Thực trạng "Học để biết, học để làm, học để cùng chung sống và học để tự khẳng định mình" đây là bốn trụ cột của giáo dục thế kỉ XXI, mà giáo dục phổ thông đã và đang hướng đến nhằm nâng cao chất lượng giáo dục thế hệ trẻ, đáp ứng nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế và nhu cầu phát triển của người học. Một vấn đề đáng quan tâm là “Học sinh Việt Nam có kiến thức hàn lâm vững chắc, giỏi về mặt lý thuyết nhưng kiến thức và kĩ năng thực hành, thực tế còn nhiều hạn chế”. Để giải quyết vấn đề trên thì Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (Khoá XI) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo mục tiêu giáo dục đang chuyển hướng từ trang bị kiến thức nặng lý thuyết sang trang bị những năng lực cần thiết và phẩm chất cho người học. Điều đó cũng khẳng định thêm tầm quan trọng và yêu cầu thiết yếu đưa hoạt động TNST vào các môn học và các hoạt động giáo dục trong trường học.
Trong những năm qua, bộ môn Vật lí ở trường phổ thông là một trong những môn học được cho là khó, khô khan, nặng nề, nhàm chán nên học sinh thường có tâm lí sợ học dẫn đến chất lượng dạy học chưa cao. Một trong những giải pháp góp phần nâng cao chất lượng dạy học theo dự thảo chương trình mới sau năm 2015 là tổ chức hoạt động TNST trong dạy học vật lí. Hoạt động TNST là hình thức học tập gắn học tập với thực tiễn, gắn giáo dục trong nhà trường với giáo dục ngoài xã hội, phá vỡ không gian lớp học, đồng thời có sự tham gia của nhiều nguồn lực xã hội vào quá trình giáo dục. Đây là một hình thức tổ chức dạy học tạo điều kiện cho học sinh có những trải nghiệm khám phá mới mẻ, qua đó góp phần hình thành năng lực, kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng sưu tầm, kĩ năng giao tiếp, phát triển năng lực người học.
Xuất phát từ thực trạng trên với tinh thần học hỏi, mạnh dạn đổi mới phương pháp dạy học, mong muốn giúp học sinh hình thành và rèn luyện kĩ năng sống, phát triển phẩm chất, năng lực và vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Tôi đã chọn đề tài: Thiết kế và tổ chức hoạt động dạy học trải nghiệm sáng tạo chủ đề “ Sóng âm” nhằm phát triển năng lực cho học sinh. Đối tượng nghiên cứu - Nghiên cứu hoạt động TNST của học sinh THPT. - Nghiên cứu tâm lý học lứa tuổi.
1 skkn - Nghiên cứu xây dựng và tổ chức hoạt động TNST trong dạy học môn Vật lí - Nghiên cứu thiết kế và tổ chức hoạt động TNST chủ đề sóng âm. Nhiệm vụ của sáng kiến kinh nghiệm -Tìm hiểu cơ sở lí luận về tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học ở trường phổ thông. - Tìm hiểu hoạt động TNST trong dạy học ở trường THPT trên địa bàn huyện Anh Sơn, Đô lương. - Xây dựng kế hoạch hoạt động TNST dạy học chủ đề Sóng âm trong chương trình Vật lí 12- THPT nhằm hình thành kiến thức, rèn luyện kĩ năng, phát triển các năng lực cần thiết và vận dụng các kiến thức đã học vào cuộc sống.
- Thực nghiệm sư phạm, quay phim giờ thực nghiệm. Lịch sử nghiên cứu của sáng kiến kinh nghiệm - Hoạt động TNST là một bộ phận của chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015. Trong dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, hoạt động trải nghiệm sáng tạo được xếp vào nhóm môn học bắt buộc có phân hóa, trải từ tiểu học đến THPT. Cùng với việc “dạy học tích hợp liên môn”, “dạy học gắn với sản xuất kinh doanh”, “dạy học với di sản”, thì hoạt động “trải nghiệm sáng tạo” là việc được nhiều nhà trường thực hiện nhưng thực hiện đúng tinh thần, có hiệu quả thì không nhiều mà còn mang nặng tính hình thức.
- Trong dạy học môn Vật lí hiện nay thì hoạt động TNST vẫn chưa được chú trọng. Đề tài này xây dựng và tổ chức hoạt động TNST chủ đề Sóng âm trong chương trình Vật lí 12-THPT làm ví dụ nhằm hướng đến mục đích là xây dựng và tổ chức hoạt động TNST trong dạy học môn Vật lí với cách nhìn và đề xuất một hướng đi mới, bước đầu áp dụng hiệu quả, phù hợp với các văn bản chỉ đạo hiện nay qua đó nâng cao phẩm chất, rèn luyện kĩ năng sống nhằm phát triển năng lực đồng thời vận dụng kiến thức vào đời sống thực tiễn. Phương pháp nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lý luận của hoạt động TNST. - Nghiên cứu các PPDH và kĩ thuật dạy học tích cực hiện nay.
- Nghiên cứu xu hướng dạy học theo hướng phát triển năng lực và các văn bản quy định hiện hành. - Nghiên cứu hoạt động TNST trong các môn học. 2 skkn - Thông qua nghiên cứu và áp dụng trong quá trình giảng dạy môn Vật lí tại trường THPT Anh Sơn 2; trường THPT Anh Sơn 1; trường THPT Đô lương 1; trường THPT Đô lương 2. - Tổ chức khảo sát thực trạng dạy và học theo hình thức hoạt động TNST trong môn Vật lí tại trường THPT Anh Sơn 2; trường THPT Anh Sơn 1; trường THPT Đô lương 1, trường THPT Đô lương 2.
- Nghiên cứu về cấu trúc và nội dung hoạt động TNST trong môn Vật lí. - Thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học chủ đề Sóng âm trong chương trình Vật lí 12 THPT - Tham khảo một số tài liệu liên quan. - Trao đổi tiếp thu ý kiến của các đồng nghiệp để tham khảo ý kiến làm cơ sở cho việc nghiên cứu đề tài. - Tham khảo các tài liệu về sáng kiến kinh nghiệm.
- Các tài liệu tập huấn và BDTX có liên quan. Đóng góp của đề tài. Xây dựng được bộ hồ sơ dạy học bằng hình thức tổ chức hoạt động TNST chủ đề Sóng âm trong chương trình Vật lí 12 THPT, bao gồm toàn bộ kế hoạch dạy học và diễn biến hoạt động dạy học theo kế hoạch đã xây dựng (dạng CD ROM). Qua đó chứng minh được tính khả thi và hiệu quả của dạy học Vật lí bằng hoạt động TNST, đặc biệt nâng cao được chất lượng dạy học, nâng cao hứng thú học tập, bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn cho học sinh, góp phần đổi mới giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực người học.
NỘI DUNG ĐỀ TÀI A. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỀN CỦA ĐỀ TÀI 1. Quan niệm về hoạt động trải nghiệm sáng tạo Hoạt động TNST là hoạt động giáo dục trong đó từng học sinh được trực tiếp hoạt động thực tiễn trong nhà trường hoặc trong xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, các kĩ năng và tích luỹ kinh nghiệm riêng của cá nhân. TNST là hoạt động được coi trọng trong từng môn học; đồng thời trong kế hoạch giáo dục cũng bố trí các hoạt động TNST riêng, mỗi hoạt động này mang tính tổng hợp của nhiều lĩnh vực giáo dục, kiến thức, kĩ năng khác nhau.
Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm sáng tạo - Hoạt động TNST mang tính tích cực và phân hóa cao. - Hoạt động TNST được thực hiện dưới nhiều hình thức đa dạng. - Trải nghiệm là quá trình học tích cực, hiệu quả, sáng tạo. - Hoạt động TNST đòi hỏi sự phối hợp liên kết nhiều lĩnh vực giáo dục trong và ngoài nhà trường.
- Hoạt động TNST giúp lĩnh hội những kinh nghiệm mà các hình thức học tập khác không thực hiện được. Các hình thức hoạt động TNST theo định hướng chương trình giáo dục phổ thông mới Hoạt động TNST được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau. Dựa trên khảo sát thực tiễn các hình thức tổ chức hoạt động trong các nhà trường Việt Nam, cùng với nghiên cứu chương trình của một số nước trên thế giới, có thể phân loại các hình thức tổ chức hoạt động TNST thành các nhóm sau: * Hình thức có tính khám phá : - Thực địa, thực tế - Tham quan - Cắm trại - Trò chơi 4 skkn * Hình thức có tính tham gia lâu dài - Dự án và nghiên cứu khoa học - Các câu lạc bộ * Hình thức có tính thể nghiệm/ tương tác - Diễn đàn - Giao lưu - Hội thảo/xemina - Sân khấu hóa * Hình thức có tính cống hiến - Thực hành lao động việc nhà, việc trường - Các hoạt động xã hội/ tình nguyện 1. Xây dựng và tổ chức hoạt động TNST Việc xây dựng kế hoạch hoạt động TNST được gọi là thiết kế hoạt động TNST cụ thể.
Đây là một việc quan trọng, quyết định tới một phần sự thành công của hoạt động. Việc thiết kế các hoạt động TNST cụ thể được tiến hành theo các bước: Bước 1: Xác định nhu cầu tổ chức HĐTNST. Bước 2: Đặt tên cho hoạt động Bước 3: Xác định mục tiêu của hoạt động Bước 4: Xác định nội dung và phương pháp, phương tiện, hình thức của hoạt động Bước 5: Lập kế hoạch Bước 6: Thiết kế chi tiết hoạt động trên bản giấy Bước 7: Kiểm tra, điều chỉnh và hoàn thiện chương trình hoạt động Bước 8: Lưu trữ kết quả hoạt động vào hồ sơ của học sinh 1. Yêu cầu phẩm chất, năng lực và xác định các chỉ số đối với yêu cầu cần đạt của hoạt động TNST Bảng 1.
Chỉ số về phẩm chất và năng lực chung mà hoạt động TNST cần đạt được Phẩm chất và năng lực chung Yêu cầu cần đạt Sống yêu thương Tích cực tham gia vào các hoạt động chính trị xã hội, các hoạt động 5 skkn từ thiện, các hoạt động bảo vệ môi trường, di sản văn hóa; tham gia các hoạt động lao động, sinh hoạt trong gia đình, nhà trường. Sống tự chủ Thực hiện các hành vi phù hợp với các yêu cầu hay quy định đối với người học sinh và không vi phạm pháp luật trong quá trình tham gia hoạt động TNST cũng như ngoài cuộc sống Sống trách Thực hiện được các nhiệm vụ được giao; biết giúp đỡ các bạn trong nhiệm hoạt động; thể hiện sự quan tâm lo lắng tới kết quả của hoạt động. Năng lực tự học Có thái độ học hỏi thầy cô và các bạn trong quá trình hoạt động và có những kĩ năng học tập như: quan sát, ghi chép, tổng hợp, báo cáo. những gì thu được từ hoạt động.