CHƯƠNG I TÔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Lịch sừ nghiên cứu vể bệnh giun đường ruột Giun sán là những ký sinh trùng có lịch sừ xuất hiên rất sớm ngay lừ khi sơ khai hình [hành trái đất và các sinh vật trẽn trái đất [64]. Thế kỷ XVI trước công nguyên, những tài liệu của Ebers đã nói tứi các loài giun sán à người như sán dây, giun đũa. giun kim và giun chi.
A ri stole cũng đã sơ bộ phân toại giun sán làm ba loại: những loại thân dẹt, những loại thân hình ống và những loại có hình thế giun dũa [64], [65], Các nhà y học Hy lạp Dioscoride, Cohimelle (thè kỳ thứ nhất) cũng dã mô lá râì nhiều về giun dũa. Oanh y Avicenne (980-1037) đã mỡ tả giun đũa, giun kim, giun móc/mò- Francesco Redi (1626-1697) dã xác định giun sán cũng có giới lính như các sinh vật cao cấp khác [701 • Đèn thế kỳ Ihứ 19, những hicu biết về giun sán càng ngày càng dầy dứ và hoàn chinh hơn.s Cobbold đã xuất bán tài liệu về giun sán ký sinh ở người và động vật. ỏ Việt Nam, cuối thê kỷ XIX dầu thế kỷ XX dã có những cõng trình điỂu tra về giun sán đáu liên cùa Mathis, Leger khá cơ bàn và loàn diện về các loài giun đường ruột ờ mien Bác Việt Nam. Bran (1911) cũng có những nghiên cứu vể tình hình nhìẻm giun đường ruột ờ miền Nam Việt Nam [64], Từ thời Hãi Thượng Lãn Ông và Tuệ Tình đã có các bài thuốc Đống Y điều trị bệnh giun sán.
Năm 1936, Đặng Vãn Ngữ dã cỏ những công trình nghiên cứu diều (ra cơ bàn các loài giun sán ký sinh và xác định tình hình nhiêm giun sán nghiêm trọng ờ người [28], Từ dớ đến nay đã có hàng nghìn cõng trình nghiên cứu vé các bệnh giun sán cùa các Viện Sốt rét-Ký sình trùng-Cỏn trùng, các tình, các trường Đại học [2], 112], 113], [22]. Các lĩnh vực nghiên cứu quan trọng về bệnh giun sán là: - Dịch tẻ, lâm sàng, chẩn đoán, điêu Irị các bệnh giun sán ở Việt Nam. Phản ánh mức độ nhiễm các loại giun đường ruột ở các vùng dịch tẽ, dân tộc, lứa tuổi, điéu kiện lao dộng khác nhau [12], [15], [30]. 5 Ngliicn cũn mõ hinli phòng chòng các bệnh giun đường ruột, áp đụng Cik bien phíp diẻu tri kết hợp giáo dục truy en (hỏng.
Sán dộng vú sinh mối Irường, ve sinh au uòng, vẽ sinh cá nhàn cho ket quả kha qii.in Đk-U In hàng lơat cho trê em bứng incbendaxoỉc 6 ỉ háng mòi lán sau môi nảm tỳ lự nhiêm các Loại giun đểu giám í 19|. - Bựới chiu đưa cõng úc phòng I hòng giun các bệnh giun sán ỉóng ghép trong cức chương trình dự án hên quan khití như cung cấp nước such và ví smh mỏi trưởng ờ Thãi Bình [29Ị. chương trinh hành dộng quõc gta vé dinh dường tại Há Nam và một só tinh khác [39], [2|. chương trình phóng chóng thiếu máu thiứu sAt ờ pỉiu nữ có thai, sự phời hợp tơi giữa các Viện Sùt tét Kệ sính trùng-Cõn trung VỜI Viên Dinh đường.
Vu giáo due the chảt (Bộ giáo dục vã Đáiì IỊO} trong cong lác phòng chồng các bỉnh giun dường ruột ờ phụ nữ vã irỄ CIí I [18]. Nám 1998 Bó (rường Ho Y lử (tã có quytì dịnh số 28H/I998/ỌD-BYT dưa chng tâc phùng chõng giun sán thành mill du An cup Bộ Ihi củng tác này cang dươi quan tâm vã LÓ chuyên biốn mới ở nhicn dịa phutmg và don M trong ca nươc 1. ỉ*hàn bit íỉich te hoc các benh giun tỉutmg ruói Nhiêm ký sinh trùng dưỡng rười, due blit là các loài giun dúa. giDtt mó là tinh trạng phó bién ờ l iu hẽt các nước dang phát Uión.
Tuỳ theo rừng vùng, từng khu vục có tỷ le nhiém khác nhau, dao dộng lừ 25 95% và phụ ihuỏc nhiêu yin tở như địa lý, khí hạu, Ulnh dộ dủn trí, tập quán vỌ sinh vỉ* diêu krộn kinh tế H2|. Các nước có khí hau nhict dơi nóng ám rai thuận Lơi cho sự phai mèn và sinh trương cùa giun sán. Những niíiK LÓ nen kinh té châm phát IIlén, diêu kiện vù sinh mối (rường (hap kém thì tý lệ nhtém gtun cáng cao [51J, [57Ị. [58] Vù'1 Nam nam trong vùng khi háu nhiủ: dời nông ám 1.1 diêu kiứn (huán lợi chơ mini bệnh giun sán phdt iríỂn quanh nàm Hơn nữa lai có táp quán dùng phán người de trổng lúa và hoa máu.
ý thút ve sinh cùa người đàn còn chưa tot. kha nàng cung cáp nước sạch chưa tkrn ban. môi trường sông bị ổ nhiêm bờì các mỉm hĩnh ky Mnh trùng, chính vì vây mà bénh giun sán ờ nước la là một bênh phó biến va mang tính xã hội. Phàn bó địch tẻ học bính giun đũa ỊẠscaris lumbricoides) Do sỏ lượng irứng giun dũa bái suất theo phân cao, khả năng dé kháng cùa trứng giun dũa ỡngoại cành mạnh nên bệnh giun đũa ỉà bính phân bố ớ mọi nơĩ trẽn thè giới.
Những vùng Chầu Á. Chầu Phi, ('hâu Mỹ La tinh là những vùng nóng ẩm, mật độ dân só cao, nén kinh lé chưa phát trién nên có IV lọ nhiêm giun đũa cao [50], Những vùng khí hâu 6n hoà và khí hâu lanh, dản số thưa, nén kinh té phát triển có tý lệ nhiẻm thíp hon [ 76J. □ Việt Nam, giun dũa là loài giun phổ biến nhát. Tỷ 14 nhiêm giun dũa cao đúng hàng díỉu trong các bệnh giun dường ruột.
Theo kờt quá điểu Ira mới dây nhât (2003) trẽn 500 000 máu phàn cho thây tỳ lở nhiẻm giun như sau [30]: + Mién Bãc: Vùng dóng bảng: 80-95%. Vùng trung du; 80’90%. Vùng ven biẻn: 70%. + Miên Trung: Vùng dóng bÁng: 70,5%-.
Vùng Tây nguyên: 10-25%. Vùng ven biến: 12,5%. + Mièn Nam: Vùng đổng bang 45-60%. Vùng núi: 10-20%, Nhìn chung lỹ lé nhiẻni phán bổ không dẽu.
Tỷ lẽ nhiễm ờ phía Bác cao hơn ờ phía Nam. vùng đóng bàng cao hơn vùng núi. nông thón cao hơn thành thị và trê cm cao hơn người lờn. Phân ho d|ch lé học bộnh giun lóc( Trichitns trii lũtưa) Giun tóc là loài giun phân ho rông khấp trên thè giói, tuy nhiên mức dộ bệnh khác nhau lưỳ Iheo vùng.
Do sinh thái gióng như giun đũa nên sự phàn bố cùa giun lóc tương tự như giun dũa |77]. ờ Việt Nam những vùng có giun dũa ưẽu có giun tóc. Sự phân tỳ lẹ nhiém giun tóc khác nhau ríil xa giữa phía Nam và phía Bắc. Tỳ lệ nhiêm giun lóc ở phía Bác rất cao chi dứng sau bệnh giun dũa.
cu ihỂ tý 14 nhiém ờ các vùng như sau: 7 + Mién Bác: Vùng đởng bằng: 58-89%. Vùng trung du: 38-41%. Vùng vcrt biến: 28-75%. + Mién Trung: Vùng dâng báng: 27-47%.
Vùng núi: 4-10%, Vùng ven hiên: 12,7%. + Mien Nam: Tỳ lệ nhiẻm tháp nhít so với cả nước, ừ vùng dóng bàng tỷ lệ nhĩcm là 0. Nhiêm giun dũa và giun tóc có sự liên quan chặt chè vời nhau. khi nhiẻm phòi hợp hai loài giun thì cường độ nhiêm cua cá hai loại dẻu cao hơn nhiẺm dơn ihuứn từng loài.
Những vùng đỏng bằng dóng ngưòi, sứ dụng phân người trong canh lác có lý lọ nhiêm cao, vùng đói núi thưa dán có lý lộ nhiêm thấp hớn. Tý lệ nhiễm ở dóng bảng cao hơn mien núi, nông I I 111 cao hơn thành thị vã irẽ em cao hơn người lớn 142], 1. Pliãíi bó dịch tẻ học bệnh giun móc/mỏ íAncylơsiữma duơdertaleỉ Necator ơmeriianua) Bệnh giun móc/rnò có ớ háu hẽt các nước trên thè giới nhưng phổ bỉỀh ứ các nước nhi ủi đói và cạn lúi lệt đới từ 45 ilộ vĩ Bác đến 30 dộ vĩ Nam như Nam Mỹ, Cháu Phi, Nam Á, Dông Nam Á và một số nước Châu ÁII [75], [76], [77], [78], Bệnh giun móc/mò ờ Việt Nam lá một bệnh giun khá phổ biên ó hấu hết các vũng. Do tính chất địa lý phức tạp, táp quán canh tác.
vệ sinh mũ] irường nên tý lệ Iihicin thay dổi LU ý theo vùng, ơ miên Bắc tý lệ nhiém da só các vùng dóng bằng lữ 3O-6O9Í trong khi ò vùng đồng ngập nước chi từ 3-Ị 8%, vùng ven biến ty lệ nhiễm cao hon cá (67%), rói dển vùng tiling du (64%) và vùng mil (ỔI%). Tại miẻn Nam và Nam Trung bộ, vùng dóng bàng lý II? nliicni là 52%, lý lợ nhiỂm ớ vùng ven biển cao nhài (67%). trung dư 61% VII Tây nguyÊn tỹ lệ ihàp hun (47%). Khác với giun dũa VÍI giun lóc tỹ lệ nhiễm giun móc/mỏ ó người lớn cao hon ớ Irẽ cm [48Ị.
8 Tỳ lệ nhìẽm giun rtiức/mờ còn phụ LhưỢc vào nhtéu yếu tố như nghé nghiệp, chất đãi, vân đé vệ sinh môi trường. Ngươi Irổng rau mẩUf công nhân mỏ than có tỵ lệ nhiêm cao hơn người trổng lúa. Những vùng đăt cát và nhũng vùng Vệ sinh mỏi trường thấp kém (hổ xí khỏng hợp vệ sinh, sứ dụng phân người chưa được -SỨ ]ý trong canh lác) có tỷ lệ nhiễm giun mtk/mỏ khá irám trọng. Tuy hình thể có phán biệt nhưng sinh thái, dịch tỏ, bệnh học tương tự như nhau nẽn hai loại Ả.
(inirrieantts (giun mo) thường được nghiên cứu chung, (ỉiuII móc chừ veil ỡ các 111 tức ôn đới, vùng khí hậu khô lạnh như Nam Âu, lỉãc Phi. Hàn Quốc, Nhại ỉkin; cỏn giun mỏ là loài chú yếu ớ các nước nhiệt dơi và cận Iiluệi dới như Mỹ, Nam Ã, Ấn Độ.Ở Việi Nám giun mô chiếm tý lệ 95% [49], Ị78J.3, Tác hai c li a bện ti giun đ trứng ruột Bệnh giun sán nói chung, giun đường ruột nói nẽng đã và đang gây tác hại lộng lỡn trong nhãn dãn; bênh cơ ĩác hại dữìi mọi lứa tuổi đặc biệt là iré em, ĩàm chậm sự phát trien the chái và linh Ihun của irè. ành hường đến tình irạng dinh dưỡng [6], [50]. Các Lác hại cùa giun phụ thuộc vào các yếu ló sau: - Sổ lượng giun ký sinh.
- Thời gian nhiêm láu hay mói. - Sức dể kháng của người bị nhiêm. Tinh trạng dinh dưỡng của cơ thí. Giai đoan ấu trùng Giun đũa.
gÍLiii móc có thổ gáy vií-rn phổi dị ứng. Giun móc còn gây viêm da tại chS nơi ấu trùng xuyên qua da. Trong giai dơạn náy do dị ứng với Albumin lạ có thể phát sitth hiện lượng quá miìn. Giai đoạn giun trưởng thành Gảy kích ứng: do những chiYi tiết của giun, những hoạt dộng cùa giun thủe vào thành [Uột có ihé gây những kích thích hođ học, cơ học lại chồ làm chữ thành 9 ruột bị tổn thương nhẹ, gãy buổn nôn.
non, đau bụng, ia lỏng, đĩ ngoài ra máu. Ngoài ra mỗi loài giun ỉại gây những lác hại khác nhau: - Giun đũa là loài gây lác hại nhiều nhất (rong các loài giun đường ruội. Chiêm chất dinh dưỡng là lác hại hàng đầu của giun đũa.