ sở thực tiễn, quan hệ thương mại bắt nguồn từ lợi ích tương hỗ của hai phía:

• Về phía Nhật Bản: Sau Chiến tranh Lạnh, Nhật Bản điều chỉnh chiến lược đối ngoại nhằm vươn lên thành cường quốc chính trị tương xứng với tiềm lực kinh tế, giảm sự phụ thuộc một chiều vào Hoa Kỳ. Nhật Bản thực hiện chiến lược hướng về châu Á nhằm khai thác thị trường, nguồn nhân lực và tài nguyên khoáng sản, đồng thời xây dựng vị thế chủ đạo tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đối với Việt Nam, Nhật Bản nhận thấy vị thế địa - chiến lược án ngữ các tuyến hàng hải trọng yếu trên Biển Đông với hệ thống cảng biển nước sâu (Hải Phòng, Cam Ranh, Đà Nẵng, Vũng Tàu), đóng vai trò sống còn trong việc bảo đảm an ninh kinh tế và năng lượng của Nhật Bản.
• Về phía Việt Nam: Sau thời kỳ khủng hoảng kinh tế với lạm phát phi mã vào giữa thập niên 1980, đường lối Đổi mới đã mang lại sự phục hồi rõ nét: giai đoạn 1991–1995 GDP tăng trưởng bình quân 8,2%/năm; giai đoạn 1996–2000 duy trì mức tăng bình quân xấp xỉ 7%/năm. Việt Nam đã mở rộng quan hệ mậu dịch với gần 170 quốc gia và vùng lãnh thổ, ký kết hiệp định thương mại với hơn 60 nước và được 68 nước dành quy chế tối huệ quốc (MFN). Để giải quyết ba nhiệm vụ chiến lược (phát triển kết cấu hạ tầng, tái cơ cấu kinh tế nhà nước, đảm bảo tăng trưởng gắn với công bằng xã hội), Việt Nam cần nguồn vốn ngoại tệ, máy móc công nghệ hiện đại và kinh nghiệm quản lý từ Nhật Bản.

Ý nghĩa kinh tế của quan hệ thương mại thể hiện rõ: Việt Nam mở rộng thị trường xuất khẩu các mặt hàng thế mạnh (dầu thô, thủy sản, dệt may, than đá, cà phê) để thu ngoại tệ, nhập khẩu tư liệu sản xuất phục vụ CNH - HĐH và tranh thủ thu hút các dòng vốn viện trợ ODA, đầu tư trực tiếp FDI. Ngược lại, Nhật Bản có thị trường tiêu thụ ổn định cho hàng công nghiệp chế tạo, điện tử, điện lạnh và bảo đảm nguồn cung nguyên liệu ổn định.

Chương 2: Thực trạng quan hệ thương mại Việt Nam - Nhật Bản từ năm 1992 đến nay

Chương 2 trình bày chi tiết diễn biến mậu dịch qua hai giai đoạn lớn:

• Giai đoạn lịch sử 1973–1991: Hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao ngày 21/9/1973 và mở đại sứ quán vào tháng 10/1975. Năm 1976, Nhật Bản trở thành bạn hàng lớn thứ hai của Việt Nam sau Liên Xô. Kim ngạch buôn bán song phương các năm 1976, 1977 và 1978 lần lượt đạt 159 triệu USD, 247 triệu USD và 268 triệu USD. Bước sang năm 1979, do tác động của xung đột biên giới phía Bắc và việc Việt Nam hỗ trợ Campuchia xóa bỏ chế độ Pol Pot, Nhật Bản chịu áp lực từ các nước phương Tây nên ngày 8/1/1987 đã chính thức đình chỉ tài trợ kinh tế, chỉ duy trì viện trợ nhân đạo hạn hẹp. Tuy nhiên, quan hệ trao đổi hàng hóa dần phục hồi, đạt gần 214 triệu USD vào năm 1985. Sau sự kiện Việt Nam rút quân khỏi Campuchia năm 1989, các tổ chức xúc tiến của Nhật Bản (JETRO, JICA, OECF, Keidanren) đã tích cực sang Việt Nam nối lại hoạt động. Đến năm 1991, tổng kim ngạch hai chiều đạt 879 triệu USD (tăng 70,3% so với năm 1989 và tăng 223,2% so với năm 1986); kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Nhật đạt 662 triệu USD. Nhật Bản chính thức vươn lên thành đối tác thương mại số một của Việt Nam, thay thế vị trí của Liên Xô khi khối Đông Âu tan rã.
• Giai đoạn 1992 đến năm 2003: Tháng 11/1992, Chính phủ Nhật Bản tuyên bố nối lại ODA toàn diện cho Việt Nam; tiếp đó vào tháng 12/1992, Nhật Bản bãi bỏ quy chế áp đặt từ năm 1977 về hạn chế xuất khẩu hàng kỹ thuật cao sang các nước xã hội chủ nghĩa. Cùng với việc Hoa Kỳ bãi bỏ cấm vận (tháng 7/1995) và Việt Nam gia nhập ASEAN (tháng 7/1995), thương mại song phương tăng trưởng nhảy vọt: từ 1.321 triệu USD năm 1992 lên 4.690 triệu USD năm 2001 và đạt 4.950 triệu USD năm 2002. Trong 6 tháng đầu năm 2003, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Nhật đạt 1.370 triệu USD (tăng 32,9% so với cùng kỳ năm 2002), nhập khẩu đạt 1.470 triệu USD (tăng 2,98%).

Về cán cân thương mại, ngoại trừ giai đoạn trước năm 1989 (năm 1986 Việt Nam nhập siêu 109 triệu USD), trong phần lớn giai đoạn 1989–2001, Việt Nam liên tục duy trì trạng thái xuất siêu sang Nhật Bản:

Năm	Xuất khẩu (triệu USD)	Nhập khẩu (triệu USD)	Cán cân thương mại (triệu USD)
1992	870	451	+419
1993	1.069	639	+430
1994	1.350	644	+706
1995	1.716	921	+795
1996	2.020	1.140	+880
1997	2.198	1.283	+915
1998	1.792	1.470	+322
1999	1.920	1.680	+240
2000	2.532	2.121,7	+410,3
2001	3.510	1.680	+1.830
2002	2.440	-	-70

Nguồn: Tổng hợp từ số liệu Tổng cục Hải quan trong khóa luận

Về cơ cấu hàng hóa:

• Hàng xuất khẩu sang Nhật Bản: Chủ yếu là nguyên liệu thô, khoáng sản và hàng sơ chế. Dầu thô từng chiếm 60% kim ngạch xuất khẩu đầu thập niên 1990, đến năm 2000 đạt 503,3 triệu USD (tổng kim ngạch hàng thô vẫn chiếm trên 50%). Hàng thủy sản đạt bình quân khoảng 600 triệu USD/năm, trong đó tôm Việt Nam chiếm thị phần lớn khi Nhật Bản phải nhập khẩu trên 80% nhu cầu tiêu thụ tôm. Hàng dệt may đạt kim ngạch trung bình 400 triệu USD/năm (riêng 6 tháng đầu năm 2003 đạt 1.745 triệu USD, tăng 66,6% so với cùng kỳ 2002). Than đá Việt Nam chiếm hơn 40% thị phần nhập khẩu của Nhật Bản. Hàng giày dép, da và thủ công mỹ nghệ có xu hướng gia tăng (năm 2003 kim ngạch hàng thủ công mỹ nghệ xuất sang Nhật đạt 43.000 USD so với 39.000 USD năm 2002). Cà phê và cao su đạt giá trị khiêm tốn do chất lượng và quy cách chưa tương thích với tiêu chuẩn Nhật.
• Hàng nhập khẩu từ Nhật Bản: Chiếm tới hơn 88% là sản phẩm công nghiệp chế tạo, máy móc thiết bị, phụ tùng cơ khí, sắt thép, linh kiện điện tử và bộ linh kiện ô tô dạng CKD/IKD; nguyên liệu khoáng sản chỉ chiếm gần 3% và nguyên liệu thô chiếm 1%.

Về mặt đánh giá hạn chế, tác giả chỉ rõ:

1. Mức độ phụ thuộc kinh tế mang tính bất đối xứng sâu sắc: Kim ngạch mậu dịch Việt - Nhật chỉ chiếm khoảng 0,63% tổng kim ngạch ngoại thương của Nhật Bản (năm 2001), thấp hơn rất nhiều so với tỷ trọng của Trung Quốc (13,2%), Singapore (2,9%), Malaysia (2,7%), Thái Lan (2,6%) và Philippines (1,7%). Ngược lại, thị trường Nhật Bản chiếm tỷ trọng trung bình tới 15,7% tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam. Mọi biến động từ thị trường Nhật Bản, chính sách thuế nội địa hay sự tăng giảm giá của đồng Yên đều tác động mạnh đến kinh tế Việt Nam.
2. Cơ cấu trao đổi hàng hóa mang tính bất lợi lâu dài: Cơ cấu "xuất thô - nhập tinh" chỉ phát huy tác dụng tích lũy ngoại tệ trong ngắn hạn (3 đến 5 năm, tối đa 7 năm). Việc phụ thuộc thặng dư vào xuất khẩu dầu thô tiềm ẩn nhiều rủi ro. Khóa luận dự báo trong giai đoạn 2006–2010, khi tiến trình CNH đẩy mạnh nhập khẩu thiết bị, Việt Nam sẽ đối mặt với tình trạng nhập siêu lớn từ Nhật Bản nếu không kịp thời đổi mới cơ cấu xuất khẩu.
3. Rào cản nội tại phía Việt Nam: Thủ tục hành chính rườm rà, chính sách thay đổi liên tục; tình trạng nợ thương mại dây dưa chưa giải quyết dứt điểm; thiếu văn phòng xúc tiến thương mại chuyên trách của Chính phủ tại Nhật Bản (chỉ dựa vào bộ phận tham tán thương mại của đại sứ quán); hạ tầng logistics bến cảng, kho bãi nghèo nàn, thiết bị bốc dỡ thô sơ; thiếu đội ngũ chuyên gia ngoại thương giỏi ngoại ngữ và nghiệp vụ đàm phán; một số doanh nghiệp vi phạm chữ tín (tự ý đòi tăng giá, hủy hợp đồng).

Chương 3: Những định hướng và giải pháp thúc đẩy quan hệ thương mại giữa Việt Nam - Nhật Bản

Chương 3 tổng kết các tiền đề và thách thức nhằm định hình quan hệ kinh tế trong giai đoạn tiếp theo:

• Về thuận lợi: Xu thế hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng; bài học kinh nghiệm sau hơn ba thập kỷ duy trì tiếp xúc ngoại giao (1973–2003); sự gia tăng hiểu biết lẫn nhau giữa giới doanh nghiệp và chính phủ hai nước; chủ trương nhất quán của Đại hội Đảng lần thứ IX về việc giữ vững độc lập tự chủ kinh tế gắn liền với hội nhập.
• Về khó khăn: Quá trình mở cửa thị trường buộc Việt Nam phải cắt giảm thuế quan và dỡ bỏ các hàng rào phi thuế quan, tạo sức ép cạnh tranh gay gắt đối với các cơ sở sản xuất trong nước; nguy cơ hứng chịu các cú sốc tài chính, tiền tệ toàn cầu; tác động từ thời kỳ suy thoái kéo dài của kinh tế Nhật Bản sau sự sụp đổ của nền kinh tế bong bóng đầu thập niên 1990; những hạn chế cố hữu về cơ chế quản lý và cơ sở hạ tầng nội địa.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận mang lại các kết quả nghiên cứu cụ thể:

• Lập biểu đồ hóa chuỗi dữ liệu lịch sử và mậu dịch từ năm 1973 đến giữa năm 2003, chỉ rõ sự chuyển biến từ quy mô mậu dịch hạn hẹp 272 triệu USD năm 1986 lên 879 triệu USD năm 1991 và đạt mốc 4.690 triệu USD vào năm 2001.
• Chứng minh tính bất đối xứng trong quan hệ thương mại: Nhật Bản giữ vai trò bạn hàng lớn nhất của Việt Nam (chiếm trung bình 15,7% tỷ trọng ngoại thương của Việt Nam), trong khi Việt Nam chỉ chiếm thị phần rất nhỏ (0,63% năm 2001) trong tổng ngạch ngoại thương của Nhật Bản.
• Làm rõ bản chất xuất siêu của Việt Nam giai đoạn 1989–2001 chủ yếu dựa vào dầu thô và tài nguyên khoáng sản, đồng thời đưa ra dự báo xác đáng về nguy cơ thâm hụt cán cân thương mại trong giai đoạn 2006–2010 khi Việt Nam đẩy mạnh CNH.
• Đóng góp về giải pháp: Chỉ rõ tính cấp thiết của việc cải cách thủ tục hành chính, giải quyết nợ thương mại, thành lập cơ quan xúc tiến thương mại chuyên trách tại Nhật Bản, nâng cấp kết cấu hạ tầng cảng biển và đào tạo nguồn nhân lực ngoại thương chuyên nghiệp.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của công trình:

• Tác giả tự nhận định do hạn chế về quỹ thời gian nghiên cứu, nguồn tài liệu tiếp cận và năng lực nghiên cứu cá nhân nên đề tài chỉ tập trung chủ yếu vào hoạt động thương mại hàng hóa song phương, chưa đi sâu phân tích toàn diện mối liên kết giữa thương mại với các dự án đầu tư trực tiếp FDI và viện trợ ODA cụ thể.
• Nguồn số liệu thực nghiệm tại thời điểm nghiên cứu mới chỉ cập nhật đầy đủ đến năm 2002 và số liệu sơ bộ 6 tháng đầu năm 2003, chưa phản ánh được toàn bộ biến động của cả năm 2003 và giai đoạn sau đó.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phân tích mối quan hệ hữu cơ đa chiều giữa ba trụ cột: Thương mại song phương - Vốn ODA - Vốn đầu tư trực tiếp FDI của Nhật Bản vào Việt Nam.
• Tiếp tục theo dõi, kiểm chứng diễn biến cán cân thương mại giai đoạn 2006–2010 nhằm đánh giá mức độ thâm hụt mậu dịch khi Việt Nam gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh tế đối ngoại, Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế và Nhật Bản học cần tư liệu nghiên cứu về lịch sử ngoại thương Việt - Nhật giai đoạn 1973–2003.
• Các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý thương mại nghiên cứu về tiến trình tháo gỡ rào cản ngoại thương, cơ chế hoạt động của các tổ chức xúc tiến (JETRO, JICA).
• Các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xuất khẩu nông lâm thủy sản, may mặc, da giày và thủ công mỹ nghệ sang thị trường Nhật Bản, giúp nắm bắt đặc điểm thị hiếu, tiêu chuẩn chất lượng và những rủi ro thường gặp trong đàm phán hợp đồng ngoại thương.

Câu hỏi thường gặp

1. Sự kiện nào đánh dấu bước ngoặt quyết định đưa quan hệ thương mại Việt Nam - Nhật Bản bước vào giai đoạn phát triển sôi động?
Đó là sự kiện tháng 11/1992 khi Chính phủ Nhật Bản chính thức tuyên bố nối lại viện trợ phát triển chính thức (ODA) cho Việt Nam, kèm theo quyết định vào tháng 12/1992 bãi bỏ quy chế hạn chế xuất khẩu hàng hóa kỹ thuật cao và hàng chiến lược sang Việt Nam (vốn đã áp dụng từ năm 1977).

2. Cán cân thương mại Việt Nam - Nhật Bản diễn biến như thế nào trong giai đoạn 1989 đến 2001?
Trong suốt giai đoạn này, ngoại trừ năm 1986 Việt Nam nhập siêu 109 triệu USD, Việt Nam liên tục duy trì trạng thái xuất siêu sang Nhật Bản (năm 1992 xuất siêu 419 triệu USD, năm 1997 xuất siêu 915 triệu USD, năm 2001 xuất siêu 1.830 triệu USD). Tuy nhiên, thặng dư thương mại này chủ yếu bắt nguồn từ mặt hàng dầu thô và nguyên liệu sơ chế. Đến năm 2002, cán cân thương mại bắt đầu chuyển sang thâm hụt 70 triệu USD.

3. Khóa luận phân tích tính chất bất đối xứng trong quan hệ thương mại giữa hai nước thông qua những chỉ số nào?
Năm 2001, kim ngạch xuất nhập khẩu Việt - Nhật chỉ chiếm 0,63% trong tổng kim ngạch ngoại thương của Nhật Bản, thấp hơn rất nhiều so với các nước ASEAN khác như Singapore (2,9%), Malaysia (2,7%), Thái Lan (2,6%). Ngược lại, thị trường Nhật Bản chiếm tỷ trọng trung bình 15,7% trong tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam, chứng tỏ mức độ phụ thuộc thương mại của Việt Nam vào Nhật Bản là rất lớn.

4. Cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Nhật Bản giai đoạn 1992–2003 gồm những mặt hàng chủ lực nào?
Các mặt hàng xuất khẩu chính bao gồm dầu thô (chiếm tỷ trọng cao nhất, từng đạt 60% đầu thập niên 1990), thủy hải sản (chủ yếu là tôm, đạt khoảng 600 triệu USD/năm), hàng dệt may (bình quân 400 triệu USD/năm), than đá (chiếm hơn 40% thị phần nhập khẩu than của Nhật Bản), cùng với giày dép da, cà phê, cao su và hàng thủ công mỹ nghệ.

5. Những nguyên nhân nội tại nào từ phía Việt Nam gây cản trở sự phát triển quan hệ thương mại song phương?
Theo tác giả, nguyên nhân bao gồm: tình trạng quan liêu, thủ tục hành chính phức tạp, chính sách thay đổi liên tục; doanh nghiệp chậm thanh toán nợ thương mại; Việt Nam chưa có văn phòng xúc tiến thương mại chuyên trách của Chính phủ tại Nhật Bản; hạ tầng kho bãi, bến cảng nghèo nàn; đội ngũ cán bộ ngoại thương thiếu ngoại ngữ và kỹ năng đàm phán; tình trạng một số doanh nghiệp vi phạm chữ tín trong thực hiện hợp đồng.

Kết luận

Khóa luận của sinh viên Phạm Quang Ninh đã phác họa bức tranh toàn cảnh về quan hệ thương mại Việt Nam - Nhật Bản từ năm 1973 đến đầu thập niên 2000, nổi bật là giai đoạn bứt phá sau mốc nối lại ODA năm 1992. Tác giả đã chỉ ra bản chất của cơ cấu mậu dịch "nguyên liệu đổi lấy hàng chế biến", mức độ phụ thuộc bất đối xứng và cảnh báo nguy cơ nhập siêu trong tiến trình đẩy mạnh công nghiệp hóa. Các phát hiện và kiến nghị trong công trình phản ánh sát thực trạng nền kinh tế Việt Nam thời kỳ đầu hội nhập, tạo nguồn tài liệu tham khảo học thuật hữu ích cho nghiên cứu kinh tế đối ngoại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu, được đánh dấu bằng sự tan rã của của chế độ chính trị ở đất nước Liên Xô và một loạt các nước Xã hội Chủ nghĩa ở Đông Âu. Tình hình an ninh chính trị trên thế giới, về cơ bản đã ở trong trạng thái ổn định. Nguy cơ của bùng nổ chiến tranh hạt nhân (thế chiến thứ 3) đã bị đẩy lùi. Người ta đã cảm thấy yên tâm hơn, để tập trung vào đầu tư phát triển kinh tế và củng cố đất nước.

Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề bất cập, gây ảnh hưởng trực tiếp tới quan hệ ngoại giao giữa các nước như: hệ thống tôn giáo của các nước rất phức tạp, quyền lợi các bên hay bị xung đột, gây ra chiến tranh liên miên, làm cho nhiều khu vực trên thế giới không ổn định như: khu vực Châu Phi, vùng Trung Cận Đông… mà điển hình là các lò lửa chiến tranh Ấn Độ – Pakistan; Ixaren – Plestin, mà gần đây nhất là sự kiện ngày 11/09/2001 làm chấn động nước Mỹ. Làm dấy lên làn sóng khủng bố khắp nơi trên thế giới; rồi sự kiện chiến tranh Irắc; vấn đề hạt nhân ở Bắc Triều Tiên…đã trở thành vấn đề mà các quốc gia luôn phải cân nhắc. Các xu thế cạnh tranh đối địch giữa các quốc gia, mâu thuẫn luôn luôn cùng tồn tại và phát triển. Nhưng nó không thể nào, ngăn cản được xu thế toàn cầu hoá và khu vực hoá.

Ngày nay, xu thế này đã trở thành một yêu cầu khách quan của nền kinh tế thế giới. Thêm vào đó là, sự bùng nổ của cách mạng khoa học kỹ thuật – công nghệ, đã mở ra một kỷ nguyên mới cho sự phát triển, cạnh Ph¹m Quang Ninh - K45 - KT§N -3- LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kho¸ LuËn tèt nghiÖp tranh và hợp tác giữa các nước trên thế giới mà nổi bật là vấn đề toàn cầu hoá. Vậy toàn cầu hoá là gì? Toàn cầu hoá là xu thế tất yếu đã được dự đoán từ lâu. Về logic, xu hướng này bắt nguồn từ bản chất của hệ thống kinh tế thị trường là hệ thống “mở” không bị giới hạn bởi các đường biên giới quốc gia.

Đây là kết quả của quá trình phân công lao động quốc tế, được đẩy nhanh trong mấy thập niên thập niên gần đây. Phân công lao động quốc tế đã đạt đến trình độ, không chỉ chuyên môn hoá chi tiết sản phẩm cho nhà máy, từng vùng mà còn đến từng quốc gia, khu vực. Trên cơ sở đó, xuất hiện hình thái quan hệ hợp tác, ràng buộc và phụ thuộc lẫn nhau trong phân công lao động giữa các nước trong khu vực và trên thế giới. Hiện nay, sản xuất của một nước phụ thuộc rất nhiều vào lao động của một nước khác, bất kể nước đó phát triển hay kém phát triển.

Không còn tình trạng, chỉ có nước nhỏ, nước kém phát triển phụ thuộc một chiều, phụ thuộc tuyệt đối vào các nước lớn, nước phát triển mà đã xuất hiện và gia tăng xu hướng ngược lại: các nước lớn, nước phát triển cũng phụ thuộc vào nước nhỏ, nước lạc hậu. Quá trình toàn cầu hoá, đã thúc đẩy nền kinh tế thế giới phát triển theo một chiều hướng mới. Với lực lượng sản xuất phát triển như vũ bão chưa từng có, trên cơ sở của nền công nghệ mới hiện đại được thể hiện ở một số mặt sau: Thứ nhất, có thể nói, xu hướng toàn cầu hoá các hoạt động kinh tế là nhân tố đầu tiên tác động đến việc thiết lập các chiến lược kinh tế đối ngoại của các nước. Nhằm thích ứng với một môi trường kinh tế quốc tế mới, đã và đang thay đổi.

Mục tiêu cuối cùng của các nhà kinh doanh là lợi nhuận, thị phần và những ảnh hưởng quốc tế ngày càng sâu rộng của mình tới thị trường các nước. Để đạt được mục đích này, các quốc gia phải bắt kịp, thích ứng và thậm chí phải đón đầu, đi trước thời đại với những công nghệ mới Ph¹m Quang Ninh - K45 - KT§N -4- LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kho¸ LuËn tèt nghiÖp hiện đại và cả những triển vọng phát triển mới của nền kinh tế thế giới trong tương lai. Thứ hai, trong quá trình toàn cầu hoá, tiến bộ công nghệ nói chung, đặc biệt là sự bùng nổ của cách mạng tin học trong những năm gần đây, đã đẩy mạnh, đẩy nhanh quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế công nghiệp sang nền kinh tế tin học trong nhiều quốc gia trên thế giới. Đây là nhân tố nổi bật, giúp cho việc điều hành dễ dàng, các hoạt động kinh tế quốc tế phân tán ở nhiều nước khác nhau trên thế giới.

Bằng cách sử dụng rộng rãi các thiết bị tin học, viễn thông ở nhiều quốc gia. Nhờ đó mà, các quốc gia phát triển và các nhà kinh doanh, doanh nghiệp… không những có thể mở rộng các hoạt động kinh tế về quy mô ra nước ngoài, mà còn có thể tăng cường các hoạt động kinh tế về chiều sâu, đổi mới về phương thức tổ chức và quản lý. Thứ ba, dưới tác động của toàn cầu hoá và cách mạng tin học, quá trình liên kết khu vực cũng đang diễn ra mạnh mẽ giữa các nước, đòi hỏi các quốc gia phải sử dụng tối ưu các nguồn lực để hội nhập có hiệu quả vào quá trình hợp tác và phân công lao động quốc tế. Các tiến trình này sẽ làm nảy sinh nhu cầu kết hợp chặt chẽ giữa các chính sách thương mại với đầu tư và viện trợ…, đẩy mạnh tự do hoá thị trường, bằng cách dỡ bỏ các hàng rào thuế quan và phi thuế quan giữa các nước.

Tuy nhiên, toàn cầu hoá kinh tế như con dao hai lưỡi. Một mặt nó là cỗ xe có động cơ mạnh làm tăng tốc độ phát triển kinh tế, tạo cơ hội to lớn để cải thiện điều kiện sống của người dân ở các nước giầu lẫn nước nghèo. Nhưng mặt khác, nó cũng là cả một tiến trình đầy gian nan và thách thức. Nó sẽ tiến công vào chủ quyền của mỗi quốc gia, có thể làm xói mòn nền văn hoá và truyền thống của dân tộc, dẫn tới nguy cơ phân hoá xã hội, tạo ra hố ngăn cách giữa các quốc gia cũng như các tầng lớp trong xã hội và nó ngày càng trở nên mạnh mẽ và sâu sắc hơn.

Ph¹m Quang Ninh - K45 - KT§N -5- LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kho¸ LuËn tèt nghiÖp Như vậy toàn cầu hoá là một xu hướng khách quan và xu hướng này đang trong quá trình vận động không ngừng, tạo những cơ hội và cả những thách thức cho tất cả các quốc gia. Vì vậy, các quốc gia cần phải biết khai thác những ưu thế và hạn chế những thách thức của toàn cầu hoá kinh tế quốc tế, từ đó tạo ra cơ hội để tham gia ngày càng có hiệu quả hơn vào quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. Cùng với quá trình toàn cầu hoá, khu vực hoá cũng đang diễn ra đặc biệt mạnh mẽ. Xu hướng tự do hoá thương mại và đầu tư được thúc đẩy bởi sự gia tăng mạnh mẽ các hoạt động của các tổ chức kinh tế quốc tế và khu vực hiện có cũng như đang hình thành.

Các khối, tổ chức kinh tế ngày càng đóng vai trò quan trọng trong những cuộc thương lượng, sắp xếp và giải quyết các vấn đề khu vực và quốc tế, đặc biệt là trong việc thúc đẩy tự do hoá thương mại và giao lưu kinh tế quốc tế. Bất kỳ một nước nào muốn phát triển được trong tương lai thì đều phải tìm cách trở thành thành viên của ít nhất một trong những tổ chức kiểu như vậy. Quá trình toàn cầu hoá đã dẫn đến việc hình thành các khối kinh tế – mậu dịch tự do trong khu vực. Hiện nay, nền kinh tế thế giới có rất nhiều khối liên minh, liên kết kinh tế hoặc mậu dịch tự do.

Ví dụ như, liên minh Châu Âu (EU): được coi là một tổ chức liên kết khu vực rất điển hình, đường biên giới giữa các quốc gia đã bị xóa bỏ không còn hàng rào thuế quan. Mặc dù tiến trình này, diễn ra không hoàn toàn suôn sẻ như mong muốn, song việc hình thành một thị trường thống nhất đang ngày được hoàn thiện hơn. Mục tiêu của toàn cầu hoá kinh tế đó là, lưu thông tự do hàng hoá; các yếu tố - công nghệ sản xuất cả những kinh nghiệm, kỹ năng quản lý… trên phạm vi toàn cầu. Nhưng trong tương lai gần, mục tiêu này chưa thể thực hiện được.

Chính vì vậy, việc từng nhóm nước liên kết lại với nhau, cùng đưa ra những ưu đãi cho nhau cao hơn những ưu huệ quốc tế hiện hành như: loại bỏ những hàng rào ngăn cách, lưu thông hàng hoá và các yếu tố sản xuất… giữa các nước. Đây là Ph¹m Quang Ninh - K45 - KT§N -6- LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kho¸ LuËn tèt nghiÖp một khâu quan trọng, đặt nền móng cho quá trình toàn cầu hoá về kinh tế được xúc tiến nhanh hơn. Từ đó có thể khẳng định rằng, khu vực hoá và hợp tác kinh tế toàn cầu hoàn toàn không mâu thuẫn với nhau mà hỗ trợ cho nhau, thúc đẩy lẫn nhau và bổ trợ cho nhau. Khu vực hoá chỉ nảy sinh trong bối cảnh toàn cầu hoá kinh tế đã phát triển đến một mức độ nhất định nào đấy.

Nhưng, trong trình độ hợp tác của khu vực hoá lại cao hơn so với toàn cầu hoá kinh tế và khu vực hoá phát triển rộng rãi trên thế giới sẽ lại giúp cho hợp tác kinh tế toàn cầu phát triển ngày càng sâu sắc hơn. Hai tổ chức khu vực có tác động và ảnh hưởng trực tiếp nhất, liên quan mật thiết đến quan hệ kinh tế đối ngoại của nước ta, đặc biệt là quan hệ kinh tế Việt Nam – Nhật Bản. Đó là, Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á Thái Bình Dương (APEC) và Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN). APEC được thành lập vào tháng 11 năm1989.

Lúc đầu, chỉ có 18 nước thành viên. Hiện nay, có 21 nước trong đó có Nhật Bản và Việt Nam. Đây là tổ chức hợp tác kinh tế khu vực có quy mô lớn nhất thế giới. Dân số xấp xỉ 2165,5 triệu người (bằng 45,6 % dân số thế giới); diện tích lãnh thổ 43.631,8 triệu km2 (chiếm khoảng 46,7 % diện tích lãnh thổ của toàn thế giới); GDP 15.526,23 tỷ USD (chiếm khoảng 55,8 % GDP của toàn thế giới); và kim ngạch xuất khẩu 2.