ĐẶT VẤN ĐỀ Theo Tổ chức Y tế thế giới, mỗi năm có khoảng 100 triệu trường hợp mắc sốt xuất huyết (SXH), phần lớn là trẻ em dưới 15 tuổi. Tỷ lệ tử vong trung bình do SXH khoảng 2,5-5% với số tử vong là 25.000 trường hợp mỗi năm. Bệnh gây khó khăn lớn nhất về y tế công cộng, là nguyên nhân nhập viện và tử vong hàng đầu ở trẻ em nhiều nước khu vực Đông Nam Á[21]. Tại Việt Nam, SXH tập trung chủ yếu tại các tỉnh miền Nam và miền Trung, trung bình mỗi năm cả nước ghi nhận khoảng 100.000 trường hợp mắc và gần 100 trường hợp tử vong[7].
Theo số liệu của Viện Pasteur thành phố Hồ Chí Minh tính đến ngày 08/11/2015, toàn Khu vực phía Nam có 47.233 ca sốt xuất huyết Dengue, tăng gấp 2 lần so với cùng kỳ 2014. Tỉnh Đồng Tháp là một trong những tỉnh có số mắc sốt xuất huyết Dengue (SXHD) cao của khu vực phía Nam. Tính đến cuối tháng 10 năm 2015 toàn tỉnh có 1.867 trường hợp mắc SXHD tăng 224,7% so với cùng kỳ 2014, trong đó có 138 ca SXHD nặng và 03 trường hợp tử vong (2014 không có trường hợp tử vong). Trong đó, huyện Cao Lãnh là huyện có số ca mắc cao xếp vị trí thứ hai trong toàn tỉnh với 287 trường hợp mắc SXHD tăng 618% so với cùng kỳ năm 2014[26].
Trước tình hình diễn biến phức tạp của dịch bệnh SXH, thì vai trò của đội ngũ y tế khóm ấp giúp người dân nâng cao nhận thức và có thực hành đúng trong phòng chống bệnh SXH ngày càng cần thiết hơn bao giờ hết[26]. Tuy nhiên công tác phòng chống bệnh SXH ở tuyến xã vẫn chưa thể hiện hết nhiệm vụ một cách đầy đủ và tối ưu. Đội ngũ nhân viên y tế (NVYT) khóm ấp chưa đạt chất lượng cao: Kiến thức về phòng, chống dịch bệnh còn hạn chế, lại không ổn định, phải đảm nhiệm nhiều chương trình nên phần nào ảnh hưởng đến chất lượng và hiệu quả của hoạt động phòng chống SXH ở cộng đồng [25]. Bên cạnh đó hoạt động kiểm tra, giám sát của tuyến trên và tại địa phương còn chưa đáp ứng được yêu cầu nâng cao chất lượng hoạt động của NVYT khóm ấp[26].
Thực hiện chiến lược kiểm soát thông thường nhất được áp dụng từ trước tới nay là cách tiếp cận theo chiều dọc, từ trên xuống, kiểm tra từng nhà, phun thuốc 2 diệt muỗi và xử lý các vật dụng chứa nước nơi muỗi sinh sản, và giáo dục cộng đồng. Trung tâm Y tế Dự phòng tỉnh đã phối hợp với các đơn vị liên quan triển khai thực hiện các biện pháp giám sát hỗ trợ tuyến dưới, giám sát dịch tễ học, chỉ đạo tuyến cơ sở tăng cường kiểm tra phát hiện và xử lý các ổ lăng quăng/bọ gậy, tuyên truyền hướng dẫn hộ gia đình (HGĐ) tự phòng chống SXH, phát hiện bệnh nhân nghi SXH tại cộng đồng, triển khai các chiến dịch vệ sinh môi trường nhằm nâng cao nhận thức và thực hành cho người dân góp phần làm giảm số ca mắc SXH xảy ra tại địa bàn. Câu hỏi đặt ra là: Thực tế hoạt động phòng chống SXH ở cộng đồng dân cư như thế nào? Mức độ đạt được so với nhiệm vụ trong hoạt động phòng chống SXH của NVYT khóm ấp như thế nào? Những yếu tố nào liên quan đến hoạt động phòng chống SXH của NVYT khóm ấp? Làm thế nào để cải thiện hoạt động phòng chống SXH của NVYT khóm ấp tại huyện Cao Lãnh? Đến nay, chưa có một nghiên cứu nào đánh giá về hoạt động phòng chống SXH của NVYT khóm ấp tại huyện Cao Lãnh. Do vậy, nghiên cứu “Thực trạng hoạt động phòng chống SXH của NVYT khóm ấp và một số yếu tố liên quan tại huyện Cao Lãnh tỉnh Đồng Tháp năm 2015” sẽ là cơ sở đề ra các giải pháp can thiệp nâng cao hiệu quả công tác phòng chống SXH nhằm góp phần giảm tỉ lệ mắc và tử vong do SXH tại địa bàn nghiên cứu nói riêng và tỉnh Đồng Tháp nói chung.
3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực trạng hoạt động phòng chống sốt xuất huyết của nhân viên y tế khóm ấp tại huyện Cao Lãnh tỉnh Đồng Tháp năm 2015. Xác định các yếu tố liên quan đến hoạt động phòng chống sốt xuất huyết của nhân viên y tế khóm ấp tại huyện Cao Lãnh tỉnh Đồng Tháp năm 2015. 4 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Thông tin chung về bệnh sốt xuất huyết 1. Bệnh sốt xuất huyết là gì? Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm cấp tính, có thể gây thành dịch do vi rút Dengue gây ra. Bệnh lây lan do muỗi vằn đốt người bệnh nhiễm vi rút sau đó truyền bệnh cho người lành qua vết đốt. Hai loại muỗi vằn truyền bệnh có tên khoa học là Aedes aegypti và Aedes albopictus, trong đó chủ yếu là do Aedes aegypti.
Bệnh SXH do vi rút Dengue gây ra với 4 típ gây bệnh được ký hiệu là D1, D2, D3, D4. Cả 4 típ gây bệnh này đều có khả năng gây ra các vụ dịch SXHD, trong đó có những trường hợp nặng hoặc tử vong[21]. Bệnh thường xuất hiện quanh năm ở phía Nam và ở phía Bắc vào các tháng hè – thu từ tháng 4 đến tháng 11[24]. Bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và chưa có vắc xin phòng bệnh.
Bệnh thường gây ra dịch lớn với nhiều người mắc cùng lúc làm cho công tác điều trị hết sức khó khăn, có thể gây tử vong nhất là với trẻ em, gây thiệt hại lớn về kinh tế, xã hội [24]. Đặc điểm của muỗi truyền bệnh sốt xuất huyết Muỗi có màu đen, thân và chân có những đốm trắng thường được gọi là muỗi vằn. Muỗi vằn cái đốt người vào ban ngày, đốt mạnh nhất là vào sáng sớm và chiều tối. Muỗi vằn thường trú đậu ở các góc/xó tối trong nhà, trên quần áo, chăn màn, dây phơi và các đồ dùng trong nhà.
Muỗi vằn đẻ trứng, sinh sản ở các ao, vũng nước hoặc các dụng cụ chứa nước sạch ở trong và xung quanh nhà như bể nước, chum, vại, lu, khạp, giếng nước, hốc cây. các đồ vật hoặc đồ phế thải có chứa nước như lọ hoa, bát nước kê chạn, lốp xe, vỏ dừa. Muỗi vằn phát triển mạnh vào mùa mưa vì có nhiều ổ nước đọng thuận lợi cho việc sinh sản[24]. Cách phòng bệnh sốt xuất huyết 1.
Loại bỏ nơi muỗi đẻ trứng và sinh sống - Vệ sinh các dụng cụ chứa nước: + Đậy kín tất cả các dụng cụ chứa nước để muỗi không vào đẻ trứng. 5 + Thau rửa các dụng cụ chứa nước vừa và nhỏ (lu, khạp…) hàng tuần. + Thu gom, hủy các vật dụng phế thải trong nhà và xung quanh nhà như chai, lọ, mảnh chai, mảnh lu vỡ, vỏ dừa, lốp/vỏ xe cũ, hốc tre, bẹ lá., dọn vệ sinh môi trường, lật úp các dụng cụ chứa nước khi không dùng đến. + Bỏ muối hoặc dầu vào bát nước kê chân chạn/tủ đựng chén bát, thay nước bình hoa/bình bông.
- Vệ sinh nhà ở: Giữ cho nhà ở luôn gọn gàng, sạch sẽ. Đồ đạc, quần áo xếp ngăn nắp để không có chỗ trú đậu cho muỗi. - Vệ sinh chuồng trại: Chuồng trại phải ở xa nhà, hàng ngày phải quét dọn sạch sẽ, tránh đọng nước. - Vệ sinh khóm/ấp/khu dân cư: Tổng vệ sinh đường làng, ngõ xóm, sửa chữa đường xá, tạo rãnh thoát nước, san lấp các chỗ trũng để tránh đọng nước, thu gom xử lý rác đúng cách.
Diệt bọ gậy/lăng quăng Thả cá hoặc mê zô vào các dụng cụ chứa nước lớn (bể, giếng, chum, vại.) để diệt lăng quăng/bọ gậy. Phòng chống muỗi đốt + Ngủ trong màn/mùng kể cả ban ngày, có thể ngủ màn tẩm hóa chất diệt muỗi + Dùng bình xịt diệt muỗi, hương muỗi, kem xua muỗi, vợt điện diệt muỗi. + Dùng rèm che, màn tẩm hóa chất diệt muỗi. + Cho trẻ mặc quần áo dài tay, không để trẻ chơi ở những nơi tối tăm, ẩm thấp.
+ Tích cực phối hợp với chính quyền và ngành y tế trong các đợt phun hóa chất phòng, chống dịch[20],[24]. Hoạt động phòng chống bệnh sốt xuất huyết trên thế giới 1. Tình hình dịch bệnh sốt xuất huyết trên thế giới Hiện nay bệnh SXH là vấn đề y tế công cộng mang tính toàn cầu và được Tổ chức Y tế thế giới đánh giá là một trong những bệnh do véc tơ truyền quan trọng nhất. Kể từ khi được phát hiện vào những năm 50 của thế kỷ trước, SXH liên tục lan rộng ra các quốc gia, hiện đang lưu hành ở trên 128 quốc gia thuộc các khu vực có khí hậu nhiệt đới và á nhiệt đới như vùng Đông Nam Á, Tây Thái Bình Dương, 6 châu Mỹ và châu Phi.
Theo thông báo của Tổ chức Y tế thế giới ngày 08/9/2015, năm 2015, SXH có biểu hiện gia tăng ở rất nhiều quốc gia, đặc biệt tại khu vực châu Á Thái Bình Dương[36].1: Diễn biến mắc sốt xuất huyết Dengue tại khu vực Tây Thái Bình Dƣơng từ năm 2011 - 2015[44]. Theo dự báo dịch SXH còn đang diễn biến phức tạp tại nhiều quốc gia châu Mỹ và trên thế giới, tính từ đầu năm đến ngày 08/9/2015 Samoa ghi nhận 630 trường hợp mắc triệu chứng giống SXH, đến ngày 13/9/2015 đã tăng thêm 422 trường hợp SXH và thông báo dịch SXH ở American Samoa (DENV-3). Tại Ấn Độ, trong 10 tháng đầu năm 2015, ghi nhận 6.500 trường hợp mắc, trong đó có ít nhất 25 trường hợp tử vong[36]. Hoạt động phòng chống bệnh sốt xuất huyết trên thế giới Hiện nay chính phủ tại các quốc gia có dịch SXH bùng phát thuộc khu vực Tây Thái Bình Dương và châu Mỹ La Tinh đang triển khai các hoạt động tuyên truyền chủ yếu thông qua hàng loạt các phương tiện truyền thông, các trang mạng xã hội, blog cá nhân và nhóm nhân viên chăm sóc sức khỏe tại địa phương về các hành vi liên quan đến phòng chống SXH nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng, truyền thông thay đổi hành vi, tổ chức các đội phun hoá chất để diệt muỗi truyền bệnh SXH và các hoạt động giám sát, đào tạo cho các đối tượng là nhà khoa học, chuyên gia truyền thông xã hội, nhân viên kiểm soát véc tơ, dịch tễ học, nhân viên phòng thí nghiệm chẩn đoán, mạng lưới chăm sóc sức khoẻ tại các tuyến[43].
Ở 7 cộng đồng, các phương pháp giáo dục bao gồm nhân viên y tế nói chuyện trong trường học, ở các buổi họp tại địa phương và sử dụng áp phích, tài liệu tuyên truyền nhằm cung cấp kiến thức phòng bệnh cho học sinh tự bảo vệ và tham gia truyền thông cho người dân, đặc biệt là những người thân trong gia đình là vô cùng quan trọng[40]. Hoạt động phòng chống bệnh sốt xuất huyết tại Việt Nam 1.