chương I của luận văn. Trong chùm bài viết về Tín ngưỡng phồn thực trên trang web : www.vn, các tác giả đã đề cập rất nhiều đến văn hóa dân gian Việt Nam bắt nguồn từ tín ngưỡng phồn thực ( phồn = nhiều, thực = nảy nở). Thời xa xưa, 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com để duy trì và phát triển sự sống, ở những vùng sinh sống bằng nghề nông cần phải có mùa màng tốt tươi và con người được sinh sôi nảy nở. Để làm được hai điều trên, những trí tuệ sắc sảo sẽ tìm đến những quy luật khoa học để lý giải hiện thực và họ đã xây dựng triết lý âm dương, còn những trí tuệ bình dân thì xây dựng tín ngưỡng phồn thực.
Qua những tìm hiểu về vấn đề này trên diễn đàn của trang web : www.vn, chúng tôi nhận thấy có rất nhiều những ảnh hưởng của nền văn hóa này đối với hành trình đi tìm hiểu những đặc điểm về thiên tính nữ trong luận văn của chúng tôi, đặc biệt về vấn đề nguồn gốc phát triển của thiên tính nữ. Tín ngưỡng phồn thực được thể hiện ở rất nhiều mặt trong đời sống xã hội, tiêu biểu như : thờ cơ quan sinh thực khí, thờ hành vi giao phối, trống đồng, tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, thờ Tam phủ, Tứ phủ, thờ Tứ pháp, thờ động vật, thực vật, tín ngưỡng sùng bái con người, hồn và vía, tổ tiên, thổ công, thành hoàng làng… Trong đó đáng chú ý nhất là nhận xét sau của Gs Trần Quốc Vượng : “Điều đặc biệt của tín ngưỡng Việt Nam là một tín ngưỡng đa thần và âm tính – trọng tình cảm, trọng nữ giới. Có giả thuyết cho rằng đó là do ảnh hưởng của chế độ mẫu hệ thời xưa tại Việt Nam. Các vị thần ở Việt Nam chủ yếu là nữ giới, do ảnh hưởng của tín ngưỡng phồn thực nên các vị thần đó không phải là những cô gái trẻ đẹp như một số tôn giáo, tín ngưỡng khác mà là các bà mẹ, các Mẫu.” Ngoài ra, diễn đàn đã giới thiệu cho chúng tôi một lượng tư liệu tham khảo tương đối rộng, giúp chúng tôi có thêm công cụ nghiên cứu.
Có thể nói chúng tôi thật may mắn khi có trong tay bài viết của hòa thượng Thích Nguyên Hiền và nhà nghiên cứu văn học trẻ Dương Thị Huyền. Bài viết Nguyên lý làm Mẹ trong tín ngưỡng và văn hóa Việt Nam của Thích Nguyên Hiền và Nguyên lý tính mẫu trong truyền thống văn học Việt Nam của Dương Thị Huyền đã giúp chúng tôi tự tin lựa chọn đề tài và cũng yên tâm hơn khi giải quyết đề tài. Trong những công trình nghiên cứu về phân tâm học và văn học nghệ thuật, lần lượt các tác giả như : S.Vysheslatsev và Đỗ Lai Thúy… đã có những nhận xét gợi mở cho chúng 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tôi những hướng nghiên cứu và khả năng lí giải về những hiện tượng, phá cách của các nhà thơ nữ trong giai đoạn đương đại. Freud cho rằng nguồn gốc của bệnh nhiễu tâm là do những ham muốn bị bỏ quên liên quan đến “mặc cảm oedipe” và sự không dung hòa của nó với các ham muốn khác hoặc với đạo đức.
Những ham muốn bị dồn nén này tiếp tục tồn tại trong vô thức, và chúng chỉ có thể ùa vào ý thức trong điều kiện đã được ngụy trang để tránh khỏi kiểm duyệt. Bởi vậy, ngoài những triệu chứng nhiễu tâm, còn có những giấc mơ và những hành vi vô thức hoặc những sáng tạo nghệ thuật như là sự thăng hoa của cái vô thức bị dồn nén. Quan điểm của Jung về mặc cảm tự trị hay những phân tích tuyệt vời của ông về siêu mẫu đã giúp chúng tôi có những cách nhìn nhận sâu sắc hơn về những hình ảnh, biểu tượng thơ đầy ám ảnh của các nhà thơ nữ như Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư, Nguyệt Phạm… Jung nhận định rằng : “Tác phẩm dự định có tính biểu tượng bằng ngay thứ ngôn ngữ đa nghĩa được dùng như bảo chúng ta : “tôi định nói nhiều hơn cái tôi nói thực; ý nghĩa của tôi cao hơn tôi”. Trong trường hợp này, chúng ta có thể lấy ngón tay chỉ vào biểu tượng, ngay cả khi việc giải mã đó không làm ta thích thú.
Biểu tượng nhô lên như một lời trách cứ thường xuyên đối với khả năng suy xét và cảm nhận của chúng ta. Từ đây tất nhiên sẽ bắt đầu một thực tế là sản phẩm mang tính biểu tượng đánh thức chúng ta nhiều hơn, có thể nói quấy đảo chúng ta sâu hơn và vì thế hiếm khi đưa chúng ta vào những vào những khoái cảm thẩm mỹ thuần túy, trong khi những tác phẩm không mang tính biểu tượng từ đầu thì nhằm đến cảm giác thẩm mỹ của chúng ta dưới dạng thuần túy hơn rất nhiều.” So sánh những hình ảnh, biểu tượng thơ của các nữ sĩ Việt Nam nói riêng và với các nhà thơ nam nói chung cũng là một nỗ lực của chúng tôi trên con đường hình thành cho mình một thế giới biểu hiện đầy đủ và trọn vẹn hơn về thiên tính nữ trong thơ nữ Việt Nam hiện đại. 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đặc biệt, những phát hiện sau đây của Jung đã giúp chúng tôi có những nhận định rất sáng về tâm lí học sáng tạo nghệ thuật giữa các thế hệ nhà thơ nữ Việt Nam nói riêng và giữa các nhà thơ là nữ giới và nam giới nói chung : “Thực tiễn phân tích tâm lí học đối với các nghệ sĩ càng cho thấy xung lực sáng tạo nghệ thuật phát ra từ vô thức rất mạnh – đồng thời nó rất bướng bỉnh và tùy tiện. Đã có biết bao cuốn tiểu sử các nghệ sĩ vĩ đại nói về cơn hứng sáng tạo bắt mọi thứ của con người phụ thuộc vào nó, khiến tác giả nhiều khi phải hi sinh cả sức khỏe và hạnh phúc gia đình để phụng sự cho sáng tạo nghệ thuật của mình! Tác phẩm đang hình thành trong tâm trí nghệ thuật – đó là một sức mạnh tự nhiên tự mở đường đi hoặc theo cách thô bạo và cưỡng bức, hoặc theo cách tinh ranh không thể nào bắt chước được, giống y như tự nhiên trong các tạo tác của nó, không bận tâm gì đến niềm vui hay nỗi khổ của con người đang trong cơn đau sáng tạo.
Cái sáng tạo sống và lớn lên trong con người, như cái cây mọc lên từ tầng đất đã cung cấp cho nó những nhựa sống cần thiết. Vì thế chúng ta có thể hình dung quá trình sáng tạo nghệ thuật giống như một sinh vật đang lớn lên trong tâm hồn con người. Tâm lí học phân tích gọi hiện tượng này là mặc cảm tự trị - với tư cách là một bộ phận biệt lập của tâm hồn, nó có đời sống tâm lí riêng bứt ra khỏi đẳng cấp của ý thức và tùy theo mức độ năng lượng của mình, sức mạnh của mình mà hoặc hiện ra dưới dạng sự phá vỡ các thao tác có hướng tùy tiện của ý thức, hoặc trong những trường hợp khác, ở vị thế cao động viên cái Tôi phục vụ cho mình. Tương ứng người nghệ sĩ đồng nhất mình với quá trình sáng tạo”.
Bên cạnh đó, những phát biểu của Jung về siêu mẫu – nguyên sơ tượng (archétype) đã gợi mở cho chúng tôi rất nhiều những phát hiện thú vị về vai trò của người phụ nữ trong văn học Việt Nam và dấu ấn tâm lý của họ trong suốt chiều dài lịch sử nói chung và trong văn học nói riêng. Theo ông, nguyên sơ tượng hay siêu mẫu, hay nguyên hình – dù đó là quỷ, người hay biến cố - được lặp lại trong suốt chiều dài lịch sử ở bất kì đâu có trí tưởng tượng sáng tạo tự do hoạt động. Lần lượt chúng ta có ở đây trước hết là những nguyên hình huyền thoại. Nghiên cứu tỉ mỉ các hình tượng này ta nhận thấy trong chừng mực nào đấy chúng là bản tổng kết đã được công thức hóa của khối kinh 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nghiệm điển hình to lớn của vô số các thế hệ tổ tiên : đó có thể nói là vết tích tâm lí của vô số cảm xúc cùng một kiểu.
Chúng phản ánh khá tập trung hàng triệu các cảm xúc cá nhân, do đó đã đưa lại hình ảnh thống nhất của đời sống tâm lí, hình ảnh này được phân tách và phóng chiếu lên nhiều gương mặt khác nhau nơi diêm phù trong huyền thoại…Trong mỗi hình tượng này kết tinh một phần nhỏ tâm lí con người, một phần nhỏ nỗi đau và niềm vui – những cảm xúc lặp lại không đều ở vô số các thế hệ tổ tiên và nhìn chung bao giờ cũng đi theo một hướng. Nếu như cuộc sống ngập ngừng và mò mẫm chảy trôi giữa một bình nguyên rộng lớn những nhão bùn, rồi đột nhiên tuôn thành dòng ào ạt khoan sâu vào tâm hồn – khi đó nó lặp lại sự kết bện đặc thù của hoàn cảnh mà từ xưa đã thúc đẩy sự hình thành nguyên sơ tượng. Thời điểm xuất hiện tình huống huyền thoại bao giờ cũng được đánh dấu bởi cường độ cảm xúc đặc biệt: dường như trong ta có những dây đàn không ai ngờ là có và bao lâu nay im tiếng bây giờ được chạm đến. Đấu tranh thích nghi – đó là một nhiệm vụ nhọc nhằn, đau khổ, bởi vì mỗi bước đi chúng ta lại gặp những hoàn cảnh cá nhân, tức là không điển hình.
Do đó, không có gì ngạc nhiên là nếu khi gặp được một tình huống điển hình ta bất ngờ hoặc cảm thấy được giải phóng triệt để, thấy mình như mọc cánh hoặc có một sức mạnh không sao cưỡng nổi túm lấy ta. Vào những lúc ấy ta như không còn là những thực thể cá nhân nữa, chúng ta – là loài giống, giọng nói của toàn nhân loại thức dậy trong ta. Do đó khi tìm hiểu về thiên tính nữ trong thơ nữ, chúng tôi không thể bỏ qua việc tìm hiểu vai trò của người phụ nữ trong văn học, đặc biệt là truy nguyên vấn đề này từ những giai đoạn sơ khai nhất của văn học. Một nền tảng vững bền sẽ tạo ra những cơ hội thể hiện cho phái nữ - mà nhiều khi vấn đề này đã ăn sâu trong tiềm thức, được ấn định khi họ cất tiếng khóc chào đời là bé gái.
Trong công trình nghiên cứu về Hồ Xuân Hương – hoài niệm phồn thực của tác giả Đỗ Lai Thúy, chúng tôi tìm thấy được những dấu tích của cái thiêng và cái tục, của các biểu tượng phồn thực từ rất lâu đã bị đẩy vào tiềm thức và vô thức dưới dạng siêu mẫu.