Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về thủ tục phiên tòa sơ thẩm dân sự; Chương 2: Thực trạng pháp luật Việt Nam về thủ tục phiên tòa sơ thẩm dân sự và thực tiễn tại Bắc Ninh; Chương 3: Định hướng và kiến nghị hoàn thiện pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam về thủ tục phiên tòa sơ thẩm dân sự. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THỦ TỤC PHIÊN TÒA SƠ THẨM DÂN SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của phiên tòa sơ thẩm dân sự 1.
Khái niệm phiên toà sơ thẩm dân sự Theo từ điển tiếng Việt, “phiên” là lần mà mỗi người theo thứ tự cùng làm một loại việc như người trước và sau mình để đảm bảo sự liên tục [52]. Dưới góc độ pháp lý, “phiên tòa” được hiểu là “hình thức hoạt động xét xử của Tòa án” [55, tr620]. Có thể hiểu, “phiên tòa” là phiên họp để xét xử của Tòa án, phiên họp này có những đặc thù riêng về người chủ trì, người tham gia, nguyên tắc, trình tự và thủ tục tiến hành. Người chủ trì là HĐXX.
Người tham gia có thể là bị cáo, đương sự, người làm chứng, người phiên dịch, người giám định, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự… Phiên họp này được tiến hành công khai, tuân theo những nguyên tắc và trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Tại phiên họp này, HĐXX sẽ nhân danh Nhà nước xem xét, đánh giá tính chất, mức độ của hành vi vi phạm pháp luật, đánh giá bản chất của các quan hệ pháp luật, áp dụng các quy phạm pháp luật tương ứng để ra bản án quyết định về quyền và nghĩa vụ của các bên. Bản án này được đảm bảo thi hành bằng các cơ chế do pháp luật quy định. Tùy theo tính chất của từng vụ án là có phiên tòa dân sự, phiên tòa hình sự, phiên tòa hành chính.
Trong khoa học pháp lý, phiên tòa sơ thẩm dân sự không phải là một thuật ngữ mới mẻ, nhưng từ trước đến nay ít người quan tâm và hầu như không có sự tranh luận về khái niệm phiên tòa sơ thẩm dân sự. Theo Thạc sĩ Ngô Minh Ngọc, phiên tòa sơ thẩm được hiểu “là một phiên họp đặc biệt và các trình tự của phiên họp này do pháp luật về tố tụng quy định chặt chẽ, mà ở đó HĐXX sơ thẩm vụ án không thể tùy tiện thêm, bớt các bước trong quá trình xét xử hoặc làm sai các trình tự này” [11, tr11]. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khái niệm này tác giả mới chỉ dừng lại ở việc mô tả các dấu hiệu của một phiên tòa nói chung mà chưa nêu được bản chất của phiên tòa sơ thẩm dân sự. Theo Giáo trình Luật Tố tụng dân sự của Trường Đại học Luật Hà Nội: “Phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự là phiên xét xử vụ án dân sự lần đầu của Tòa án” [49, tr278].
Khái niệm này, chỉ mới dừng lại ở việc mô tả khái quát và xác định vị trí của phiên tòa sơ thẩm dân sự trong toàn bộ quá trình tố tụng dân sự, mà chưa nêu lên được bản chất của phiên tòa sơ thẩm dân sự. Theo tiến sĩ Bùi Thị Huyền: “Phiên tòa sơ thẩm dân sự là phiên họp công khai lần đầu của Tòa án với sự tham gia của những người tham gia tố tụng theo những nguyên tắc và thủ tục nhất định để Tòa án ra phán quyết về toàn bộ vụ việc dân sự hoặc những vấn đề còn tranh chấp giữa các bên đương sự” [7, tr34]. Với khái niệm này, tác giả đã đưa ra được đầy đủ các dấu hiệu và bản chất của phiên tòa sơ thẩm dân sự như là một phiên họp, phiên họp này được tiến hành công khai, do Tòa án tiến hành, có sự tham gia của những người tham gia tố tụng, được tiến hành theo một thủ tục chặt chẽ, là phiên họp lần đầu của Tòa án, để đưa ra phán quyết về việc giải quyết toàn bộ vụ việc dân sự. Tuy nhiên, theo tác giả, nếu đưa ra dấu hiệu “công khai” trong khái niệm này sẽ không thật chính xác, vì có những trường hợp đặc biệt, để đảm bảo an ninh quốc gia hoặc đảm bảo thuần phong mỹ tục, vẫn có thể xét xử kín.
Ngoài ra, phiên tòa sơ thẩm dân sự có sự phân biệt với phiên họp giải quyết việc dân sự. Do vậy, trong phạm vi luận văn này, tác giả sẽ không đề cập đến khái niệm này cho giải quyết việc dân sự, vì vậy thuật ngữ “vụ việc dân sự mà khái niệm này đưa ra sẽ không được sử dụng mà thay vào đó là khái niệm “vụ án dân sự”. Trên cơ sở phân tích, đánh giá các khái niệm nêu trên, tác giả đưa ra khái niệm “phiên tòa sơ thẩm dân sự” như sau: Phiên tòa sơ thẩm dân sự là phiên họp lần đầu của Tòa án với sự tham gia của những người tham gia tố tụng theo những nguyên tắc, thủ tục luật định để Tòa án ra bản án, quyết định giải quyết vụ án dân sự. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Đặc điểm của phiên tòa sơ thẩm dân sự a) Phiên tòa sơ thẩm dân sự là phiên họp của Tòa án để xét xử lần đầu một vụ án dân sự Sơ thẩm dân sự là việc giải quyết lần đầu một vụ án dân sự, bao gồm các hoạt động khởi kiện, thụ lý, chuẩn bị xét xử, hòa giải và mở phiên tòa sơ thẩm dân sự. Phiên tòa sơ thẩm dân sự là khâu cuối cùng của sơ thẩm dân sự và tại đó Tòa án sẽ xét xử để ra phán quyết về vụ án dân sự. Do vậy, phiên tòa sơ thẩm dân sự là phiên họp của Tòa án để xét xử lần đầu vụ án dân sự. Do tính chất xét xử lần đầu, nên phiên tòa sơ thẩm khác với phiên tòa phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự.
Phiên tòa phúc thẩm dân sự là phiên tòa do Tòa án cấp trên trực tiếp xét xử lại vụ án mà bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị. Do đó, phiên tòa phúc thẩm dân sự được hiểu là lần xét xử thứ hai của Tòa án để giải quyết vụ án dân sự. Thẩm quyền của Tòa án cấp phúc thẩm chỉ dừng lại ở phạm vi xét xử những nội dung của vụ án đã được giải quyết ở cấp sơ thẩm mà có kháng cáo kháng nghị, không xét xử lại toàn bộ vụ án, cũng như không xem xét, giải quyết những vấn đề, tình tiết mới phát sinh tại phiên tòa phúc thẩm. Tuy nhiên, không phải bất kỳ một vụ án nào cũng được xét xử phúc thẩm - xét xử lần thứ hai.
Nếu việc xét xử tại phiên tòa sơ thẩm dân sự được thực hiện tốt, đương sự không kháng cáo, Viện kiểm sát không kháng nghị, thì bản án, quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm có hiệu lực pháp luật, việc giải quyết vụ án dân sự dừng lại sau khi kết thúc phiên tòa sơ thẩm. Giám đốc thẩm, tái thẩm không phải là một cấp xét xử, mà là thủ tục xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật do bị người có thẩm quyền kháng nghị do có sai lầm, vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án hoặc phát hiện tình tiết mới có thể làm thay đổi nội dung bản án, quyết định giải quyết vụ án dân sự. Phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự là phiên họp của Tòa án xét lại bản án quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Do 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đó, phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm không phải là phiên xét xử lần đầu, mà phải được thực hiện sau khi đã xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm.
Tại phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự, Tòa án không giải quyết lại vụ án, không xác định quyền và nghĩa vụ của các đương sự mà chỉ xem xét Tòa án đã xét xử vụ án có vi phạm pháp luật hay không, hoặc có tình tiết mới làm thay đổi bản án, quyết định hay không. Nếu phát hiện có vi phạm pháp luật, Tòa án có thẩm quyền sẽ hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật để xét xử sơ thẩm hoặc phúc thẩm lại. Nếu phát hiện tình tiết mới làm thay đổi nội dung vụ án, Tòa án có thẩm quyền sẽ hủy bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp để xét xử sơ thẩm lại. b) Phiên tòa sơ thẩm dân sự được tiến hành với sự có mặt của tất cả những người tham gia tố tụng Phiên tòa sơ thẩm dân sự phải được tiến hành với sự có mặt của tất cả những người tham gia tố tụng bao gồm đương sự, người đại diện của đương sự, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch, đại diện Viện kiểm sát.
Tòa án chỉ có thể xét xử vắng mặt họ khi có căn cứ theo quy định của pháp luật. Việc này nhằm đảm bảo cho việc xét xử tại phiên tòa sơ thẩm dân sự được chính xác, khách quan, đúng pháp luật. Các đương sự đều có quyền trình bày yêu cầu, chứng cứ, lập luận của mình và nghe yêu cầu, chứng cứ, lập luận của các đương sự khác. Tòa án thẩm định, đánh giá công khai, khách quan các yêu cầu của đương sự, cũng như lời khai của người làm chứng, kết luận giám định.
Từ đó, Tòa án sẽ đưa ra quyết định giải quyết toàn diện vụ án một cách khách quan, chính xác, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự. Không giống như phiên tòa sơ thẩm dân sự, phiên tòa phúc thẩm, phiên tòa giám đốc, tái thẩm dân sự không nhất thiết phải có mặt đầy đủ người tham gia tố tụng. Tại phiên tòa phúc thẩm dân sự, chỉ cần sự có mặt của người kháng cáo và những người có liên quan đến việc giải quyết kháng cáo, kháng 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm được tiến hành mà không cần sự có mặt của những người tham gia tố tụng, họ chỉ được triệu tập khi cần thiết.
c) Phiên tòa sơ thẩm được tiến hành theo những nguyên tắc và thủ tục nhất định theo quy định của pháp luật Phiên tòa sơ thẩm được tiến hành theo những nguyên tắc và thủ tục nhất định theo quy định của pháp luật. Các nước có thể có quy định khác nhau về nguyên tắc và thủ tục phiên tòa sơ thẩm.