LỜI MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Ở mỗi giai đoạn phát triển khác nhau, con ngƣời luôn có những nhu cầu nhất định về tâm, sinh lý. Học sinh trung học phổ thông (từ 16 đến 18 tuổi), là giai đoạn đặc biệt của cuộc đời mỗi con ngƣời vì lứa tuổi đầu thành niên là lứa tuổi có những thay đổi rõ nét về cả thể chất lẫn tinh thần. Nếu nhƣ hình dáng vẻ bên ngoài trẻ giống ngƣời lớn thì về mặt tâm lý xã hội trẻ vẫn còn rất trẻ con, chính vì vậy các em phải đối mặt với những thách thức và khó khăn nhất định, không chỉ ở bên ngoài xã hội mà còn cả ở bên trong tâm lý.
Hơn bao giờ hết tham vấn học đƣờng ở giai đoạn này đã trở nên vô cùng cần thiết nhằm chăm sóc sức khỏe tinh thần cũng nhƣ tổ chức các hoạt động giáo dục phù hợp với lứa tuổi cho học sinh. Trên thế giới và đặc biệt ở các nƣớc phát triển, tham vấn học đƣờng trở thành một loại hình dịch vụ không thể thiếu tại các trƣờng học và ở mọi cấp học. Hoạt động tham vấn nói chung ở Việt Nam hiện nay phát triển mạnh mẽ với nhiều loại hình tham vấn đa dạng và phong phú khác nhau nhằm đáp ứng những nhu cầu phức tạp của mỗi ngƣời. Tuy nhiên tham vấn chuyên biệt cho học sinh, đặc biệt là học sinh trung học phổ thông giúp các em trang bị những kiến thức cần thiết nhằm ứng phó và giải quyết những khó khăn tâm lý gặp phải trong cuộc sống và trong học tập cũng là một lĩnh vực khá mới mẻ, còn gặp nhiều hạn chế và cần đƣợc nghiên cứu và phát triển.
Dƣới áp lực học tập cùng với sự xáo trộn trong môi trƣờng khi lên cấp 3, dẫn đến những biến động không nhỏ tới tâm lý của các em. Các em cũng gặp phải những khó khăn tâm lý cần đƣợc tháo gỡ mà không phải thầy cô hay cha mẹ nào cũng có thể giúp đỡ để các em có đƣợc sự thăng bằng về tâm lý, sự hiểu biết và phƣơng hƣớng phát triển nhân cách đúng đắn. Đây là một nhu cầu có thực và ngày càng trở nên cấp thiết của học sinh trung học phổ thông. 2 Nghiên cứu này nhằm đánh giá những ảnh hƣởng của hoạt động tham vấn học đƣờng đối với học sinh tại trƣờng trung học phổ thông tại quận Đống Đa, thành phố Hà Nội.
Đây là một trong những quận trung tâm của thành phố, nằm trong cụm Đống Đa – Thanh Xuân – Cầu Giấy. Với điều kiện kinh tế và môi trƣờng tốt, quận Đống Đa trở thành nơi định cƣ lý tƣởng của nhiều ngƣời lao động tới từ nhiều nơi ở khu vực phía bắc. Dân ở khu vực này có những màu sắc văn hóa và lối sống khác nhau. Điều này đã tác động tới nếp sống, lối suy nghĩ cũng nhƣ hành vi ứng xử của nhóm trẻ từ 16 tới 18 tuổi tại đây.
Sau khi Thông tƣ số 33/2018/TT-BGDĐT đƣợc ban hành vào ngày 26 tháng 12 năm 2018, trƣờng học các cấp, các cơ sở giáo dục trong địa bàn quận đã triển khai thực hiện. Nhƣng còn gặp nhiều khó khăn cả về nhân lực, cũng nhƣ nguồn lực trong quá trình thực hiện. Trƣờng THPT Quang Trung và THPT Phan Huy Chú thuộc quận Đống Đa, hoạt động dạy và học đƣợc chú trọng ở cả bồi dƣỡng văn hóa và rèn luyện đạo đức. Vậy nên học sinh của 2 trƣờng sẽ khó tránh khỏi những áp lực khác nhau, đồng thời cũng phải đối mặt với những vấn đề nhất định trong đời sống học đƣờng và cuộc sống cá nhân.
Ngay sau khi tiếp nhận chỉ đạo của Bộ Giáo dục & Đào tạo, 2 trƣờng đã có những hoạt động cụ thể nhằm thực hiện hoạt động công tác xã hội nói chung và tham vấn học đƣờng nói riêng. THPT Quang Trung là trƣờng nhiều năm liền giữ tỷ lệ học sinh tốt nghiệp cao đẳng, đại học cao, thƣờng xuyên dẫn đầu trong các hoạt động ngoại khóa của quận và thành phố. Trung tâm tham vấn học đƣờng tại trƣờng sau khi đi vào hoạt động đã tiếp nhận hơn 4 trƣờng hợp mỗi ngày, chiếm 76% tỷ lệ học sinh toàn trƣờng (số liệu thống kê trong học kỳ II năm học 2018 – 2019). Trong đó, các em thƣờng xuyên mắc lỗi kỷ luật trong trƣờng tìm tới chiếm tỷ lệ cao (37%).
3 THPT Phan Huy Chú, khởi đầu là trƣờng bán công với nhiều sự khó khăn về cơ sở vật chất, nay vƣơn lên thành công lập tự chủ tài chinh, Phan Huy Chú hiện đang là trƣờng dẫn đầu trong quận Đống Đa về bồi dƣỡng học sinh toàn cầu, nghĩa là toàn diện từ kiến thức văn hóa tới kỹ năng ứng xử xã hội. Nhƣng nhƣ vậy đồng nghĩa với việc học sinh sẽ phải đối mặt với nhiều áp lực hơn, đòi hỏi nhà trƣờng phải có những phƣơng án hỗ trợ phù hợp cho các em. Theo báo cáo thống kê của nhà trƣờng về tỷ lệ học sinh cần tới sự trợ giúp của tham vấn, tƣ vấn học đƣờng học kỳ II năm học 2018 – 2019 là 82%. So với cùng kỳ năm học 2017 – 2018 thì đã tăng hơn 14%.
Đây là sự gia tăng đáng lo ngại đối với công tác tham vấn học đƣờng của nhà trƣờng. Vấn đề đặt ra là cần phải tìm hiểu xem có những nguyên nhân cơ bản nào gây ra những khó khăn tâm lý của các em? Nhu cầu tham vấn tâm lý của các em ở mức độ nào? Lĩnh vực nào các em cần đƣợc tham vấn nhiều nhất? Từ đó có thể xác định các hoạt động tham vấn học đƣờng hiện tại đã phù hợp chƣa và xác định phƣơng hƣớng tổ chức các hoạt động tham vấn nhằm đáp ứng nhu cầu của các em học sinh. Xuất phát từ những lý do trên, việc lựa chọn đề tài: “Hoạt động tham vấn học đường cho học sinh trung học phổ thông tại quận Đống Đa, thành phố Hà Nội” là cần thiết, có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.
Trên thế giới 2. Nghiên cứu về tham vấn học đường và các vấn đề tham vấn trong học đường: Richard Lieberman (Một nhà tâm lý học trƣờng học, chuyên gia về tự tử ở học khu thống nhất Los Angeles) và Katherine C. Cowan (Giám đốc truyền thông Hiệp hội các nhà tâm lý học đƣờng quốc gia) (10/2011) “Bullying and Youth Suicide: Breaking the Connection.” Nghiên cứu này đã 4 chỉ ra rằng: Bắt nạt là hành vi săn mồi và chống đối, góp phần gây ra nỗi thống khổ thầm lặng của hàng triệu học sinh và khiến một số học sinh có nguy cơ cao có ý nghĩ và hành vi tự sát. Đề tài cũng chỉ ra việc can thiệp bằng hình thức tham vấn học đƣờng ngay từ khi sự việc có sự nhen nhóm giúp giảm thiểu đáng kể những hậu quả về cả thể chất lẫn tinh thần của học sinh.
Từ những kết quả nghiên cứu trong đề tài này, có thể thấy tính cấp thiết của các hoạt động tham vấn học đƣờng, đồng thời cũng có thể áp dụng để nghiên cứu những biểu hiện cũng nhƣ nguy cơ của bắt nạt và tự tử trong học đƣờng tại Việt Nam, nhất là khi các vụ tự tử học đƣờng đang có chiều hƣớng tăng lên trong thời gian gần đây. Kosciw và cộng sự (2016) trong một nghiên cứu về “Sự an toàn và hỗ trợ trong trƣờng học đối với học sinh LGBTQ+”, tác giả cho rằng: “Tất cả thanh niên, bao gồm cả thanh thiếu niên LGBTQ+, đều kiên cƣờng và có thể phát triển trong môi trƣờng mà họ cảm thấy an toàn, đƣợc hỗ trợ và đƣợc tôn trọng. Bản thân việc trở thành LGBTQ+ không khiến thanh thiếu niên gặp nhiều rủi ro; tuy nhiên, việc là LGBTQ+ trong môi trƣờng dị tính, đồng tính, phân biệt giới tính thì thanh thiếu niên có nhiều khả năng bị quấy rối, bắt nạt, phân biệt đối xử và áp bức có thể tác động tiêu cực đến quỹ đạo phát triển của thanh thiếu niên LGBTQ+. Trong trƣờng học, mức độ nạn nhân của thanh thiếu niên LGBTQ+ cao hơn có liên quan đến việc đi học kém hơn, điểm trung bình thấp hơn, ít kế hoạch cho giáo dục sau trung học hơn, lòng tự trọng thấp hơn, tỷ lệ trầm cảm cao hơn, lạm dụng chất kích thích và nguy cơ tự tử cao hơn.
Nghiên cứu này đã đề cập tới một lĩnh vực không mới mẻ trên thế giới nhƣng còn lạ lẫm và cần đƣợc khai thác nhiều hơn ở Việt Nam. Nhất là trong thời điểm Việt Nam đang hội nhập với Quốc tế, việc tiếp nhận những kiến thức mở mẻ cũng nhƣ mở rộng chiều sâu trong tâm lý con ngƣời là 5 những kiến thức vô cùng cần thiết cho cả ngƣời thực hiện hoạt động tham vấn cũng nhƣ học sinh thuộc nhóm có nhu cầu đƣợc tham vấn. Vào tháng 5 năm 2020, Hiệp hội các nhà tâm lý học trƣờng học quốc gia (NASP) đã thông qua “Mô hình cho các dịch vụ tâm lý học đƣờng toàn diện và tích hợp”, còn đƣợc gọi là Mô hình thực hành NASP. Mô hình này đại diện cho chính sách chính thức của NASP về việc cung cấp các dịch vụ tâm lý học đƣờng.
Mô hình năm 2020 có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2020 và đƣợc xây dựng dựa trên sự thành công của mô hình năm 2010 trong việc thúc đẩy việc triển khai nhất quán các dịch vụ tâm lý học đƣờng nhằm đảm bảo hiệu lực, hiệu quả và chất lƣợng tối đa trong các trƣờng học trên toàn quốc. Mô hình gồm 10 lĩnh vực thực hanh. Đây là tài liệu tham khảo hữu ích để xây dựng mô hình hoạt động tham vấn học đƣờng tại Việt Nam đƣợc toàn diện, tiếp cận và đáp ứng đƣợc nhu cầu của học sinh trong nhà trƣờng. Nghiên cứu về hoạt động tham vấn học đường cho học sinh trung học phổ thông: Trong nghiên cứu “Shortages in School counseling: Challenges to Meeting the Growing Needs of U.
Students and Schools” (Tình trạng thiếu hụt tham vấn viên học đƣờng: Thách thức để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của học sinh và trƣờng học Hoa Kỳ) đƣợc trình bày bởi Hiệp hội các nhà tâm lý học học đƣờng quốc gia (NASP) (2016), đã đề cập tới tầm nhìn là tất cả trẻ em và thanh thiếu niên đều phát triển tốt ở trƣờng học, ở nhà và trong suốt cuộc đời. Một trong những sáng kiến đƣợc đề xuất để giải quyết những thiếu hụt nghiêm trọng trong tham vấn học đƣờng.