Khám Phá Thiên Nhiên Trong Sáng Tác Của Các Nữ Tác Giả Việt Nam Thời Trung Đại

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thiên nhiên trong sáng tác của các nữ tác giả việt nam thời trung đại nhìn từ phê bình sinh thái, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy
• Người hướng dẫn: TS. Trần Hải Yến
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Thiên Nhiên Trong Sáng Tác Của Các Nữ Tác Giả Việt Nam Thời Trung Đại - Nhìn Từ Phê Bình Sinh Thái
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử vấn đề
• 0.3. Mục đích nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của đề tài
• 0.7. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG
• 1.1. Thiên nhiên trong quan niệm Việt Nam thời trung đại
• 1.2. Quan niệm của tam giáo về quan hệ thiên – nhân
• 1.3. Thiên nhiên trong sáng tác văn học trung đại Việt Nam
• 1.4. Nhìn lại “nữ lưu” trong lịch sử văn chương thời trung đại
• 1.5. Những nét phác về phê bình sinh thái và tiềm năng của nó trong nghiên cứu văn chương
• 1.5.1. Đôi nét về phê bình sinh thái
• 1.5.2. Phê bình sinh thái với nghiên cứu văn chương
• 2. CHƯƠNG 2: TOÀN CẢNH THIÊN NHIÊN TRONG SÁNG TÁC CỦA CÁC CÂY BÚT NỮ VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI
• 2.1. Sáng tác về thiên nhiên của các tác giả nữ qua những con số thống kê
• 2.2. Thế giới tự nhiên - con người theo cái nhìn của tác giả nữ
• 2.3. Thiên nhiên được biểu hiện qua thảm thực vật
• 2.4. Thiên nhiên xuất hiện qua thế giới động vật
• 2.5. Thiên nhiên chuyển vận theo bốn mùa
• 2.6. Thiên nhiên danh thắng
• 3. CHƯƠNG 3: THIÊN NHIÊN – HÌNH DUNG VÀ BIỂU TẢ CỦA NỮ GIỚI VỀ MÔI SINH TRONG VĂN HÓA THỜI TRUNG ĐẠI
• 3.1. Những khoảng thiên nhiên khuyết vắng và dôi dư
• 3.2. Đặc điểm của chủ thể sinh thái trong thơ văn nữ Việt Nam thời trung đại
• TƯ LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thiên nhiên trong sáng tác nữ tác giả Việt Nam thời trung đại

Thiên nhiên trong văn học Việt Nam thời trung đại không chỉ là bối cảnh mà còn là nguồn cảm hứng lớn cho các tác giả nữ. Những tác phẩm nổi bật như của Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan, và Đoàn Thị Điểm đã thể hiện tình yêu thiên nhiên sâu sắc. Các tác giả này không chỉ miêu tả vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn thể hiện mối quan hệ giữa con người và môi trường xung quanh. Qua đó, thiên nhiên trở thành một phần không thể thiếu trong việc thể hiện tâm tư, tình cảm và quan niệm sống của người phụ nữ thời kỳ này.

1.1. Thiên nhiên trong quan niệm văn học Việt Nam thời trung đại

Trong văn học Việt Nam thời trung đại, thiên nhiên được coi là một phần quan trọng trong đời sống tinh thần của con người. Các tác giả nữ đã thể hiện sự kết nối giữa con người và thiên nhiên qua những hình ảnh sinh động, từ cảnh sắc thiên nhiên đến những biểu tượng văn hóa. Điều này không chỉ phản ánh tâm hồn nhạy cảm của người phụ nữ mà còn thể hiện quan niệm về mối quan hệ giữa thiên nhiên và con người.

1.2. Vai trò của thiên nhiên trong sáng tác nữ giới

Thiên nhiên không chỉ là bối cảnh mà còn là nhân vật trong các tác phẩm của nữ tác giả. Nó thể hiện tâm trạng, cảm xúc và những khát vọng của nhân vật. Các tác giả nữ đã khéo léo lồng ghép thiên nhiên vào trong các tác phẩm của mình, tạo nên những hình ảnh sống động và giàu ý nghĩa. Qua đó, thiên nhiên trở thành một phần không thể thiếu trong việc thể hiện bản sắc văn hóa và tâm hồn của người phụ nữ.

II. Những thách thức trong việc thể hiện thiên nhiên trong sáng tác nữ tác giả

Mặc dù thiên nhiên là nguồn cảm hứng lớn, nhưng việc thể hiện nó trong sáng tác của nữ tác giả Việt Nam thời trung đại cũng gặp nhiều thách thức. Các tác giả phải đối mặt với những định kiến xã hội và những rào cản trong việc thể hiện bản thân. Điều này dẫn đến việc thiên nhiên thường được miêu tả một cách gián tiếp, thông qua những hình ảnh ẩn dụ và biểu tượng. Sự hạn chế trong việc thể hiện cảm xúc và tư tưởng cá nhân cũng là một thách thức lớn.

2.1. Định kiến xã hội đối với nữ tác giả

Trong xã hội phong kiến, nữ giới thường bị hạn chế trong việc thể hiện bản thân. Điều này ảnh hưởng đến cách mà các tác giả nữ thể hiện thiên nhiên trong tác phẩm của mình. Họ thường phải sử dụng những hình ảnh ẩn dụ để tránh bị chỉ trích, từ đó làm giảm đi sự chân thực trong việc miêu tả thiên nhiên.

2.2. Sự hạn chế trong việc thể hiện cảm xúc

Nhiều tác giả nữ phải đối mặt với sự hạn chế trong việc thể hiện cảm xúc cá nhân. Điều này dẫn đến việc thiên nhiên thường được miêu tả một cách gián tiếp, không thể hiện được hết vẻ đẹp và sự phong phú của nó. Sự hạn chế này không chỉ ảnh hưởng đến tác phẩm mà còn làm giảm đi giá trị nghệ thuật của văn học nữ giới thời kỳ này.

III. Phương pháp thể hiện thiên nhiên trong sáng tác nữ tác giả

Các nữ tác giả Việt Nam thời trung đại đã sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để thể hiện thiên nhiên trong tác phẩm của mình. Từ việc sử dụng hình ảnh cụ thể đến những biểu tượng trừu tượng, các tác giả đã khéo léo lồng ghép thiên nhiên vào trong các tác phẩm của mình. Điều này không chỉ giúp làm nổi bật vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn thể hiện tâm tư, tình cảm của nhân vật.

3.1. Sử dụng hình ảnh cụ thể để miêu tả thiên nhiên

Nhiều tác giả nữ đã sử dụng hình ảnh cụ thể để miêu tả thiên nhiên, từ cảnh sắc mùa xuân tươi đẹp đến những cơn bão dữ dội. Những hình ảnh này không chỉ giúp người đọc hình dung rõ nét về thiên nhiên mà còn thể hiện tâm trạng của nhân vật. Qua đó, thiên nhiên trở thành một phần không thể thiếu trong việc thể hiện cảm xúc và tâm tư của người phụ nữ.

3.2. Biểu tượng thiên nhiên trong văn học nữ giới

Biểu tượng thiên nhiên thường được sử dụng để thể hiện những khát vọng và ước mơ của nhân vật. Các tác giả nữ đã khéo léo lồng ghép những biểu tượng này vào trong tác phẩm của mình, tạo nên những hình ảnh sống động và giàu ý nghĩa. Điều này không chỉ giúp làm nổi bật vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn thể hiện tâm tư, tình cảm của nhân vật.

IV. Ứng dụng thực tiễn của việc nghiên cứu thiên nhiên trong sáng tác nữ tác giả

Việc nghiên cứu thiên nhiên trong sáng tác của các nữ tác giả Việt Nam thời trung đại không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo vệ môi trường. Những tác phẩm này phản ánh mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, từ đó tạo ra nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường sống. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay khi mà vấn đề môi trường đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất của nhân loại.

4.1. Tác động của thiên nhiên đến tâm hồn con người

Thiên nhiên không chỉ là bối cảnh mà còn là nguồn cảm hứng lớn cho con người. Những tác phẩm văn học thể hiện mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên giúp người đọc nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của môi trường sống. Qua đó, việc bảo vệ thiên nhiên trở thành một trách nhiệm của mỗi cá nhân trong xã hội.

4.2. Nhận thức về bảo vệ môi trường qua văn học

Nghiên cứu thiên nhiên trong sáng tác của nữ tác giả giúp nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường. Những hình ảnh thiên nhiên trong văn học không chỉ đẹp mà còn mang thông điệp sâu sắc về việc gìn giữ và bảo vệ môi trường sống. Điều này có thể tạo ra những hành động tích cực trong cộng đồng nhằm bảo vệ thiên nhiên.

V. Kết luận về thiên nhiên trong sáng tác nữ tác giả Việt Nam thời trung đại

Thiên nhiên trong sáng tác của các nữ tác giả Việt Nam thời trung đại không chỉ là một phần của bối cảnh mà còn là một phần quan trọng trong việc thể hiện tâm tư, tình cảm và quan niệm sống của người phụ nữ. Qua việc nghiên cứu thiên nhiên, có thể thấy được sự nhạy cảm và tài năng của các tác giả nữ trong việc phản ánh mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Điều này không chỉ giúp làm phong phú thêm văn học Việt Nam mà còn góp phần nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường.

5.1. Tầm quan trọng của thiên nhiên trong văn học

Thiên nhiên không chỉ là bối cảnh mà còn là nguồn cảm hứng lớn cho các tác giả. Việc thể hiện thiên nhiên trong văn học giúp làm nổi bật tâm tư, tình cảm và quan niệm sống của nhân vật. Qua đó, thiên nhiên trở thành một phần không thể thiếu trong việc thể hiện bản sắc văn hóa và tâm hồn của người phụ nữ.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu thiên nhiên trong văn học

Nghiên cứu thiên nhiên trong văn học cần được mở rộng hơn nữa, không chỉ dừng lại ở việc phân tích các tác phẩm mà còn cần tìm hiểu sâu hơn về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Điều này sẽ giúp nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và tạo ra những hành động tích cực trong cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh văn học Việt Nam thời trung đại, thiên nhiên không chỉ là đề tài nghệ thuật mà còn phản ánh quan niệm sâu sắc về mối quan hệ giữa con người và thế giới tự nhiên. Theo ước tính, các sáng tác của nữ tác giả thời kỳ này chiếm một phần quan trọng trong kho tàng văn học dân tộc, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa xã hội. Luận văn tập trung nghiên cứu thiên nhiên trong sáng tác của các nữ tác giả Việt Nam thời trung đại, dựa trên góc nhìn phê bình sinh thái – một hướng tiếp cận mới mẻ nhằm làm sáng tỏ cách thức các tác giả nữ thể hiện mối quan hệ giữa con người và môi trường sống. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các tác phẩm của các nữ tác giả tiêu biểu như Đoàn Thị Điểm, Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan, Trương Thị (Ngọc) Trong, Nguyễn Trinh Thận, Nguyễn Tĩnh Hòa, trong khoảng thời gian từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ quan niệm về thiên nhiên của các nữ tác giả, cách họ biểu đạt mối quan hệ thiên – nhân, đồng thời góp phần bổ sung một góc nhìn mới cho nghiên cứu văn học trung đại Việt Nam. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp dữ liệu thống kê về số lượng sáng tác liên quan đến thiên nhiên, phân tích các hình tượng thiên nhiên đặc trưng và đánh giá vai trò của phê bình sinh thái trong việc tiếp cận văn học nữ giới thời trung đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai khung lý thuyết chính: phê bình sinh thái và lý thuyết giới trong văn học. Phê bình sinh thái tập trung vào mối quan hệ giữa con người và môi trường tự nhiên, nhấn mạnh sự hài hòa và cân bằng sinh thái, đồng thời phê phán các hành vi gây tổn hại đến môi trường. Theo Scott Slovic, phê bình sinh thái khảo sát ngụ ý về môi trường sinh thái trong văn bản, kể cả những tác phẩm không trực tiếp đề cập đến thiên nhiên. Lý thuyết giới được sử dụng để phân tích cách thức các nữ tác giả thể hiện quan điểm và cảm nhận về thiên nhiên, qua đó phản ánh đặc điểm văn hóa giới trong xã hội phong kiến. Ba khái niệm chính được khai thác gồm: mối quan hệ thiên – nhân, hình tượng thiên nhiên trong văn học, và phê bình sinh thái tinh thần. Ngoài ra, luận văn còn tham khảo quan niệm tam giáo (Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo) về thiên nhiên để làm rõ bối cảnh tư tưởng ảnh hưởng đến sáng tác.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là các tác phẩm văn học của nữ tác giả Việt Nam thời trung đại được tuyển chọn từ tập hợp "Các nữ tác gia Hán Nôm Việt Nam" và các tuyển tập thơ văn riêng biệt. Phương pháp nghiên cứu kết hợp văn học sử và liên ngành, bao gồm phân tích nội dung, thống kê số lượng sáng tác liên quan đến thiên nhiên, so sánh các hình tượng thiên nhiên qua các tác giả và thời kỳ. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm hơn 50 tác phẩm tiêu biểu của các nữ tác giả, được chọn lọc theo tiêu chí đại diện và có giá trị nghệ thuật, tư tưởng. Phương pháp phân tích chủ yếu là phân tích định tính kết hợp với thống kê định lượng nhằm đảm bảo tính khách quan và sâu sắc. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2015 đến 2016, với các giai đoạn thu thập tư liệu, phân tích và tổng hợp kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ sáng tác về thiên nhiên của nữ tác giả chiếm khoảng 30% trong tổng số sáng tác của họ, cho thấy thiên nhiên là đề tài quan trọng trong văn học nữ giới thời trung đại. Ví dụ, Hồ Xuân Hương có hơn 40% bài thơ liên quan đến thiên nhiên với hình ảnh tươi tắn, tràn đầy sức sống.

2. Thiên nhiên được biểu hiện qua các hình tượng thảm thực vật và động vật đa dạng, như cây tùng, cây mai, chim chóc, côn trùng, phản ánh sự gắn bó mật thiết giữa con người và môi trường sống. Bà Huyện Thanh Quan thường sử dụng hình ảnh thiên nhiên lúc chiều tà, bóng xế để biểu đạt tâm trạng buồn man mác, chiếm khoảng 60% các bài thơ thiên nhiên của bà.

3. Mối quan hệ thiên – nhân trong sáng tác nữ giới mang tính hài hòa và tương tác hai chiều, thể hiện qua việc thiên nhiên không chỉ là bối cảnh mà còn là nhân vật đồng cảm, phản chiếu tâm trạng con người. Đoàn Thị Điểm trong bản dịch "Chinh phụ ngâm" đã sử dụng thiên nhiên như biểu tượng cho nỗi nhớ và khát khao của người phụ nữ chinh phụ.

4. Phê bình sinh thái tinh thần giúp làm rõ chiều sâu nội tâm và thái độ của nữ tác giả đối với môi trường sống, qua đó phản ánh quan niệm về vai trò của con người trong việc bảo vệ và duy trì sự cân bằng sinh thái. Ví dụ, thơ Nguyễn Trinh Thận thể hiện sự trân trọng thiên nhiên như một môi trường sống cần được gìn giữ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các phát hiện trên bắt nguồn từ ảnh hưởng sâu sắc của tam giáo trong tư tưởng thời trung đại, đặc biệt là Phật giáo với quan niệm "thiên nhân bất nhị" và đạo đức sinh thái, Nho giáo với triết lý "thiên nhân hợp nhất" và Đạo giáo với chủ trương sống hòa hợp với tự nhiên. So sánh với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã bổ sung góc nhìn phê bình sinh thái vào nghiên cứu văn học nữ giới, một lĩnh vực còn hạn chế ở Việt Nam. Kết quả cho thấy nữ tác giả không chỉ phản ánh thiên nhiên như một đề tài nghệ thuật mà còn thể hiện thái độ trách nhiệm và tình cảm sâu sắc đối với môi trường sống. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ sáng tác về thiên nhiên theo từng tác giả và bảng so sánh các hình tượng thiên nhiên đặc trưng trong thơ nữ giới.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu liên ngành về văn học và sinh thái học, nhằm phát huy tiềm năng của phê bình sinh thái trong việc khai thác các giá trị văn hóa và môi trường trong sáng tác văn học trung đại. Thời gian thực hiện: 2 năm; chủ thể: các viện nghiên cứu văn học và môi trường.

2. Xây dựng các chương trình đào tạo và hội thảo chuyên sâu về phê bình sinh thái trong văn học Việt Nam, nhằm nâng cao nhận thức và kỹ năng nghiên cứu cho cán bộ khoa học và sinh viên. Thời gian: 1 năm; chủ thể: các trường đại học chuyên ngành văn học và môi trường.

3. Khuyến khích xuất bản các tuyển tập, chuyên khảo về văn học nữ giới và thiên nhiên thời trung đại, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Thời gian: 3 năm; chủ thể: nhà xuất bản, các tổ chức văn hóa.

4. Phát triển các dự án số hóa và lưu trữ tài liệu Hán Nôm liên quan đến nữ tác giả và chủ đề thiên nhiên, tạo điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu và phổ biến rộng rãi. Thời gian: 2 năm; chủ thể: thư viện quốc gia, trung tâm nghiên cứu Hán Nôm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu văn học Việt Nam: Nghiên cứu sâu về văn học trung đại, đặc biệt là văn học nữ giới và các phương pháp phê bình mới như phê bình sinh thái.

2. Giảng viên và sinh viên chuyên ngành Văn học Việt Nam: Là tài liệu tham khảo quan trọng cho các khóa học về văn học trung đại, văn học nữ giới và phê bình văn học.

3. Chuyên gia và nhà quản lý văn hóa: Hỗ trợ trong việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống và phát triển các chương trình giáo dục văn hóa.

4. Nhà nghiên cứu liên ngành về môi trường và xã hội: Cung cấp góc nhìn mới về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên qua lăng kính văn học, góp phần nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Phê bình sinh thái là gì và tại sao lại áp dụng vào nghiên cứu văn học trung đại?
   Phê bình sinh thái là phương pháp nghiên cứu mối quan hệ giữa con người và môi trường trong văn học, giúp hiểu sâu sắc hơn về cách các tác giả thể hiện thái độ với thiên nhiên. Áp dụng vào văn học trung đại giúp khai thác các giá trị văn hóa và tư tưởng về thiên nhiên trong sáng tác của nữ tác giả.

2. Các nữ tác giả trung đại Việt Nam thường thể hiện thiên nhiên như thế nào trong tác phẩm của họ?
   Thiên nhiên được thể hiện qua các hình tượng thực vật, động vật, cảnh sắc bốn mùa, thường mang tính biểu tượng và phản ánh tâm trạng, quan niệm sống của tác giả, đồng thời thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên.

3. Tại sao nghiên cứu về văn học nữ giới thời trung đại lại quan trọng?
   Nghiên cứu giúp làm sáng tỏ vai trò và đóng góp của nữ giới trong văn học, đồng thời phản ánh đặc điểm văn hóa giới và xã hội phong kiến, góp phần đa dạng hóa góc nhìn về lịch sử văn học Việt Nam.

4. Phê bình sinh thái tinh thần khác gì so với phê bình sinh thái tự nhiên?
   Phê bình sinh thái tinh thần tập trung vào mối quan hệ giữa môi trường tinh thần xã hội và đời sống tinh thần con người, trong khi phê bình sinh thái tự nhiên nghiên cứu mối quan hệ giữa con người và môi trường vật chất tự nhiên.

5. Luận văn có thể hỗ trợ gì cho việc bảo tồn văn hóa và môi trường hiện nay?
   Luận văn cung cấp cơ sở lý luận và dữ liệu để hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên trong văn hóa truyền thống, từ đó góp phần nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và phát huy giá trị văn hóa bền vững.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ đặc điểm thể hiện thiên nhiên trong sáng tác của các nữ tác giả Việt Nam thời trung đại, với tỷ lệ khoảng 30% sáng tác liên quan đến đề tài này.
• Phê bình sinh thái được vận dụng thành công để phân tích mối quan hệ hài hòa giữa con người và thiên nhiên trong văn học nữ giới, đồng thời làm nổi bật vai trò của giới trong cách cảm nhận và biểu đạt thiên nhiên.
• Nghiên cứu góp phần bổ sung một góc nhìn mới cho văn học trung đại Việt Nam, đồng thời mở rộng phạm vi ứng dụng của phê bình sinh thái trong nghiên cứu văn học Việt Nam.
• Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, cũng như nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường.
• Đề xuất các giải pháp nghiên cứu liên ngành, đào tạo chuyên sâu và phát triển tài liệu số nhằm thúc đẩy nghiên cứu và ứng dụng phê bình sinh thái trong văn học Việt Nam.

Để tiếp tục phát triển nghiên cứu, các nhà khoa học và sinh viên được khuyến khích áp dụng phương pháp phê bình sinh thái vào các lĩnh vực văn học khác, đồng thời mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các tác giả và thời kỳ khác. Hãy cùng chung tay bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa – thiên nhiên qua các công trình nghiên cứu sâu sắc và sáng tạo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Thời trung đại của Viê ̣t Nam , các sáng tác văn chƣơng không chỉ thể hiện những tƣ tƣởng lớn nhƣ yêu nƣớc, nhân đạo qua tinh thầ n chố ng giă ̣c ngoại xâm, qua tình yêu con ngƣời ở nhiề u cung bâ ̣c cảm xú c…. mà còn có nhiề u sáng tác về thiên nhiên.

Bởi tình yêu vố n có của ngƣời cầ m bút với thế giới tƣ̣ nhiên , và còn bởi nhƣ̃ng quan niê ̣m đă ̣c biê ̣t của thời đại đó về mố i quan hê ̣ con ngƣời – tƣ̣ nhiên. Thiên nhiên trở thành nguồn cảm hứng lớn trong văn chƣơng, không chỉ ở các bâ ̣c nam nhân của Viê ̣t Nam thời trung đa ̣i. Những tác gia nữ đầy tài năng nhƣ Hồ Xuân Hƣơng, Bà Huyện Thanh Quan, Đoàn Thị Điểm, Ngô Chi Lan, Trƣơng Thị Trong, Nguyễn Tĩnh Hòa… đều có nhiều đóng góp cho tiến trình vận động , phát triển của văn học nƣớc nhà nói chung và mảng sáng tác này nói riêng. Sƣ̣ khác biê ̣t về giới tiń h hiể n nhiên sẽ chi phố i nhiề u phƣơng diê ̣n của sáng tác mà chủ đề thiên nhiên là mô ̣t.

Khảo sát chủ đề này ở các cây bút nữ vì vậy sẽ làm sáng tỏ thêm những vấn đề xung quanh thái độ của con ngƣời với thế giới tự nhiên , vai trò của tƣ̣ nhiên trong tiǹ h cảm , nhâ ̣n thƣ́c của con ngƣời ; thêm nƣ̃a , tìm hiểu cách nhìn , cách phản ánh thiên nhiên ở các tác giả nữ thời trung đại còn góp phần hiểu thêm đặc thù văn hoá giới của giai đoạn này. Những dẫn nhâ ̣p phê biǹ h văn ho ̣c sinh thái ho ̣c gầ n đây vào đời số ng nghiên cƣ́u văn ho ̣c Viê ̣t Nam đã đem la ̣i nhi ều gợi ý cho việc nhìn lại thế giới tự nhiên trong văn chƣơng. Đối tƣợng của hình th ức phê biǹ h khá mới mẻ này là nhƣ̃ng sáng tác thể hiê ̣n thiên nhiên trong tiń h nguy cơ ở cuô ̣c số ng bin ̀ h thƣờng của con ngƣời. Nói cách khác, phê bình sinh thái tập trung chú ý vào những tác phẩm văn chƣơng thể hiện cảm quan bất an của con ngƣời về mô ̣t môi sinh đang bi tổ ̣ n thƣơng , trong đó thiên nhiên là mô ̣t hiǹ h 1 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] ảnh chủ yếu ; hoă ̣c tim ̀ hiể u chiề u sâu văn hoá , tƣ tƣởng của cách con ngƣời hình dung thiên nhiên , tác động vào tự nhiên.

Ngoài ra , với tính chấ t liên ngành, phê bình sinh thái luôn có xu hƣớng kế t hơ ̣p với nhƣ̃ng tiế p câ ̣n khác , nhƣ: giới, chủng tộc, dân tô ̣c… Đó là mô ̣t kiể u tiế p câ ̣ n hƣ́a he ̣n nh ững nhìn nhận khả th ủ trong viê ̣c tìm hiể u sáng tác của các tác gi ả nữ Việt Nam thời trung đại ở mảng thiên nhiên. Vì tất cả những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài Thiên nhiên trong sáng tác của các nữ tác giả Việt Nam thời trung đại – nhìn từ phê bình sinh thái với hy vọng bổ sung thêm mô ̣t và i lý giải mới cho mô ̣t chủ điểm đã đƣơ ̣c giới nghiên cƣ́u tìm hiểu trƣớc đây. Lịch sử vấn đề 2. Lịch sử nghiên cứu thơ văn viết về thiên nhiên của các tác giả nữ trung đại Về các tác giả thời trung đại, có khá nhiều chuyên luận và bài viết, tuy nhiên nghiên cứu về các tác giả nữ lại chƣa có một công trình đô ̣c lâ ̣p nào.

Năm 1929 trong cuốn Nữ lưu văn học sử Sở Cuồng, Lê Dƣ đã có những đánh giá, ghi nhận đầu tiên về các tác giả nữ trong văn học Việt Nam nhƣ Hồ Xuân Hƣơng, Đoàn Thị Điểm…. Theo đánh giá của tác giả thì đây đều là những nhà thơ nữ tài năng, có nhiều đóng góp cho sự phát triển của văn học… Đến năm 2010 Đỗ Thị Hảo cho ra mắt cuốn Các nữ tác gia Hán Nôm Việt Nam thì tác phẩm văn chƣơng nữ đƣợc nhìn nhận, sắp xếp một cách có hệ thống hơn theo tiến trình phát triển của lịch sử. Trong cuốn sách này Đỗ Thị Hảo đã điểm danh mƣời hai gƣơng mặt nữ tác giả trong suốt tiến trình phát triển của văn học trung đại Việt Nam từ thế kỷ X đến hết thế kỳ XIX đó là: Lý Ngọc Kiều, Lê Thị Yến, Ngô Chi Lan, Đoàn Thị Điểm, Trƣơng Thị (Ngọc) Trong, Phạm Lam Anh, Lê Ngọc Hân, Hồ Xuân Hƣơng, Bà Huyện Thanh Quan, Nguyễn Trinh Thận, Nguyễn Tĩnh Hòa, Nguyễn Thị Nhƣợc Bích. Ngoài ra 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] còn một số công trình nhƣ: Bà Huyện Thanh Quan, Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Gia Thiều: tuyển chọn và trích dẫn những bài phê bình, bình luận văn học của các nhà văn, nghiên cứu Việt Nam và thế giới (Tiến Quỳnh, 1991)… Văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX (Trần Nho Thìn, 2012), cũng dành một lƣợng trang viết nhất định cho tác giả nữ.

Thứ nhất về lịch sử nghiên cứu thơ văn của Hồ Xuân Hƣơng. Hồ Xuân Hƣơng đƣợc mệnh danh là bà chúa thơ Nôm, tên tuổi của bà cũng đƣợc đặt cạnh những đại thi hào của dân tộc nhƣ Nguyễn Trãi, Nguyễn Du…Thơ Hồ Xuân Hƣơng là một hiện tƣợng độc đáo, không dễ bị trộn lẫn. Với số luợng sáng tác không nhiều nhƣng ngay từ những năm đầu của thế kỷ XX đã có nhiều chuyên luận, bài nghiên cứu, bài phân tích, bình giảng, luận văn, luận án nghiên cứu về thơ bà. Nhiều cuốn sách viết về cuộc đời, sự nghiệp sáng tác của Hồ Xuân Hƣơng đƣợc tái bản nhiều lần1.

Nói về thiên nhiên trong sáng tác của Hồ Xuân Hƣơng, ngay từ những năm 1955 trong cuốn Hồ Xuân Hương với các giới phụ nữ, văn học và giáo dục (1955) Văn Tân đã khẳng định Hồ Xuân Hƣơng là nhà thơ tả chân và yêu thiên nhiên. Trong cuốn Nghĩ về thơ Hồ Xuân Hương của Lê Chí Viễn (1987) nhà nghiên cứu Hoài Nam đánh giá Hồ Xuân Hƣơng là một nhà thơ yêu thiên nhiên và thiên nhiên trong thơ bà là thiên nhiên luôn dồi dào sức sống2. Bên cạnh đó, nhiều luận án tiến sĩ đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau của thơ Hồ Xuân Hƣơng nhƣ: Lý giải cái dâm tục trong thơ Hồ Xuân Hương từ góc độ tín ngưỡng phồn thực (Đỗ Lai Thúy, 1994), Hồ Xuân Hương và nền văn hóa dân gian (Nguyễn Thị Ngọc, 1996), Tìm hiểu thế giới nghệ thuật thơ Nôm truyền tụng Hồ Xuân Hương (Trƣơng Xuân Tiếu, 2002). Trong đó Luận 1 Nhƣ Hồ Xuân Hương tiểu sử văn bản - Tiến trình huyền thoại dân gian hóa của Đào Thái Tôn năm 1999, Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII - hết thế kỷ XIX của tác giả Nguyễn Lộc năm 2005, hay Hồ Xuân Hương về tác gia và tác phẩm do Nguyễn Hữu Sơn tuyển chọn và giới thiệu (2003)… 2 Lê Trí Viễn (chủ biên) - Lê Xuân Lít - Nguyễn Đức Quyền (1987), Nghĩ về thơ Hồ Xuân Hương, NXB Sở Giáo dục Nghĩa Bình, tr.

3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] án của Trƣơng Xuân Tiếu [45] đã giới thiệu khái quát về không gian nghệ thuật trong thơ Nôm truyền tụng Hồ Xuân Hƣơng theo cách phân loại thành không gian vũ trụ, không gian địa lý phong tục và không gian sinh hoạt của con ngƣời. Còn tác giả Đỗ Lai Thúy với công triǹ h Hồ Xuân Hương , hoài niê ̣m phồ n thực3 lại dùng phƣơng pháp tiế p câ ̣n của phân tâm ho ̣c để tim ̀ kiế m cội nguồn và dịch chuyển của tín ngƣỡng phồn thực từ các sinh hoạt văn hoá dân gian vào hiê ̣n tƣơ ̣ng thơ Hồ Xuân Hƣơng. Tƣ̀ góc nhiǹ này , Đỗ Lai Thuý đã phân tić h tin ́ h lấ p lƣ̉ng của các biể u tƣơ ̣ng trong thơ Hồ Xuân Hƣơng để chỉ ra triết lý , mỹ học phồn thực có cội nguồn dân gian trong những sáng tác này. Có thể thấy , qua cách nhiǹ của Đỗ Lai Thuý , nhƣ̃ng hiǹ h ảnh trong thơ Hồ Xuân Hƣơng , trong đó có hình ảnh của thế giới tƣ̣ nhiên (nhƣ: Ốc nhồi, Quả mít,.

và chùm bài vịnh cảnh , đố i đáp) tuy dƣ̣a trên nhƣ̃ng quan sát thƣ̣c tế và đƣơ ̣c mô tả bằ ng các chi tiế t cu ̣ thể nhƣng chúng chủ yế u thuô ̣c về thế giới biể u tƣơ ̣ng của sƣ̣ sùng ngƣỡng phồ n thƣ̣c. Thứ hai về lịch sử nghiên cứu thơ văn Bà Huyện Thanh Quan - tác giả nữ của những năm đầu thế kỷ XIX. Thơ bà để lại không nhiều chủ yếu là thơ Nôm viết theo thể Đƣờng luật. Giáo sƣ Dƣơng Quảng Hàm nhận xét “Những bài thơ Nôm của bà phần nhiều là tả cảnh, tả tình nhƣng bài nào cũng hay và tỏ ra bà là một ngƣời có tính tình đoan chính, thanh tao, một ngƣời có học thức, thƣờng nghĩ ngợi đến nhà đến nƣớc, lời văn rất trang nhã điêu luyện” [19, tr.

Qua khảo sát có thể thấy thơ Bà Huyện Thanh Quan đƣợc quan tâm nghiên cứu từ khá sớm với nhiều cuốn sách đƣợc xuất bản nhƣ Luận đề về Bà Huyện Thanh Quan của Nguyễn Sỹ Tế xuất bản năm 1953, Bà Huyện Thanh Quan, Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Gia Thiều tuyển chọn và trích dẫn những bài phê bình, bình luận văn học của các nhà nghiên cứu văn học Việt Nam và thế giới của Tiến Quỳnh xuất bản năm 1991, Người đẹp Nghi Tàm cuộc đời và thơ Bà Huyện Thanh Quan của Bội Tinh xuất bản năm 1996… 3 Đỗ Lai Thúy (in lầ n thƣ́ hai, 2010), Hồ Xuân Hương, hoài niệm phồn thực, NXB Văn ho ̣c, Hà Nội. 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Khác đôi chút với Hồ Xuân Hƣơng, thiên nhiên trong thơ Bà Huyện Thanh Quan đƣợc các học giả quan tâm nghiên cứu nhiều hơn. Trong cuốn Bà Huyện Thanh Quan , Đoàn Thị Điểm , Nguyễn Gia Thiều tuyển chọn và trích dẫn những bài phê bình, bình luận văn học của các nhà nghiên cứu văn học Việt Nam và thế giới (1991), soạn giả Tiến Quỳnh đã tập hợp những bài phê bình, bình luận về thơ Huyện Thanh Quan, trong đó những bài thơ viết thiên nhiên của Huyện Thanh Quan đƣợc nhiều nhà nghiên cứu phân tích. Chẳng hạn, nhà nghiên cứu Phạm Văn Diêu cho rằng “tâm hồn bà là một không gian lặng lẽ đìu hiu và thơ bà là tiếng lòng sầu muộn, những hơi thở dài chán nản” [48, tr.8] và vì thế nên khung cảnh trong thơ văn bà Huyện Thanh Quan thƣờng là thu cảnh và chiều tà, những cảnh mờ nhạt của cổ họa, cổ thi [48].