Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ THẾ GIỚI LỚP 10 TRONG BỒI DƯỠNG HSG 1.1 Quan niệm về chủ đề và thiết kế chủ đề lịch sử 1. Khái niệm * Chủ đề lịch sử - Theo Từ điển từ Hán Việt của tác giả Phan Văn Các, chủ đề “1. Vấn đề chủ yếu được quán triệt trong nội dung một tác phẩm văn học nghệ thuật. Chủ đề của “Truyện Kiều” là số phận người phụ nữ lương thiện trong xã hội cũ.
Đề tài chủ yếu. Sinh hoạt chủ đề của Đoàn thanh niên về con người mới xã hội chủ nghĩa” [14;tr72]. - Tác giả Lê Anh Xuân, trong Giải nghĩa và mở rộng từ Hán Việt định nghĩa “Chủ: cốt yếu; Đề: đề tài. Chủ đề là đề tài chính trong một tác phẩm” [34;tr93].
Tác giả Nguyễn Thị Bích trong bài nghiên cứu “Tổ chức hiệu quả việc dạy học chủ đề lịch sử ở trường trung học phổ thông”, in trong Kỉ yếu Hội thảo khoa học nghiên cứu và giảng dạy Lịch Sử trong bối cảnh hiện nay, Hà Nội, 2016 đã định nghĩa: “Về nội dung dạy học, chủ đề được xây dựng theo hướng tích hợp các nội dung dạy học, trình bày thành các chủ đề, đề tài chuyên sâu. Mỗi chủ đề hoặc đề tài được xây dựng gồm nhiều nội dung để người học có thể hiểu rõ và liên hệ với những gì họ biết từ kiến thức của một môn học hoặc nhiều môn học,khuyến khích người học tìm hiểu sâu về nội dung chủ đề, tìm đọc tài liệu từ nhiều nguồn và tham khảo nhiều hoạt động khác nhau” [16; tr271]. Thông qua tìm hiểu khái niệm về chủ đề nói chung và chủ đề lịch sử nói riêng được các tác giả định nghĩa nêu trên, ta có thể hiểu Chủ đề lịch sử là những vấn đề nổi bật, cốt yếu, trọng tâm của từng thời kì lịch sử hay là tập hợp hệ thống nội dung các sự kiện, hiện tượng lịch sử có mối liên hệ mật thiết với nhau. Ví dụ: chủ đề Một số nền văn minh trên đất nước Việt Nam (trước năm 1858); chủ đề Các cuộc cách mạng công nghiệp trong lịch sử thế giới; chủ đề Lịch sử đối ngoại của Việt Nam thời cận-hiện đại.
10 * Thiết kế các chủ đề lịch sử Thiết kế chủ đề lịch sử là việc sắp xếp, tập hợp, kết nối, hệ thống những đơn vị kiến thức lịch sử có liên quan thành một chủ đề lịch sử. Hệ thống kiến thức đó là những vấn đề nổi bật, trọng tâm, cốt yếu của một thời kỳ, giai đoạn lịch sử hay tập hợp hệ thống nội dung các sự kiện, hiện tượng lịch sử có mối liên hệ mật thiết với nhau. Thiết kế các chủ đề lịch sử cho đối tượng HS đội tuyển cần căn cứ vào mục tiêu, nội dung chương trình, đối tượng HSG; trong đó mức độ yêu cầu về kiến thức giữa HS đội tuyển học theo chương trình nâng cao sẽ khác đối với HS phổ thông học theo chương trình phổ thông cơ bản. Nếu như HS đội tuyển học theo chương trình nâng cao, khi thiết kế chủ đề tính khái quát, nâng cao được đòi hỏi ở mức độ cao hơn; thì HS phổ thông học theo chương trình cơ bản, kiến thức của chủ đề chỉ yêu cầu ở mức độ cơ bản, tính khái quát, nâng cao vừa phải.
Ví dụ: Chủ đề các cuộc cách mạng công nghiệp trong lịch sử thế giới theo sách giáo khoa lớp 10 (Sách kết nối tri thức) gồm 2 bài, bài 7. Các cuộc CMCN thời kỳ cận đại và bài 8. Các cuộc CMCN thời kỳ hiện đại; lần lượt tìm hiểu về bối cảnh lịch sử, thành tựu và ý nghĩa tác động của mỗi cuộc cách mạng công nghiệp lần 1, lần 2, lần 3, lần 4. Khi thiết kế chủ đề các cuộc cách mạng công nghiệp trong lịch sử thế giới cho đối tượng học sinh giỏi thì các đề mục của chủ đề được thay đổi và kiến thức phải được nâng cao, khái quát hóa và phần câu hỏi chủ yếu là các câu hỏi vận dụng.
Bảng so sánh chủ đề trong SGK với chủ đề thiết kế bồi dưỡng học sinh giỏi SGK lớp 10 Tài liệu bồi dưỡng HSG Bài 7: Các cuộc CMCN thời kỳ I. Khái quát các cuộc CMCN trong lịch sử thế giới. Khái niệm CMCN 1. CMCN lần thứ nhất 2.
Khái quát các cuộc CMCN 2. CMCN lần thứ hai II. Các cuộc CMCN thời kỳ cận đại 3. Ý nghĩa và tác động của 1.
CMCN lần thứ nhất CMCN lần thứ nhất và lần thứ hai 2. CMCN lần thứ hai Bài 8: Các cuộc CMCN thời kỳ 3. Đặc điểm cuộc CMCN thời kỳ cận đại hiện đại 4. Ý nghĩa và tác động của CMCN thời kỳ cận đại 11 1.
CMCN lần thứ ba III. Các cuộc CMCN thời kỳ hiện đại 2. CMCN lần thứ tư 1. CMCN lần thứ ba 3.
Ý nghĩa và tác động của 2. CMCN lần thứ tư CMCN lần thứ ba và lần thứ tư 3. Đặc điểm cuộc CMCN thời kỳ hiện đại 4. Ý nghĩa và tác động của CMCN thời kỳ hiện đại 1.
Các loại chủ đề trong môn lịch sử ở trường THPT Có nhiều cách để phân loại chủ đề trong môn Lịch sử: - Căn cứ vào nội dung lịch sử phản ánh có chủ đề: chiến tranh - cách mạng; chính trị - xã hội; kinh tế - khoa học; thành tựu văn hóa; nhân vật lịch sử,… Ví dụ như chủ đề “Các cuộc cách mạng công nghiệp trong lịch sử thế giới”, chủ đề “Hậu phương trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ”,. - Căn cứ vào thời gian xảy ra sự kiện lịch sử có chủ đề: lịch sử thời nguyên thủy; cổ đại; trung đại; cận đại, hiện đại,…Ví dụ như chủ đề “Một số nền văn minh thế giới thời kì cổ - trung đại”, chủ đề “Thế kỉ XX- thế kỉ của phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới”,… - Căn cứ vào không gian diễn ra sự kiện lịch sử có chủ đề: lịch sử thế giới; lịch sử Việt Nam; lịch sử địa phương,… Ví dụ như chủ đề “Vấn đề Biển Đông trong quan hệ quốc tế và khu vực”, chủ đề “Việt Nam và ASEAN: từ đối đầu đến hội nhập”, chủ đề “Văn minh Đông Nam Á”,… - Căn cứ theo yêu cầu học tập của học sinh (có chủ đề tự chọn và chủ đề bắt buộc). Ví dụ, trong chương trình Lịch sử lớp 10 chuyên Sử, HS phải học các chủ đề chuyên sâu như chủ đề “Các phương pháp nghiên cứu và học tập lịch sử”, Chủ đề “Giá trị và bản chất của phong trào văn hóa Phục Hưng”, chủ đề “Những đặc điểm của truyền thống đánh giặc giữ nước của dân tộc Việt Nam (Từ thế kỉ X đến thế kỉ XVIII)”. Mỗi cách phân loại đều mang tính tương đối và đều có ưu và nhược điểm.
Chính vì vậy trong quá trình dạy học, người dạy có thể chọn cách phân loại chủ đề phù hợp tùy vào mục đích, đối tượng, làm cơ sở để xác định nội dung, hình thức và phương pháp dạy học hiệu quả. - Chương trình GDPT môn Lịch sử 2018 phân loại chủ đề chủ yếu trên cơ sở 12 mạch nội dung kiến thức lịch sử, có các chủ đề về chính trị, quân sự, ngoại giao, kinh tế, văn hóa. Theo đó, phần Lịch sử thế giới bao gồm các chủ đề: Mạch nội dung Lớp 10 Lớp 11 Lớp 12 LỊCH SỬ THẾ GIỚI – Một số nền văn minh thế giới thời kì cổ- trung đại – Các cuộc cách mạng công nghiệp trong lịch sử thế giới – Cách mạng tư sản và sự phát triển của chủ nghĩa tư bản – Sự hình thành và phát triển của chủ nghĩa xã hội – Thế giới trong và sau Chiến tranh lạnh – Quá trình phát triển kinh tế- xã hội của nước Mĩ từ năm 1945 đến nay – Công cuộc cải cách mở cửa ở Trung Quốc từ năm 1978 đến nay LỊCH SỬ ĐÔNG NAM Á – Văn minh Đông Nam Á – Quá trình giành độc lập của các quốc gia Đông Nam Á – ASEAN Những chặng đường lịch sử Từ sự phân loại các chủ đề lịch sử theo Chương trình GDPT môn Lịch sử 2018, chúng tôi lấy đó là một trong những cơ sở để thiết kế các chủ đề lịch sử thế giới cho đối tượng HS đội tuyển sử 10 trường THPT Chuyên Tuyên Quang. Đặc điểm của chủ đề lịch sử Quan điểm, mục tiêu, phương hướng xây dựng, phát triển các môn học phổ thông do Bộ GD&ĐT đề ra, đặc biệt là quan điểm bồi dưỡng phẩm chất, năng lực cho học sinh là cơ sở để thiết kế chủ đề lịch sử ở trường trung học phổ thông.
Đặc biệt là trong việc đào tạo những học sinh xuất sắc ở các trường chuyên hay trường năng khiếu. Có thể thấy, chủ đề lịch sử có những đặc điểm cơ bản sau: 13 - Tính khoa học, hiện đại + Các chuyên đề được xây dựng trên cơ sở ứng dụng khoa học lịch sử hiện đại và thành tựu giáo dục lịch sử giúp học sinh cập nhật lịch sử một cách khoa học, chính xác. + Dựa trên các nguyên tắc của khoa học lịch sử, thông qua việc tự học và khám phá lịch sử, các chuyên đề lịch sử được thiết kế nhằm hướng dẫn, khuyến khích học sinh phát triển tư duy lịch sử và tư duy phê phán. + Để đảm bảo tính chính xác, tính cập nhật, tính đa diện, phong phú của lịch sử; khách quan trong trình bày và diễn giải lịch sử thì nội dung các chủ đề lịch sử được xây dựng trên nền tảng của khoa học lịch sử, đảm bảo học sinh nhận thức được những quy luật, bài học lịch sử và vận dụng vào thực tiễn.
- Tính cơ bản, hệ thống, khái quát + Mỗi chủ đề lịch sử phản ánh mối liên hệ lịch đại và đồng đại, sự tác động giữa lịch sử Việt Nam với lịch sử khu vực và lịch sử thế giới, mối quan hệ nhân- quả trong lịch sử, sự tiếp nối và thay đổi của tiến trình lịch sử,.Đồng thời mỗi chủ đề lịch sử được xây dựng trên cơ sở tiếp cận những tri thức lịch sử cơ bản ở các lĩnh vực kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa, tư tưởng,. + Xuất phát từ yêu cầu phát triển năng lực và giáo dục lịch sử đối với đối tượng học sinh từng lớp học thì các chủ đề lịch sử mang tính hệ thống, cơ bản. Học xong chủ đề, học sinh có thể rút ra được những nét chung, những đặc điểm, tính chất của một vấn đề, một sự kiện, hiện tượng lịch sử.