Chương 1: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ TRONG GIÁO DỤC 1. Khái niệm dân chủ và dân chủ trong giáo dục 1. Dân chủ Dân chủ là một hiện tượng lịch sử - xã hội gắn liền với sự tồn tại và phát triển của đời sống con người và loài người. Dân chủ theo nghĩa gốc của nó bắt nguồn từ chữ Hy Lạp cổ là Demokratos, từ có cấu tạo gồm: demos là nhân dân, kratos là sức mạnh.
Hai bộ phận này kết hợp thành một khái niệm “dân chủ” với nội dung: dân là sức mạnh, dân có quyền lực. Quá trình hình thành và phát triển dân chủ là một quá trình lịch sử - tự nhiên. Từ khi xã hội loài người phân chia thành giai cấp và có xung đột giai cấp, tức là từ chế độ chiếm hữu nô lệ trở đi, cách đây hàng vạn năm, các cuộc đấu tranh giai cấp liên tục diễn ra, giữa giai cấp thống trị và đông đảo quần chúng bị thống trị, bị áp bức và bóc lột. Các chế độ xã hội có giai cấp đã tổ chức nên nhà nước.
Đó là thể chế chính trị của giai cấp thống trị. Do đó, dân chủ biểu hiện thông qua chế độ nhà nước thành chế độ dân chủ hay nền dân chủ. Xuất hiện trong điều kiện có giai cấp nên cả Nhà nước và chế độ dân chủ đều mang bản chất giai cấp. Nhà nước là công cụ để thực hiện lợi ích và duy trì quyền lực của giai cấp thống trị, nên chế độ dân chủ bao giờ cũng chỉ phục vụ cho giai cấp thống trị.
Lênin gọi các chế độ dân chủ đó, kể cả dân chủ tư sản là dân chủ của một thiểu số. Quần chúng nhân dân trong xã hội nếu có được hưởng một số quyền dân chủ nào đó, thì điều đó chỉ do họ đấu tranh mà giành được, giai cấp thống trị muốn tồn tại được buộc phải đáp ứng một số đòi hỏi dân chủ nhất định cho dân chúng dù rất hạn chế và thường bị cắt xén. Chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa bắt đầu xuất hiện trong lịch sử khi giai cấp công nhân tiến hành cách mạng, chống chủ nghĩa tư bản, xóa bỏ quyền thống trị của giai cấp tư sản và trở thành chủ thể của quyền lực, thiết lập nên nhà nước và chế độ dân chủ của mình. Lênin gọi đó là nền dân chủ vô sản, dân chủ mang bản chất giai cấp công nhân, dân chủ cho quảng đại quần chúng.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, khái niệm dân chủ được Người giải thích một cách ngắn gọn khi trả lời cho câu hỏi “dân chủ là như thế nào?”: “là dân làm chủ”. Có 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lúc Người diễn đạt: “Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì dân là chủ”. Cũng có thể thấy rõ hơn quan niệm của Hồ Chí Minh về dân chủ với một sự lý giải cô đọng khi Người viết: “Nước ta là nước dân chủ Bao nhiêu lợi ích đều vì dân Bao nhiêu quyền hạn đều của dân Công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân Sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc là công việc của dân Chính quyền đoàn thể từ xã đến chính phủ do dân cử ra Đoàn thể từ Trung ương đến xã do dân tổ chức nên Tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân” [55, tr.232] Như vậy, quan niệm dân chủ của Hồ Chí Minh bao trùm trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, từ chính trị trong việc tổ chức và vận hành chính quyền, cho đến các công việc kiến thiết đất nước như xây dựng kinh tế, văn hóa, giáo dục. Với quan niệm “đổi mới, xây dựng, kháng chiến, kiến quốc” là “của dân” và “là công việc của dân”.
“Có thể nói, nội dung “của dân, “do dân”, “vì dân” trong khái niệm dân chủ của Hồ Chí Minh tuy ngắn gọn nhưng phản ánh súc tích và đầy đủ nhất nội dung của dân chủ xét theo bất cứ cách tiếp cận nào” [18, tr. Tóm lại, quan niệm tổng quát nhất mà Hồ Chí Minh đã chỉ ra: Dân chủ là “dân là chủ” và “dân làm chủ”, trong đó mọi “quyền hành” và “lực lượng” đều thuộc về dân, ở nơi dân. Thông thường, khi nhắc đến dân chủ, nhiều người vẫn nghĩ nó chỉ thuộc về lĩnh vực chính trị, hoặc xem xét nó như một phương thức tổ chức xã hội hiện đại. Tuy nhiên, quan niệm dân chủ của Hồ Chí Minh còn giúp cho việc nhận thức được đúng yêu cầu của dân chủ trong các quan hệ xã hội không thuộc về chính trị mà ở đó dân chủ biểu hiện các giá trị thuộc về đạo lý con người như quan hệ trong gia đình, trong trường học.
Nói cách khác, theo quan niệm của Hồ Chí Minh, trong một xã hội dân chủ thì các quan hệ dân chủ không chỉ có trong nhà nước mà dân chủ còn phải có trong mọi thiết chế xã hội, trong xã hội công dân, gia đình, đoàn thể. đều cần có dân chủ. Theo cách hiểu này, dân chủ được sử dụng rộng rãi trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, trong chính trị, kinh tế, giáo dục. Do đó, dân chủ không chỉ là 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một giá trị chung, một sản phẩm của văn minh nhân loại mà nó trở thành một tiêu chí, một mục tiêu phấn đấu chung của mọi quốc gia, dân tộc, của toàn nhân loại.
Dân chủ trong giáo dục Trên thế giới và ngay cả ở nước ta đều có các quan niệm khác nhau về giáo dục, nhưng phần đông đều thống nhất: “Giáo dục là hoạt động hướng tới con người thông qua một hệ thống các biện pháp tác động nhằm truyền thụ những tri thức và kinh nghiệm, rèn luyện kỹ năng và lối sống, bồi dưỡng tư tưởng và đạo đức cần thiết cho đối tượng, giúp hình thành và phát triển năng lực, phẩm chất, nhân cách phù hợp với mục đích, mục tiêu, chuẩn bị cho đối tượng tham gia lao động sản xuất và đời sống xã hội” [35, tr. Đây là một hoạt động đặc trưng và tất yếu của xã hội loài người, là điều kiện không thể thiếu được để duy trì và phát triển con người và xã hội. Giáo dục là một bộ phận của quá trình tái sản xuất mở rộng sức lao động xã hội, mà con người được giáo dục là nhân tố quan trọng nhất, vừa là động cơ, vừa là mục đích của phát triển xã hội. Để phát huy được nhân tố con người trong giáo dục, ngày nay, xu hướng dân chủ hóa giáo dục đang được đề cao và phát triển mạnh mẽ.
Dân chủ hóa giáo dục có 2 cách hiểu: 1) Trào lưu tư tưởng đổi mới, cải tổ nền giáo dục nhằm đáp ứng những nhu cầu thực tiễn và thiết thực của đại đa số học sinh là con em nhân dân lao động. Dân chủ hóa giáo dục đòi hỏi phải thay đổi mục tiêu, nội dung, phương pháp, tổ chức giáo dục cho phù hợp với năng lực và điều kiện thực tế của đại bộ phận người học để họ có cơ hội bình đẳng tiếp thu những giá trị văn hóa do giáo dục mang lại. 2) Biện pháp giáo dục nhằm thay đổi phương pháp dạy- học sao cho phù hợp với sở trường và năng lực tiếp thu của người học, khiến cho mỗi người học tự mình tích cực chủ động đến với tri thức và sáng tạo ra con đường riêng để vươn tới và chiếm lĩnh một phần tri thức một cách nhanh nhất và chắc chắn nhất. Dân chủ hóa giáo dục đối lập với biện pháp giáo dục quyền uy, áp đặt một cách đồng loạt mọi yêu cầu, nội dung lên toàn thể người học, do đó dân chủ hóa giáo dục có tác dụng khơi dậy và giải phóng tiềm năng của từng người học để họ tự trở thành chủ thể giáo dục của chính bản thân mình”[35, tr.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bàn về khái niệm dân chủ trong giáo dục, nhà giáo dục John Dewey, trong cuốn sách Dân chủ và giáo dục - một dẫn nhập vào triết lý giáo dục đã giải thích: “bởi vì giáo dục là một tiến trình xã hội, và có rất nhiều loại xã hội, cho nên tiêu chí dùng để phê phán và giải thích giáo dục hàm ý một lý tưởng xã hội cụ thể. Hai điểm được lựa chọn ra đánh giá giá trị của một hình thái tồn tại xã hội là: mức độ chia sẻ các mối hứng thú của tất cả các thành viên của một nhóm; và mức độ trọn vẹn và tự do của các mối quan hệ tương giao giữa một nhóm này với các nhóm khác. Nói cách khác, một xã hội không đáng hoan nghênh là một xã hội đặt bên trong và bên ngoài nó những rào cản ngăn chặn sự giao tiếp và truyền đạt kinh nghiệm một cách tự do. Một xã hội cho phép mọi thành viên chia sẻ bình đẳng lợi ích của nó và điều chỉnh linh hoạt các thiết chế dựa vào mối quan hệ tương giao của các hình thái tồn tại liên kết khác nhau, xã hội ấy cho tới nay có thể được coi là dân chủ.
Với tính chất như thế, một xã hội phải có một kiểu giáo dục giúp cho các cá nhân có được một mối hứng thú riêng tới các mối quan hệ xã hội và kiểm soát xã hội, và tạo ra những thói quen tinh thần có thể duy trì những thay đổi xã hội mà không gây nên sự hỗn loạn” [21, tr. Như vậy, dân chủ trong giáo dục chính là việc tạo mọi điều kiện để mỗi cá nhân đều có thể truyền đạt và tiếp thu những kinh nghiệm và kiến thức mà không có một rào cản nào cả. Nền giáo dục dân chủ là nền giáo dục của dân, do dân, vì dân. Vấn đề dân chủ trong giáo dục chủ yếu thể hiện vấn đề quyền cơ bản của con người trong giáo dục đó là: - Ai cũng có quyền và nghĩa vụ được học hành, quyền được học suốt đời - Quyền và nghĩa vụ được tham gia vào quản lý, hưởng thụ giáo dục cả vật chất lẫn tinh thần.
Giáo dục và đào tạo có nội dung, mục tiêu trang bị giá trị, kinh nghiệm dân chủ, tri thức dân chủ, thái độ, kỹ năng, năng lực làm chủ (làm chủ tự nhiên, làm chủ tri thức, kỹ thuật, làm chủ kinh tế, làm chủ chính trị, văn hóa, xã hội v.) cho người học để hướng đến xây dựng, phát triển nền dân chủ xã hội. Tóm lại, dân chủ trong giáo dục được thể hiện qua quyền được học hành, quyền và mức độ tham gia quản lý, hưởng thụ giáo dục, được giáo dục. Giáo dục có 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.