CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG MÔ HÌNH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 1. Xuất phát từ đặc điểm tri thức lịch sử Kiến thức lịch sử không lặp lại về cả thời gian và không gian. Chính điều này đặt ra yêu cầu khi trình bày một sự kiện, hiện tượng nào đó trong lịch sử phải xem xét tính cụ thể. Kiến thức lịch sử mang tính cụ thể cũng là đặc điểm nổi bật của kiến thức lịch sử.
Chính đặc điểm này đòi hỏi việc trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử càng cụ thể, sinh động bao nhiêu lại càng hấp dẫn bấy nhiêu. Do vậy nếu chỉ thực hiện hoạt động dạy học chỉ bằng hình thức chữ viết thì rất khó để HS có thể hình dung ra các sự kiện, nhân vật trong lịch sử. Chính vì vậy, việc sử dụng đồ dùng dạy học trực quan sinh động, xây dựng mô hình, sa bàn trong hoạt động dạy học có ý nghĩa rất lớn đối với nhận thức của HS trong bài học cũng như đối với các sự kiện, nhân vật trong quá khứ. Xuất phát từ đặc điểm nhận thức của HS Hứng thú học tập lịch sử của HS được hình thành do tác động của nhiều yếu tố trong đó có sự tác động quan trọng nhất từ nội dung và PPDH.
Để tạo hứng thú học tập lịch sử cho HS cần tiến hành trên tất cả các mặt nội dung và PPDH. Một trong những phương pháp tạo được hứng thú đối với HS trong việc dạy học lịch sử được sử dụng một cách hiệu quả đó chính là việc sử dụng đồ dùng trực quan sinh động. Việc sử dụng đồ dùng trực quan sinh động giúp HS có thể hình dung cụ thể nhất về những sự kiện lịch sử đã diễn ra trong quá khứ, tạo hứng thú cho HS từ đó giúp HS có thể nhanh chóng tiếp thu bài, nhớ bài lâu hơn, kích thích các 8 em tích cực, say mê học tập để tiếp thu những kiến thức mới trong môn lịch sử. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của việc học tập, tiếp thu kiến thức lịch sử của học sinh THCS.
Các em phải được rèn luyện ở mức độ cao hơn khả năng tự học, tự nhận thức và hành động cũng như có những tìm tòi trong tư duy, sáng tạo. So sánh kiểu dạy học truyền thống và phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học sinh thông qua việc tiếp cận, làm việc với đồ dung trực quan chúng ta thấy rõ những điều kiện khác biệt cơ bản trong quá trình dạy và học [3]. KIỂU DẠY HỌC PPDH PHÁT HUY TÍNH TÍCH TRUYỀN THỐNG CỰC CỦA HỌC SINH 1. Cung cấp những kiến thức cơ 1.
Cung cấp nhiều sự kiện được bản được lựa chọn phù hợp xem là tiêu chí cho chất lượng với yêu cầu, trình độ của HS, giáo dục. nhằm mục tiêu đào tạo. GV là nguồn kiến thức duy 2. Ngoài bài giảng của GV ở nhất, phần lớn thời gian trên trên lớp, HS được tiếp thu lớp dành cho GV thuyết trình, nhiều nguồn kiến thức khác, giảng giải, HS thụ động tiếp thu vốn kiến thức đã học, kiến kiến thức thông qua nghe và thức của bạn bè, SGK, tài liệu ghi lại lời của giáo viên.
tham khảo, thực tế cuộc sống. HS chỉ làm việc một mình trên 3. HS ngoài việc tự nghiên cứu lớp, ở nhà hoặc với GV khi còn trao đổi, thảo luận với các kiểm tra. bạn trong tổ, trong lớp, trao 4.
Nguồn kiến thức thu nhận được đổi ngoài giờ. HS đề xuất ý của HS rất hạn hẹp, thường giới 9 hạn ở các bài giảng của GV, kiến, thắc mắc, trao đổi với SGK. Hình thức tổ chức dạy học chủ 4. Nguồn kiến thức của HS thu yếu ở trên lớp.
nhận rất phong phú, đa dạng: lời nói, tài liệu viết, đồ dùng trực quan, di tích lịch sử, phòng truyền thống, nhân chứng lịch sử,… 5. Dạy ở trên lớp, ở bảo tàng, thực địa, các hoạt động ngoại khóa,… Như vậy qua so sánh hai kiểu dạy học trên thì ta thấy phương pháp phát huy tính tích cực của HS sẽ đem lại hiệu quả cao hơn. Tuy nhiên nó đòi hỏi GV và HS phải được “Tích cực hóa” trong quá trình dạy- học, phải chủ động sáng tạo. Muốn đạt được điều đó GV cần áp dụng nhiều PPDH trong đó có phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan.
Cần phải tiếp thu những điểm cơ bản có tính nguyên tắc của cách dạy truyền thống song phải luôn luôn đổi mới, làm một cuộc cách mạng cho người dạy và người học để khắc phục sự bảo thủ, thụ động như: GV chỉ chuẩn bị phần giảng những điều HS dễ nhớ, HS chỉ chú trọng ghi lời giảng của GV và kiến thức trong sách để trình bày, ghi lại khi kiểm tra. Xuất phát từ quan điểm đổi mới dạy học, phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh Tính tích cực chủ động và sáng tạo là gì? 10 Tính tích cực là một đặc điểm vốn có của con người. Con người không chỉ là khách thể mà còn là chủ thể của các quan hệ xã hội, thể hiện ở chỗ tích cực tiếp thu có chọn lọc tất cả những tác động bên ngoài để sáng tạo và xây dựng nhân cách riêng của mình. Nguồn gốc của tính tích cực là nhu cầu.
Con người sinh ra cùng với một loạt nhu cầu bẩm sinh khác nhau, thí dụ nhu cầu ăn, uống. và sau đó xuất hiện nhu cầu xã hội. Những nhu cầu này không bao giờ cạn và luôn trở thành động cơ thúc đẩy con người hoạt động. Khi nhu cầu nhận thức xuất hiện thì nó sẽ thúc đẩy hoạt động học tập.
Lí luận dạy học cũng chỉ ra rằng, muốn xây dựng động lực của quá trình dạy học có hai điều quan trọng cần phải lưu ý: - Phải biến yêu cầu của chương trình dạy học thành nhu cầu nhận thức của người học bằng cách tạo dựng các tình huống nhận thức, đưa HS tới đỉnh điểm của những mâu thuẫn chứa đựng những khó khăn vừa sức đối với HS. Phải giáo dục tính tích cực, tự giác học tập và tạo điều kiện cho những cố gắng vươn tới của HS bằng khả năng của mình. Trong quá trình lĩnh hội kiến thức, kĩ năng kĩ xảo ở HS, tính tích cực được thể hiện từ cấp độ thấp nhất đến cấp độ cao nhất như sau : - Bắt chước: tính tích cực thể hiện ở sự cố gắng làm theo mẫu hành động, thao tác, cử chỉ hành vi hay nhắc lại những gì trải qua. - Tìm hiểu và khám phá : tính tích cực thể hiện ở sự chủ động hoặc ý muốn hiểu thấu đáo vấn đề nào đó để sau đó có thể tự giải quyết vấn đề.
- Sáng tạo: tính tích cực thể hiện ở khả năng linh hoạt và hiệu quả trong giải quyết vấn đề. Trong quá trình dạy học, GV là chủ thể tổ chức, điều khiển và HS là chủ thể hoạt động học tích cực chủ động và sáng tạo. GV phải cải tiến không ngừng PPDH và giúp HS cải tiến phương pháp học. Những tri thức đã học sẽ tạo ra 11 một trình độ ở người học, GV phải dựa vào trình độ này để hướng dẫn HS nâng cao lên một trình độ mới.
PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, tức là tập kết vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập kết vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì GV nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp truyền thống. Đổi mới PPDH thực chất không phải là sự thay thế các PPDH cũ bằng một loạt các PPDH mới. Về mặt bản chất, đổi mới PPDH là đổi mới cách tiến hành các phương pháp, đổi mới các phương tiện và hình thức triển khai phương pháp trên cơ sở khai thác triệt để ưu điểm của các phương pháp cũ và vận dụng linh hoạt một số phương pháp mới nhằm phát huy tối đa tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học. Như vậy, mục đích cuối cùng của đổi mới PPDH là làm thế nào để HS phải thực sự tích cực, chủ động, tự giác, luôn trăn trở tìm tòi, suy nghĩ và sáng tạo trong quá trình lĩnh hội tri thức và lĩnh hội cả cách thức để có được tri thức ấy nhằm phát triển và hoàn thiện nhân cách của mình.
Những PPDH thường được sử dụng trước đây mà người ta vẫn gọi là PPDH truyền thống, thí dụ phương pháp thuyết trình, phương pháp hỏi- đáp, vẫn đang được thực hiện trong tất cả các giờ dạy của GV hiện nay. Nhưng nếu các phương pháp này vẫn được tiến hành theo cái cách mà ở những thập niên trước sử dụng thì chắc chắn nó trở nên kém hiệu quả. GV nên tập trung vào việc tổ chức quá trình lĩnh hội kiến thức. Phương pháp thuyết trình sẽ trở nên tích cực khi GV thuyết trình trong một lượng thời gian phù hợp và biết kết hợp một cách nhuần nhuyễn, hợp lí và khoa học với các phương pháp khác để làm sao HS thích thú và hào hứng hoạt động.
Những phương pháp có thể kết hợp với thuyết trình như: phương pháp minh hoạ bằng sơ đồ biểu bảng hay vật thật, phương pháp hỏi- đáp với các câu hỏi 12 kích thích được tư duy người học, phương pháp nêu vấn đề, phương pháp tình huống,. Tuy nhiên nếu những PPDH này không được tiến hành theo đúng ý nghĩa và chức năng của nó thì chúng cũng không được gọi là PPDH tích cực. Như vậy, đổi mới PPDH không phải là sự thay thế các phương pháp quen thuộc hiện có bằng những phương pháp mới lạ. Thực chất chúng ta phải hiểu lại cho đúng cách làm, cách tiến hành các PPDH, và cách linh hoạt sáng tạo trong sử dụng nó ở những hoàn cảnh và tình huống khác nhau để những PPDH có tác động tích cực đến người học.
Ngoài ra, cùng với sự phát triển của phương tiện dạy học, một số PPDH hiện đại cần được bổ sung vào PPDH của GV. Xuất phát từ những quan điểm đổi mới trên, việc thiết kế và sử dụng mô hình trực quan trong dạy học Lịch sử có thể đáp ứng được những yêu cầu về xây dựng chương trình, nội dung trong mỗi bài học cho HS mà không bị lặp lại hay gây nhàm chán. Từ đó có thể phát huy được tính tích cực sáng tạo cho HS trong việc học tập môn lịch sử.