CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1.1 Lý do lựa chọn đề tài Xuất hiện từ giữa thế kỷ 15 tại châu Âu với những hình thức sơ khai nhất, thị trường chứng khoán trên thế giới đã trải qua đầy đủ những thăng trầm trong suốt quá trình hình thành và phát triển của mình. Đó là những ngày tháng huy hoàng cùng với sự phát triển thịnh vượng của nền kinh tế trong giai đoạn giữa thập niên 70 đến giữa thập niên 80 của thế kỷ trước. Đó còn là những ngày tháng kinh hoàng trong tháng 10/1929, ngày thứ hai đen tối 19/10/1987 hay cuộc khủng hoảng kinh tế 1997 tại thị trường châu Á. Tuy nhiên, cho đến tận ngày hôm nay, không ai có thể phủ nhận được rằng thị trường chứng khoán đã và đang đóng vai trò ngày càng quan trọng trong nền kinh tế của các nước trên thế giới.
Nhiều nghiên cứu của các tác giả trên thế giới đã đưa đến kết luận về sự tồn tại của mối tương quan giữa thị trường chứng khoán và các nhân tố kinh tế vĩ mô. Atje và Jovanovic (1993) cũng như Levine và Zervos (1996) cho rằng phát triển tài chính, đặc biệt là phát triển thị trường chứng khoán, ảnh hưởng đến mức độ và tốc độ tăng trưởng của hoạt động kinh tế. Murherjee và Naka (1995) phát hiện giá chứng khoán và các nhân tố kinh tế vĩ mô có mối quan hệ cân bằng kinh tế trong dài hạn. Chamberlin (1997), cho thấy các cổ phiếu ngân hàng Mỹ bị ảnh hưởng bởi những thay đổi trong tỷ giá đồng đô la Mỹ.
Feridun (2006) đã tìm ra bằng chứng về mối quan hệ hai chiều giữa thị trường chứng khoán và tăng trưởng kinh tế ở Canada. Menike (2006) phát hiện mối quan hệ ngược chiều giữa lãi suất tín phiếu kho bạc và chỉ số thị trường chứng khoán Sri Lanka. Saryal (2007) đưa ra kết luận sự thay đổi trong tỷ lệ lạm phát đã có tác động mạnh mẽ trong dự báo biến động thị trường chứng khoán ở Thổ Nhĩ Kỳ hơn ở Canada. Hay gần đây hơn, Yu Hsing (2013) đã tìm thấy mối quan hệ giữa chỉ số thị trường chứng khoán Nhật Bản với các yếu tố kinh tế vĩ mô như chính sách tài khóa, chính sách tiền tệ, tỷ giá, tỷ lệ lạm phát, chỉ số thị trường chứng khoán nước ngoài….
Trong thời gian qua, thị trường chứng khoán Việt Nam đã có những biến động không ổn định và chưa phát huy được đầy đủ vai trò của nó trong nền kinh tế. Đã có TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 3 những ý kiến về sự tác động của các nhân tố kinh tế vĩ mô đến sự sụt giảm của thị trường chứng khoán, đồng thời cũng có những quan điểm cho rằng chính sự phát triển không bền vững của thị trường chứng khoán đã dẫn tới tình hình kinh tế bất ổn như hiện nay. Việc hiểu rõ mối tương quan giữa thị trường chứng khoán và các nhân tố kinh tế vĩ mô lúc này là một yêu cầu tất yếu để có thể giúp cho thị trường chứng khoán phát triển bền vững, phát huy được vai trò của thị trường chứng khoán trong nền kinh tế. Tuy nhiên tại Việt Nam vẫn chưa có những nghiên cứu và những số liệu phân tích cụ thể để chứng minh sự chính xác của các quan điểm này.
Chính vì vậy mà tác giả lựa chọn đề tài “Thị trường chứng khoán Việt Nam trong mối tương quan với các nhân tố kinh tế vĩ mô” để nghiên cứu.2 Mục tiêu nghiên cứu Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là phân tích mối tương quan giữa thị trường chứng khoán và các nhân tố kinh tế vĩ mô tại Việt Nam. Từ đó hỗ trợ cho các nhà hoạch định chính sách kinh tế vĩ mô có thể đưa ra những quyết định đúng đắn, phù hợp để không chỉ ổn định kinh tế mà còn hỗ trợ cho sự phát triển bền vững của thị trường chứng khoán. Có như vậy thì thị trường chứng khoán mới phát huy được vai trò kênh huy động vốn hiệu quả của nền kinh tế, góp phần thúc đẩy sự tăng trưởng và ổn định của nền kinh tế.3 Câu hỏi nghiên cứu Nghiên cứu được thực hiện sẽ giúp chúng ta trả lời được hai câu hỏi: - Tồn tại hay không sự tác động của các nhân tố kinh tế vĩ mô đến thị trường chứng khoán? - Tồn tại hay không sự tác động trở lại của thị trường chứng khoán đối với các nhân tố kinh tế vĩ mô? TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.4 Kết cấu đề tài Để đạt được mục tiêu nghiên cứu và trả lời được các câu hỏi nghiên cứu, đề tài hướng đến những nội dung sau: - Chương 2 sẽ trình bày tổng quan kết quả của các nghiêu cứu trước đây về mối tương quan giữa thị trường chứng khoán và các nhân tố kinh tế vĩ mô tại một số nước. - Chương 3 sẽ trình bày phương pháp nghiên cứu và các biến dữ liệu được sử dụng trong đề tài.
- Chương 4 sẽ đưa ra những phân tích về kết quả nghiên cứu. - Chương 5 sẽ trình bày kết luận và những hạn chế. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 5 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN CÁC KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY 2.1 Mối tương quan giữa thị trường chứng khoán và các nhân tố kinh tế vĩ mô 2.1 Thị trường chứng khoán và tăng trưởng kinh tế Nhiều năm qua, câu hỏi liệu phát triển thị trường chứng khoán đi trước tăng trưởng kinh tế, hoặc ngược lại, đã được nghiên cứu thực nghiệm và ghi nhận trong nhiều tài liệu kinh tế khác nhau. Hầu hết các nghiên cứu kết luận rằng sự phát triển của thị trường chứng khoán và cung cấp dịch vụ trung gian tài chính là rất quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.
Atje và Jovanovic (1993) cho rằng phát triển tài chính, đặc biệt là phát triển thị trường chứng khoán, ảnh hưởng đến mức độ và tốc độ tăng trưởng của hoạt động kinh tế. Bằng cách sử dụng hồi quy giữa các nước khác nhau, họ tìm thấy một mối tương quan đáng kể giữa tăng trưởng kinh tế và giá trị giao dịch của thị trường chứng khoán trên GDP cho 40 quốc gia. Để đánh giá liệu thị trường chứng khoán chỉ đơn thuần là đang phát triển sòng bạc, hay thị trường chứng khoán có vai trò quan trọng liên quan đến tăng trưởng kinh tế, Levine và Zervos (1996) sử dụng hồi quy chuỗi thời gian để đánh giá mối quan hệ giữa phát triển thị trường chứng khoán và tăng trưởng kinh tế. Sử dụng dữ liệu trên 41 quốc gia trong giai đoạn 1976-1993, họ nhận thấy rằng sự phát triển thị trường chứng khoán có tương quan cùng chiều với tăng trưởng kinh tế.
Kết quả nghiên cứu cho thấy thị trường chứng khoán có thể thúc đẩy tăng trưởng thông qua thanh khoản, làm giảm rủi ro đầu tư và cho phép các công ty được tiếp cận thường xuyên với nguồn vốn. Filer và cộng sự (1999) nghiên cứu xem liệu phát triển tài chính gây ra sự tăng trưởng kinh tế, hay đó là một hệ quả của hoạt động kinh tế gia tăng - dựa trên dữ liệu từ 64 quốc gia trong giai đoạn 1985-1997. Kết quả kiểm định nhân quả Granger chứng minh rằng có một mối quan hệ chặt chẽ giữa phát triển thị trường chứng khoán và tăng trưởng kinh tế trong tương lai cho các nước thu nhập trung bình và thấp, nhưng điều này không được tìm thấy ở các nước thu nhập cao với sự phát triển của nhiều cơ chế tài chính thay thế. Họ cũng thấy rằng không có tác động của việc TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 gia tăng hoạt động trên thị trường chứng khoán tới tăng trưởng kinh tế ở các nước đang phát triển, nơi thiếu các khuôn khổ thể chế thích hợp cản trở khả năng của các thị trường này hoạt động.
Vì vậy, để có một tác động lớn trong việc tăng tốc độ tăng trưởng dài hạn, họ đề nghị rằng chính sách công cộng và viện trợ quốc tế nên hướng trực tiếp đến việc giới thiệu, bồi dưỡng thị trường chứng khoán, đồng thời cũng cần tạo ra một khuôn khổ thể chế cho hoạt động của thị trường chứng khoán trong đó không có tham nhũng và kiểm soát quá mức của chính phủ. Rousseau và Wachtel (2000) xem xét mối quan hệ giữa thị trường chứng khoán, các ngân hàng và tăng trưởng bằng cách sử dụng phân tích các khoảng thời gian ngắn để đánh giá tự tương quan cho một tập hợp số liệu hàng năm của 47 nước từ 1980-1995. Kết quả cho thấy cả hai việc phát triển thị trường chứng khoán và phát triển ngành ngân hàng đã giải thích cho tăng trưởng kinh tế. Khan và Senhadji (2000), nghiên cứu trên 159 quốc gia, trong giai đoạn 1960- 1999, về mối quan hệ giữa độ sâu tài chính và tăng trưởng kinh tế.
Hệ số hồi quy của các chỉ số độ sâu tài chính đại diện bởi vốn hóa thị trường chứng khoán là cùng chiều và rất có ý nghĩa, cho thấy một mối quan hệ cùng chiều giữa phát triển thị trường chứng khoán và tăng trưởng. Arestis và cộng sự (2001), trong khi sử dụng phương pháp chuỗi thời gian và dữ liệu hàng quý từ năm quốc gia công nghiệp phát triển, thấy rằng thị trường chứng khoán góp phần vào tăng trưởng kinh tế dài hạn. Tuy nhiên, phát hiện của họ cho thấy rằng hệ thống tài chính ngân hàng có tác động lớn hơn để thúc đẩy tăng trưởng dài hạn hơn so với những nhân tố thị trường. Họ cũng thấy rằng sự đóng góp của thị trường chứng khoán trong tăng trưởng kinh tế đã được phóng đại bởi các nghiên cứu sử dụng hồi quy tăng trưởng xuyên quốc gia.
Minier (2002), dựa trên phân tích hồi quy và dữ liệu của Levine và Zervos (1998), nghiên cứu xem sự tương quan một phần giữa tăng trưởng và phát triển tài chính có khác nhau dựa trên mức độ phát triển tài chính và kinh tế quốc gia. Nghiên cứu cho thấy có mối tương quan thuận giữa phát triển thị trường chứng khoán và tăng trưởng kinh tế ở các nước có mức vốn hóa thị trường cao. Tuy nhiên, mối quan TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 hệ này không xuất hiện cho các nước có mức vốn hóa thị trường thấp. Phát hiện này cũng được hỗ trợ bởi Rioja và Valev (2004), khi xem xét các tác động của phát triển tài chính trên các nguồn tăng trưởng trong các nhóm khác nhau của các quốc gia.
Arestis và cộng sự (2005), phân tích vai trò tiềm năng của cấu trúc tài chính và phát triển tài chính trong tăng trưởng kinh tế trong 14 quốc gia, sử dụng một chuỗi thời gian và phương pháp bảng điều khiển không đồng nhất năng động. Kết quả của họ cho thấy rằng đối với phần lớn các quốc gia, cơ cấu tài chính là quan trọng trong việc giải thích tăng trưởng kinh tế.